Venkatachala Mahatmya
Venkatachala Mahatmya
This section is anchored in the sacred mountain geography of Veṅkaṭācala (Tirumala–Veṅkaṭeśvara hill complex in South India), presenting the landscape as a theologically charged tīrtha where divine presence is narrated through temple-centric myth, ritual instruction, and merit discourse. The setting repeatedly ties mountain topography to Vaiṣṇava iconography (Śrīnivāsa/Janārdana) and to the protective, stabilizing symbolism of Varāha in relation to Bhūdevī (Dharaṇī).
Adhyayas in Venkatachala Mahatmya
40 chapters to explore.
Adhyaya 1
Veṅkaṭācalamāhātmya (Adhyāya 1): Nāradasya Varāhadarśanam, Dharaṇī–Varāha-saṃvādaḥ, Tīrtha-māhātmya-nirdeśaḥ
अध्यायस्यारम्भे नैमिषारण्ये शौनकादय ऋषयः लोकसंरक्षणार्थं द्वादशवर्षीयं सत्रं कुर्वन्ति, ते च पौराणिकं सूतमुग्रश्रवसं स्कन्दपुराणकथनाय निमन्त्रयन्ति। सूतः पूर्वं व्यासं प्रति कृतां जिज्ञासां स्मरति; व्यासोऽपि प्राचीनं वृत्तान्तं कथयति—नारदः सुमेरुमारुह्य विश्वपिप्पलतरोः अधः दिव्यं मण्डपं ददर्श, ततः कमलासनस्थं वराहवक्त्रं पुरुषोत्तमं, ऋषिदेवगणैः सेवितं, साक्षात्करोति। तत्र धरणी सखिभिः सहोपहारान् नीत्वा वराहेणालिङ्गिता, स्वाधारभूतान् प्रमुखान् पर्वतान् पृच्छति। वराहः महापर्वतश्रेणीः निर्दिश्य दक्षिणदिग्भागे नदी-सरःसमेतं पुण्यप्रदेशं विशेषतः प्रकाशयति—नारायणाद्रिं/श्रीवेङ्कटाचलं, सुवर्णमुखरीं, कमलाखसरः, देवालयपरिसरं च। अनन्तरं तीर्थानां क्रमं निरूप्य स्वामिपुष्करिणीं सर्वश्रेष्ठां वदति, तस्यां बहूनि तीर्थानि सन्तीति (षट्षष्टिकोटि-परम्परया) प्रतिपादयति, षट् प्रधानतीर्थानि च निर्दिशति। कुमारधारिका, तुम्बतीर्थ, आकाशगङ्गा, पाण्डवतीर्थ, पापनाशन, देवतीर्थ इत्यादिषु कालेन सह स्नानफलानि कथयति। अन्ते धरण्या वराहस्तुतिः, वराहस्य धरणीसहितस्य वृषभाचल/शेषाचलगमनं, तथा श्रद्धया पठतः शृण्वतः च इष्टसिद्धि-प्रतिष्ठादि-फलप्रदं फलश्रुतिश्च समाप्यते।
Adhyaya 2
Śrīvarāha-mantrārādhanavidhiḥ (The Ritual Procedure for Worship through the Śrīvarāha Mantra)
अध्यायेऽस्मिन् सूतः प्राचीनं वृत्तान्तं कथयति—वैवस्वतमन्वन्तरे कृतयुगे नारायणाद्रौ धरणी वराहं समुपगम्य पृच्छति—केन मन्त्रेण भगवान् तुष्यति, येन च समग्रफलानि सिध्यन्ति—समृद्धिः, ऐश्वर्यलक्षणं राज्यं, सन्तानप्राप्तिः, तथा नियमपरायणानां भगवत्पदप्राप्तिश्च। वराहः ‘परमगुह्यं’ मन्त्रं प्रकाशयति, भक्ताय संयताय च एव दातव्य इति नियमान् निर्दिशति। ततः मन्त्रस्य स्वरूपं निर्दिश्यते—“ॐ नमः श्रीवराहाय धरण्युद्धरणाय च” इति; तस्य ऋषिः सङ्कर्षणः, देवता वराहः, छन्दः पङ्क्तिः, बीजं श्रीबीजम् इति च। सद्गुरोः प्राप्तस्य चतुर्लक्षजपः विधीयते, ततः मधुघृतयुक्तेन पायसेन होमः। ध्याने स्फटिकप्रभं, पद्मरक्तनेत्रं, वराहवदनं सौम्यं, चतुर्भुजं चक्रशङ्खाभयपद्मधरं, रक्तकाञ्चनवस्त्राभरणभूषितं, शेषाद्याधारचिह्नैः सहितं च रूपं वर्ण्यते। अन्ते फलश्रुतिः—नित्यं अष्टोत्तरशतजपेन इष्टसिद्धिः, परं मोक्षप्राप्तिश्च। पुनः दृष्टान्ताः कथ्यन्ते—धर्मनामकः मनुः देवतास्वरूपं प्राप्तवान्, शापात् पतितः इन्द्रः स्वर्गं पुनरवाप्तवान्, मुनयः परां गतिं प्राप्तवन्तः, श्वेतद्वीपे जपात् अनन्तः पृथिव्याधारत्वं प्राप्तवान्। ततः धरणी श्रीनिवासस्य वेङ्कटागमनं तत्र चिरनिवासं च पृच्छति।
Adhyaya 3
अगस्त्यप्रार्थनया भगवतः सर्वजनदृग्गोचरत्ववर्णनम्; तथा पद्मावत्युत्पत्तिः वसुदानजन्म च (Agastya’s Petition for Divine Visibility; Origins of Padmāvatī and Birth of Vasudāna)
अध्यायेऽस्मिन् श्रीवराहः धरणीं प्रति पुरावृत्तं कथयति। वेङ्कटाचले स्वामिपुष्करिण्याः समीपे श्रीनिवासो हरिः दिव्ये विमाने निवसन् कल्पान्तपर्यन्तं सामान्यजनानां अदृश्य इति वर्ण्यते, तथापि देवाज्ञया स सर्वैः पूज्यत्वं प्राप्नोति। धरणी पृच्छति—यदि भगवान् मर्त्येभ्योऽदृश्यः, कथं लोकपूजा प्रवर्तेत? तदा श्रीवराहः अगस्त्यस्य द्वादशवर्षीयाम् आराधनां निवेदयति; अगस्त्यः सर्वदेहिनां दृग्गोचरत्वं याचते, भगवान् च विमानस्य वैशिष्ट्यं रक्षन् सर्वजनदर्शनं ददाति। अनन्तरं वंशकथानकं प्रवर्तते—पश्चात्कालचक्रेषु मित्रवर्मराजस्य उदयः, ततोऽकाशराजपर्यन्तं वंशपरम्परा च निरूप्यते। हलकर्षणकाले भूमेः पद्मावती देवी प्रादुर्भूता; सा कन्येति गृहीत्वा धरणीराज्ञ्यै समर्प्यते। ततः धरणी शुभलक्षणैः सह वसुदानं गर्भे धृत्वा प्रसूते; तस्य शस्त्रविद्या-शास्त्रविद्या-नयादिषु शिक्षासारः कथ्यते, येन राजधर्मः, वैधता, देशस्य पुण्येतिहासश्च प्रतिष्ठाप्यते।
Adhyaya 4
Pad्मिनी/Pad्मावती-Lakṣaṇa and Śrīnिवास Encounter in the Puṣpāṭavī (Chapter 4)
अध्यायेऽस्मिन् सूतेन धारण्याः प्रश्नः कथ्यते, वराहश्चोत्तरं दत्त्वा आकाशराजेन भूमिजां कन्यां “पद्मिनी” इति नाम्ना नामकरणं कथयति। ततः पद्मावत्याः उद्यानाश्रमसमीपे नारदऋषिरकस्मादागत्य तस्याः प्रार्थनया शुभलक्षणानां विस्तीर्णं निरूपणं करोति; अन्ते तस्याः रूपं “विष्णुयोग्यम्” इति, लक्ष्मीसदृशं च प्रतिपादयति। नारदस्य तिरोभावानन्तरं पद्मिनी-पद्मावती सखिभिः सह वसन्तपुष्पसंग्रहार्थं पुष्पाटवीं प्रविशति; नानाविधपुष्पाणि वर्ण्यन्ते, वनं च यज्ञीय-सौन्दर्ययुक्तं पवित्रस्थानमिव प्रकाशते। तत्र भीषणो गजः समायाति, भयमुत्पद्यते; तदैव अश्वारूढः धनुर्धरः तेजोमयः पुरुषः प्रादुर्भवति—श्रीनिवासः वेङ्कटाद्रिनिवासी, सूर्यवंशजः “कृष्णः” इति स्वात्मानं निर्दिशति। स्त्रियः ईहामृगं न दृष्टमिति वदन्त्यः राजवनस्य रक्षणं स्मारयन्ति, तस्य परिचयं पृच्छन्ति; स शिकारार्थमागतोऽस्मीति वदन् पद्मावतीदर्शनात् आकर्षणं स्वीकृत्य, राजदण्डभयेन सखीनां चेतनया सहसा पर्वतं प्रति सेवकैः सह निवर्तते।
Adhyaya 5
पद्मावतीदर्शन-प्रसङ्गः तथा बकुलमालिकाया यात्रामार्ग-निर्देशः (Padmāvatī Encounter and Bakulamālikā’s Route Instructions)
अध्यायेऽस्मिन् दिव्यागमनानन्तरं कथायाः प्रवाहः अन्तर्मुखीभूत-विरहाकाङ्क्षायां परिवर्तते। श्रीनिवासः रत्नमण्डपं प्रविश्य पद्मावत्याः सौन्दर्यस्मरणे निमग्नो मोहाविष्ट इव समाधिसदृशे भावे पतति। तदा सुसंस्कृतोपहारैः सह बकुलमालिका समुपेत्य तस्य देह-मानस-लक्षणानि निरीक्ष्य प्रश्नैः तदवस्थां विवृणोति। श्रीनिवासः प्रत्युत्तरं दत्त्वा पद्मावत्याः पूर्वयुगसम्बन्धं कथयति—वेदवती-सीतारूपेण पूर्वं कृतं संकल्पं च, परयुगे मिलनप्रतिज्ञां च—येन वर्तमानप्रेम धर्मप्रतिज्ञा-दैवीयाभिप्रायस्य निरन्तरता इति प्रतिष्ठाप्यते। अनन्तरं स तीर्थमार्गनिर्देशं करोति—नृसिंहगुहां, अगस्त्याश्रमं सुवर्णमुखरीतीरे अगस्त्येशलिङ्गं, ततः वन-सरः-प्रदेशान् अतिक्रम्य नारायणपुरीम्/आकाशराजनगरं गन्तव्यमिति। मार्गे वृक्ष-पक्षि-पशु-समृद्ध्या सह पवित्रभूगोलः वर्ण्यते; अन्ते बकुलमालिका यात्रां आरभ्य पद्मावत्याः सखींश्च समागच्छति, येन परसंवादः प्रवर्तते।
Adhyaya 6
Padmāvatī’s Vision, Royal Divination, and Vaiṣṇava Marks of Devotion (Chapter 6)
अध्यायेऽस्मिन् राजसभाकथानकं वैष्णवधर्मोपदेशेन सह संयोज्यते। आकाशराजस्य अन्तःपुरस्त्रियः पद्मावत्या सह पुष्पसञ्चये वृक्षतले अद्भुतं पुरुषं ददृशुः—इन्द्रनीलश्यामं, सुवर्णाभरणायुधभूषितं—स च क्षणेन तिरोऽभवत्; तदनन्तरं पद्मावती मूर्च्छिता। राजा दैवज्ञं पृच्छति; स ग्रहलक्षणानि साधूनि मन्यते, किन्तु विचित्रं विक्षोभं निर्दिशति—सा महापुरुषदर्शनप्रभाविता, अन्ते तेनैव सह संयोगं प्राप्स्यति, चोपदेशदायिनी दूतिका आगमिष्यति। तस्मात् स ब्राह्मणैः सह अगस्त्येशलिङ्गस्याभिषेकविधानं कर्तुं निर्दिशति। ततः श्रीवेङ्कटाद्रेः आगता बकुलमालिका राजभवनं नीयते। धरण्या पुलिन्दिन्या सह मन्त्रयित्वा सत्यं ज्ञापयति—पद्मावत्याः व्याधिः प्रेमजः, वैकुण्ठात् आगतः हरिरेव कारणम्; स स्वामिपुष्करिण्याः समीपे वेङ्कटाद्रौ विचरति, ललितां मध्यस्थां प्रेषयिष्यति, संयोगश्च भविष्यति। अन्ते पद्मावती भक्तलक्षणं प्रवदति—शङ्खचक्रचिह्नानि, ऊर्ध्वपुण्ड्रं, द्वादशनामधारणं च बाह्यलक्षणम्; वेदपाठः, सत्यवचनम्, अद्रोहः, ब्रह्मचर्यं, दया च आन्तरनियमाः। पञ्चायुधमुद्रणविधिः होमेन तप्तमुद्राभिः च निरूप्यते; एवं शीलनियमयुक्तो मुद्रितशरीरश्च भक्त इति। स्त्रियः अन्ते अगस्त्येशपूजां समाप्य ब्राह्मणान् अन्नदानैः दक्षिणाभिश्च पूजयन्ति।
Adhyaya 7
बकुलमालिकादूत्यं पद्मावतीपरिणयनिश्चयश्च (Bakula-mālikā’s Embassy and the Determination of Padmāvatī’s Marriage)
अध्यायेऽस्मिन् राजसभातः देवालयपर्यन्तं दूत्यमार्गेण पद्मावती–श्रीनिवासयोर्विवाहकथायाः विधि-प्रशासनात्मकं रूपं प्रतिष्ठाप्यते। आरम्भे धरणीदेवी आगतां दिव्यपरिचारिकां बकुलमालिकां कासि किमर्थमागता इति पृच्छति; तया परीक्षाविधानं विश्वसनीयताच निरूप्यते। बकुलमालिका वेङ्कटाद्रौ श्रीनिवासस्य विचरणं, वनप्रदेशे सङ्गमान्, स्वामीतीर्थे शङ्खराजेन सह समागमं च कथयति; तत्र तपश्चर्या देवालयस्थापनं च भक्तेः प्रमाणभूतौ मार्गौ इति वर्ण्यते। श्रीनिवासः मार्गविशेषानुशासनं ददाति—विशेषतः विष्वक्सेनपूजनं स्वामिपुष्करिण्यां स्नानं च—इति तीर्थभूगोलः शास्त्रसम्मताचारैः सह संयोज्यते। अनन्तरं राजनिर्णयः प्रवर्तते। आकाशराजा मन्त्रिभिः सह बृहस्पतिं पुरोहित-ज्योतिषाधिकारिणं परामृश्य विवाहकालं निश्चितवान्—उत्तरफाल्गुनी-नक्षत्रे वैशाखमासे। ततः नगरस्य महोत्सवः समुत्पद्यते—विश्वकर्मणा अलङ्कारः, इन्द्रेण पुष्पवृष्टिः, अन्यैर्देवैः स्वस्वोपहाराः—इति शुभव्यवस्था सहकारी-यज्ञपरिसरेण चित्र्यते। अन्ते बकुलमालिका शुकदूतश्च श्रीनिवासं प्रत्यागत्य पद्मावत्याः प्रार्थनां निवेदयतः; श्रीनिवासः मालयाः प्रेषणेन स्वीकृतिं सूचयति, ततो देवागमनाय राजातिथ्य-समारम्भाः विधिवत् सज्जीभवन्ति।
Adhyaya 8
Śrīnिवासस्य लक्ष्म्यादिकृत-परिणयालंकारः — The Bridal Adornment and Marriage Procession of Śrīnिवास
अस्मिन् अष्टमेऽध्याये श्रीवराहवचनात् श्रीनिवासः लक्ष्मीम् आहूय विवाह-सम्भारान् सम्यक् व्यवस्थापयितुं नियुङ्क्ते। ततः श्रुतिः स्मृतिः धृतिः शान्तिः ह्रीः कीर्तिश्चादयः वेदवर्गाः साक्षादिव मूर्तिमन्तोऽभ्यागत्य सुगन्धितैलानि वस्त्राणि भूषणानि दर्पणं कस्तूरीं राजचिह्नानि च वहन्ति; धर्मानुगुणं मङ्गलालङ्कार-सामग्रीसमूहः प्रदर्श्यते। लक्ष्मी दिव्यतीर्थसमाहृतैः सुगन्धितोदकैः अभ्यङ्ग-स्नानविधिं कृत्वा वसन-भूषणैरलङ्करोति; देवः ऊर्ध्वपुण्ड्रं धारयित्वा गरुडमारुह्य नारायणपुरीम्/आकाशराजनगरं प्रति महोत्सवयात्रां करोति, यत्र देवाः ऋषयः गन्धर्वाः अप्सरसश्च मङ्गलपाठैः सह समागच्छन्ति। पद्मावत्याः सह त्रिवारं माल्यविनिमयः, शुभगृहप्रवेशः, माङ्गल्यसूत्रबन्धनं लाजाहोमादयश्च विवाहाङ्गानि सम्यक् सम्पद्यन्ते। अनन्तरं प्राभृतदानं विस्तरेण निरूप्यते—धान्यघृतदधिक्षीरफलवस्त्रस्वर्णरत्नपश्वश्वगजदासादिभिः राजदानं धर्मार्पणरूपेण प्रकाशते। अन्ते श्रीनिवासः आकाशराजाय वरं ददाति—अचलां भक्तिं दिव्यपादारविन्दनिष्ठां च; देवाः स्वस्वधामानि प्रतियान्ति, भगवान् स्वामिपुष्करिण्याः समीपे निवसन् निरन्तरपूजां गृह्णाति।
Adhyaya 9
अथ वसुनिषादवृत्तान्तः—रंगदासकैंकर्यं—तोण्डमान्नृपकथा—पद्मसरोवरमाहात्म्यम् (Vasu the Niṣāda, Raṅgadāsa’s service, Toṇḍamān’s encounter, and the Padma-saras glory)
अस्मिन्नध्याये धरणीदेवी कलियुगे गिरौ भगवतः सान्निध्यस्य प्रकाशं पृच्छति; वराहभगवान् तस्याः प्रत्युत्तरं दत्त्वा दृष्टान्तकथाभिः तीर्थधर्मं प्रकाशयति। प्रथमं वनवासी निषादो वसुः पुरुषोत्तमे परां भक्तिं वहन् श्रीभूदेव्योरन्विताय प्रभवे मधुयुक्तं पक्तं श्यामाकान्नं निवेदयति। मधुसंग्रहात् प्रत्यागत्य पुत्रेण निवेदितभोजनं भुक्तमिति चौर्यबुद्ध्या खड्गं उद्यम्यति; तदा विष्णुः वृक्षात् प्रादुर्भूय खड्गं गृहीत्वा बालभक्तेः प्रियत्वं दर्शयन् स्वामिसरः/स्वामिपुष्करिण्यां नित्यसान्निध्यं प्रतिपादयति। ततः पाण्ड्यदेशात् आगतः भक्तः रंगदासः वराहालयं सुवर्णमुखरीं कामलाख्यसरः चक्रतीर्थं च परिक्रम्य स्वामिपुष्करिण्याः समीपे श्रीनिवासं पश्यति। स उद्यानं कूपान् पुष्पसेवां च नित्यकैंकर्यरूपेण करोति; किन्तु गन्धर्वजलविहारदर्शनविक्षेपात् कदाचित् सेवां विहाय लज्जां प्राप्नोति। देवः तं सान्त्वयन् अन्तःकरणभावेन दोषाभावं वदति, भविष्ये राजसदृशीं समृद्धिं भक्तिसहितां च, अन्ते मोक्षं च व्याहरति। अनन्तरं सोमकुलराजा तोण्डमानः वेङ्कटाद्रौ मृगयां कुर्वन् तीर्थान्तराणि गत्वा रेणुकां देवीम् उपलभते। ‘श्रीनिवास’ इति वदन् पञ्चवर्णः शुकः तं निषादपालकस्य समीपं नयति; स निषादः राजानं गुह्यदेवतास्थानं स्वामिपुष्करिण्याः समीपे दर्शयति। उभौ पूजयतः, श्यामाकमधुनैव निवेदनं भुञ्जाते, राजा स्वनगरं प्रत्यावर्तते; रेणुका ‘देवदेवप्रसाद’ इति अजेयराज्यं तोण्डमाननाम्नीं राजधानीं च वरं ददाति। अन्ते शुकः पद्मसरसो माहात्म्यं कथयति—दुर्वासशापात् पद्मा/रमा लक्ष्मीः पद्मपूरिते सरसि तपः करोति; देवाः स्तुत्या तां स्तुवन्ति। सा स्नानपूजाहिम्नबिल्वपत्रार्चनादिभिः नष्टप्रतिष्ठाप्राप्तिं समृद्धिं मोक्षं च वरान् दत्त्वा, विष्णुना सह गरुडारूढा वैकुण्ठं प्रतिनिवर्तते।
Adhyaya 10
Toṇḍamān’s Accession; Varāha Revelation at the Valmīka; Bilamārga Guidance; Aṣṭhi-saras Revival; Bhīma the Potter’s Liberation; Phalaśruti
अध्यायेऽस्मिन् वेङ्कटाचले राजधर्मस्य प्रतिष्ठा, तीर्थप्रकाशः, पूजाविधानस्य संस्थापनं च सम्यग् निरूप्यते। आरम्भे तोण्डमानः राज्यं प्राप्य पद्मसरसः पावनत्वं समृद्धिदं च श्रूयते—कीर्तन-स्मरण-स्नानैः पुण्यवृद्धिरिति। ततः वनवासिनां नायकः वसुः तेजोमयं वराहं ददर्श; स देवः वल्मीकं प्रविश्यादेशं ददौ—गोक्षीरेण वल्मीकस्य प्रक्षालनं, शिलापीठे स्थितां मूर्तिं समुद्धृत्य परिचयं, वैखानसैः सह पूजास्थापनं च। तोण्डमानः स्वप्ने बिलमार्गस्य (गुहामार्गस्य) प्रकाशं लभते, पल्लवचिह्नैर्दिव्यलक्षणैश्च मार्गं ज्ञात्वा प्राकार-द्वारादीनि रक्षणार्थं निर्माति; तामरिन्द-कम्पकवृक्षौ च देवसन्निधेः स्थिरचिह्नत्वेन रक्षितव्याविति निर्देशं प्राप्नोति। अनन्तरं गर्भिण्या ब्राह्मण्याः रक्षणे राज्ञः प्रमादात् मृत्युः जाता; श्रीनिवासस्य आज्ञया ‘अपमृत्युनिवारण’रूपे अष्ठिसरसे स्नानकर्म कृत्वा सा पुनर्जीविता। कुर्वग्रामे कुम्भकारो भीमः सरलभक्त्या स्वल्पोपहारैः देवस्य प्रसादं लभते; राजागमने भीमः पत्न्या सह वैकुण्ठं प्राप्नोति। अन्ते तोण्डमानः उत्तराधिकारं विन्यस्य तपश्चर्यां कृत्वा भगवतः साक्षात्कारं लभते, सारूप्यं विष्णुपदं च प्राप्य मोक्षं गच्छति। फलश्रुतौ श्रद्धया श्रवण-पठनयोः परमानुग्रहः, उच्चफलप्राप्तिश्च प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 11
स्वामिपुष्करिणी-स्नानमाहात्म्यं तथा काश्यपोपाख्यानम् (Glory of bathing in Swāmipuṣkariṇī and the Kāśyapa episode)
अध्यायोऽयं स्वामिपुष्करिणीं परमं शुद्धितीर्थं निरूपयति। सूतः कथयति—काश्यपस्य स्वामिपुष्करिण्यां स्नानं महापातकसदृशानपि मलान् नाशयति। ऋषयः तस्य दोषस्य कारणं तथा सहसा मुक्तेः हेतुं पृच्छन्ति; ततः सूतः परीक्षितराजोपाख्यानं प्रवर्तयति। मृगयायां गतः परीक्षितः मौनव्रतिनं मुनिं दृष्ट्वा प्रत्युत्तराभावेन क्रुद्धः तस्य स्कन्धे मृतसर्पं न्यस्यति। तदनन्तरं शृङ्गी नाम मुनिपुत्रः शापं ददाति—सप्तमेऽहनि तक्षकेन दंशितः राजा म्रियते इति। रक्षणोपायेषु कृतेष्वपि तक्षकः ब्राह्मणवेषधारिभिः सह आगत्य फले कृमिरूपेण प्रविश्य शापं सत्यं करोति। विषहरमन्त्रविद्यावैद्यः काश्यपः राजरक्षणाय गच्छन् तक्षकेन मार्गे निरुद्धः; शक्तिपरीक्षया तथा द्रव्यलोभेन स निवर्तितः। ततः “राजानं न रक्षितवान्” इति लोके निन्दितः काश्यपः शाकल्यं मुनिमुपगम्य दोषं शृणोति—यः समर्थः सन् विषपीडितस्य प्राणरक्षणे न प्रवर्तते, तस्य घोरः पापदोषः समाजेऽपि पतनहेतुः। शाकल्यः प्रायश्चित्तं निर्दिशति—वेङ्कटाद्रिं गत्वा सङ्कल्पपूर्वकं स्वामिपुष्करिण्यां स्नात्वा वराहस्वामिनं ततः श्रीनिवासं पूजयेत्; दर्शननियमैः काश्यपस्य आरोग्यं कीर्तिः मानश्च पुनरागच्छति। अन्ते फलश्रुतिः—श्रद्धया शृण्वतां परं पदं, शुद्धिः भक्त्या सङ्कल्पेन च तीर्थमहिम्ना सिध्यतीति।
Adhyaya 12
स्वामिपुष्करिणी-स्नानात् नरकनिस्तारः (Deliverance from Naraka through Bathing in Swāmi Puṣkariṇī)
अध्यायेऽस्मिन् मुनयः सूतं पृच्छन्ति—श्रीस्वामिपुष्करिण्याः/स्वामितीर्थस्य वैभवं किं, यत्स्मरणमात्रेणापि मोक्षप्रदं कथ्यते। सूतः प्रत्युवाच—येऽस्य तीर्थस्य स्तवनं कुर्वन्ति, कथां शृण्वन्ति/वदन्ति, स्नानं वा कुर्वन्ति, तेऽष्टाविंशतिनरकानां नाम्ना निर्दिष्टानां दुःखान्यनुभवितुं न यान्ति। ततः स नरकान् नामभिः क्रमशः निर्दिशति, तथा च केचन अधर्माचाराः—परधनपरदारापहरणम्, मातापितृद्विजद्वेषः, वैदिकमार्गलङ्घनम्, प्राणिहिंसा, कामदोषः, पाखण्डमतविघातः, अशौचाचारः, पशुवधः, कर्मकाण्डे दम्भः—इत्यादयः, येषां फलरूपेण विशिष्टनरकगमनं वर्ण्यते। प्रत्येकदृष्टान्तानन्तरं पुनरुक्त्या प्रतिज्ञा क्रियते—स्वामितीर्थस्नानेन तस्मात् पतनं न भवति। अन्ते फलश्रुतिः—महायज्ञानां दानानां च तुल्यफलप्राप्तिः, महापातकानामपि सद्यः शुद्धिः, ज्ञानवैराग्यप्रसादादिगुणोत्पत्तिश्च। अतिशयोक्तिरिति निन्दां मा कुर्यात्—अविश्वासः परमार्थहानिकर इति चेतयति। दर्शन-स्पर्शन-स्तवन-नमस्कार-स्नानादिभिः सर्वैः स्वामितीर्थं मृत्युभयहरं, भुक्तिमुक्तिप्रदं च इति समाप्यते।
Adhyaya 13
धर्मगुप्तचरित्रवर्णनम् | Dharma-gupta’s Episode and the Efficacy of Svāmipuṣkariṇī
सूत उवाच—स्वामीतीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयन् स धर्मगुप्तस्य चरितं कथयति। स सोमवंशीयनन्दस्य पुत्रः; नन्दः राज्यभारं पुत्रे न्यस्य वनं जगाम। धर्मगुप्तो नीत्या यज्ञैः ब्राह्मणदानैश्च प्रजाः पालयन् दण्डनीतिं सम्यक् स्थापयामास, यतः देशे न कश्चिद् हिंसकः प्रादुर्भूतः। एकदा मृगयायां गतः स घोरकानने रात्र्या व्याप्तः। सायंसन्ध्यां समाराध्य गायत्रीं जप्त्वा वृक्षमारुह्य शरणं जगाम; तत्र सिंहभीतो भल्लूकः अपि आरुरोह। भल्लूकः रात्रौ जागरण-संविदं चकार; सिंहः तं विश्वासघाताय प्रेरयामास, किन्तु भल्लूकः विश्वासघातस्य महापातकत्वं, अन्यपापेभ्योऽपि गुरुतरं, धर्मोपदेशेन न्यवेदयत्। अनन्तरं नृपः सुप्तं भल्लूकं अधः पातयामास; स भल्लूकः ध्याणकाष्ठो नाम मुनिः रूपान्तरधारी इति प्रादुरभूतः, नृपं च उन्मादशापेन शशाप। स एव सिंहं भद्रनामानं यक्षं कुवेरामात्यं गौतमशापात् सिंहत्वं प्राप्तम् इति न्यगदत्; ध्याणकाष्ठसंवादेन स यक्षः शापमुक्तोऽलकाश्रयं प्रतिपेदे। मन्त्रिणः उन्मत्ततां नन्दाय न्यवेदयन्; नन्दः जैमिनिं मुनिं पप्रच्छ। जैमिनिः वेङ्कटपर्वते सुवर्णमुखरीतीरे स्वामिपुष्करिण्यां स्नापनं विधाय उन्मादशमनं प्रोवाच; स्नानमात्रेणैव रोगो निवृत्तः। पितापुत्रौ वेङ्कटेशं श्रीनिवासं च समर्च्य दानानि कृत्वा धर्मेण राज्यं पुनरकार्षीत्। अन्ते फलश्रुतिः—स्वामिपुष्करिण्यां निमज्जनं उन्मादापस्मारादिग्रहपीडितान् मोचयति; सर्वतोये स्नानात् पूर्वं “स्वामीतीर्थम्” इति त्रिवारं जपन् ब्रह्मलोकं प्राप्नोति; अस्याख्यानश्रवणमात्रेणापि महापातकनाशः।
Adhyaya 14
सुमत्याख्यद्विजवृत्तान्तः — The Account of the Brahmin Sumati and Purification at Svāmi-puṣkariṇī
अध्यायेऽस्मिन् सूतः नैमिषारण्ये मुनिभ्यः स्वामितीर्थस्य स्वामि-पुष्करिण्याश्च परमशुद्धिकरत्वं प्रतिपादयन् सुमत्याख्यस्य द्विजस्य इतिहासं कथयति। मुनयः सुमतेः कुलं, पतनकारणं, मोक्षोपायं च पप्रच्छुः। सुमतिः महाराष्ट्रदेशे यज्ञदेवनाम्नः विदुषः धर्मनिष्ठस्य ब्राह्मणस्य पुत्रः; किन्तु स पितरं साध्वीं भार्यां च परित्यज्य काममोहात् किरात्याः सङ्गं जगाम, ततः स्तेयमद्यपानादिभिः पापैः प्रवृद्धः, चौर्यवेषेण ब्राह्मणं हत्वा महापातकं ब्रह्महत्यां प्राप। तस्य पापस्य मूर्तिरिव भीषणा ब्रह्महत्या तं गृहं यावत् अन्वगात्, यज्ञदेवं च उपालभ्य उवाच—एतादृशं पतितं यदि गृहं धारयति तर्हि कुलस्य सर्वस्यापि विनाशः स्यात्। पितृस्नेहात् यज्ञदेवः व्याकुलः सन् प्रायश्चित्तोपायं चिन्तयति; तदा रुद्रांशभूतः दुर्वासाः मुनिः आगत्य साधारणप्रायश्चित्तस्य दुर्लभतां निरूप्य देशविशेषोपायं दर्शयति—वेङ्कटाद्रौ परमपुण्ये स्वामि-पुष्करिण्यां स्नानं कुर्यात्। यज्ञदेवः सुमतिं तत्र नीत्वा स्नापयामास; स्नानमात्रेणैव आकाशवाणी शुद्धिं घोषयामास, तीर्थं च ‘पापवृक्षकुठारक’ इति स्तौति। अन्ते श्रवणपठनयोः महत्फलप्रदत्वं फलेश्रुत्या निगद्यते।
Adhyaya 15
कृष्णतीर्थमाहात्म्य (Kṛṣṇatīrtha Māhātmya / The Glory of Kṛṣṇatīrtha)
अध्यायः पञ्चदशः श्रीसूतेन वेङ्कटपर्वते परमपुण्ये कृष्णतीर्थस्य माहात्म्यं प्रवर्त्यते। तत् तीर्थं पापनाशनं, स्नानेन च कृतघ्नाः, मातापितृगुरुनिन्दकाः अपि शुद्धिं यान्तीति धर्मपुनरुत्थानं प्रतिपाद्यते। ततः कारणकथा—कृष्णनामकः ऋषिः (रामकृष्णप्रसङ्गेन) वेङ्कटाचले दीर्घकालं निश्चलतपः करोति; वल्मीकः शरीरं आवृणोति, घोरवृष्टिगर्जितानि भवन्ति। वज्राघातेन वल्मीकशिखरं भिद्यते, तदा गरुडारूढः शङ्खचक्रगदाधरः वनमालाविभूषितः विष्णुः/श्रीनिवासः प्रादुर्भवति। देवः तपसा तुष्टः स्वप्रादुर्भावदिने विशेषस्नानकालं निर्दिशति—मकरस्थे सूर्ये, पुष्यनक्षत्रयुक्तायां पौर्णमास्यां कृष्णतीर्थस्नानं पापमोचनं पुरुषार्थसिद्धिदं च; देवमनुष्यदिक्पालाः अपि तत्र शुद्ध्यर्थं समागच्छन्तीति। ऋषेर्नाम्ना तीर्थं प्रसिद्धिं यास्यतीति चोक्त्वा, श्रवणपठनयोः विष्णुलोकप्राप्तिफलश्रुत्या अध्यायः समाप्यते।
Adhyaya 16
Jaladāna-praśaṃsā at Veṅkaṭādri (Praise of Water-Giving at Veṅkaṭācala)
अध्यायेऽस्मिन् वेङ्कटाद्रौ जलदानस्य महिमा निर्णायकधर्मकर्मरूपेण निरूप्यते। श्रीसूतः प्रतिपादयति—तृषितेषु विशेषतः जलप्रदानस्य उपेक्षा महापापहेतुः, दुष्टयोनिप्रदायिनी च; अत्र जलदानं तत्र कृतं बहुगुणितफलप्रदमिति। इतििहासरूपेण इक्ष्वाकुवंशीयो राजा हेमाङ्गः गोदान-धनदान-यज्ञपोषणादिषु दानशीलोऽपि “जलम् सुलभम्” इति मन्यमानः जलदानं न कृतवान्, अपात्रेषु च मानं दत्तवान्, विद्वद्व्रतशीलब्राह्मणान् उपेक्षितवान्। तस्य दोषात् स क्रमशः हीनयोनिषु पतित्वा मिथिलायां गृहगोधिकाभूतः। तत्र श्रुतदेवनाम्ना मुनिना आगतेन, राज्ञा पूजितस्य पादोदकबिन्दवः तां स्पृष्ट्वा जातिस्मरणं जनयन्ति; हेमाङ्गः स्वापराधं निवेदयति। मुनिः जलदानविफलता-पात्रविवेकभ्रंशयोः कारणसम्बन्धं प्रकाश्य, पुण्यसंक्रान्त्या जलस्पर्शशुद्ध्या च तं तिर्यग्योनितः मोचयति; स दिव्यलोकं यास्यति, पुनः राजजन्म लभते, अन्ते विष्णुसायुज्यं प्राप्नोति। उपसंहारे वेङ्कटाद्रेः पावनत्वं, जलदानस्य विष्णुलोकप्रदत्वं च पुनः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 17
Śrīveṅkaṭācala-kṣetrādi-varṇanam (Description of Veṅkaṭācala and its Sacred Preeminence)
अस्मिन्नध्याये सूतः वेङ्कटाद्रेः/वेङ्कटाचलस्य माहात्म्यं पुनरपि विस्तरेण वर्णयति। भुवनस्थाः दिव्याश्च सर्वे तीर्थसमूहाः वेङ्कटपर्वते समवस्थिताः इति प्रतिपाद्यते, तेन तत्क्षेत्रं सर्वतीर्थमयः पावनः सूक्ष्मब्रह्माण्डरूपः इव प्रतिष्ठाप्यते। देवः शङ्खचक्रधरः पीताम्बरधारी कौस्तुभभूषितश्च वैष्णवागमसम्मतः रक्षकः वेदप्रतिष्ठितः इति निरूप्यते। ततः वार्षिकसेवायां नानादेशीयजनानां समागमः, भाद्रपदोत्सवसन्दर्भः, दर्शनसेवाभ्यां शुद्धिफलप्राप्तिश्च कथ्यते। विशेषतः ब्रह्मोत्सवः—कन्यामासे ब्रह्मणा ध्वजारोहणविधिः संस्थापितः इति, तस्मिन्नुत्सवे मनुष्यदेवगन्धर्वसिद्धविद्वद्द्विजानां महत्समागमः इति च वर्ण्यते। गङ्गा यथा नदीषु, विष्णुः यथा देवेषु, तथा वेङ्कटं क्षेत्रेषु ‘उत्तमोत्तमम्’ इति पुनःपुनः प्रशस्यते; अन्ते फलश्रुत्या भक्त्या श्रवणं विष्णुलोके महत्पदमावहति इति निगद्यते। श्रीस्वामिपुष्करिणी मुख्यतीर्थत्वेन निर्दिश्यते; तस्याः समीपे लक्ष्म्या आलिङ्गितो देवः वरदानप्रदः सन्निविष्ट इति च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 18
Śrīveṅkaṭeśvaravaibhava-varṇanam (Theological Description of the Glory of Veṅkaṭeśvara)
अष्टादशोऽध्यायः सूतेन श्रीनिवासस्य/वेङ्कटेश्वरस्य मोक्षप्रद-शक्तेः तात्त्विकं निरूपणं करोति। एकेनैव दर्शनमात्रेण मुक्तिः विष्णुसायुज्यं च लभ्यते इति स्थानाधिष्ठिता सoteriology प्रतिपाद्यते; कलियुगे पुण्यस्य शीघ्रफलप्राप्तिः युगतुलनया विशेषेण प्रशस्यते। वेङ्कटाचलः सर्वतीर्थमयः क्षेत्रः इव निरूप्यते—अनेकतीर्थानां प्रभावः अत्रैव समाहितः, देवैर्मुनिभिः पितृभिश्च प्रतीकात्मकतया परिपूर्णः। बाह्यकर्मकाण्डात् अधिकं स्मरण-स्तुति-प्रधानं मार्गं ग्रन्थः पुनःपुनः प्राधान्येन दर्शयति, तथा अष्टविधां भक्तिं निर्दिशति—भक्तेषु स्नेहः, पूजया तुष्टिः, स्वसेवा, भगवन्माहात्म्यश्रवणे उत्सुकता, निरन्तर-स्मरणं चादयः। क्षेत्रे अवज्ञा वा द्वेषः पापहेतुरिति चेतयति; फलश्रुतौ पापनाशः, यमपीडापरिहारः, विष्णुलोकप्राप्तिः, तथा भक्त्या अध्यायश्रवण-पाठयोः महत्फलम् इति प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 19
Veṅkaṭācala-Nityāvasthā, Ārohaṇa-Krama, and Pāpavināśana-Tīrtha Māhātmya (दर्शन-आरोहण-तीर्थमाहात्म्य)
अध्यायेऽस्मिन् सूतः वेङ्कटाचलस्य नित्यपावनस्वरूपं वर्णयति—अत्र असंख्याः सरांसि नद्यः समुद्राः वनानि आश्रमाश्च, वसिष्ठादय ऋषयः, सिद्धाः, चारणाः, किन्नरसमुदायाश्च निवसन्ति। विष्णुः लक्ष्म्या धरण्या च सह, ब्रह्मा सावित्र्या सरस्वत्या च, शिवः पार्वत्या सह, गणेशः षण्मुखश्च, इन्द्रादयः देवाः, ग्रहदेवताः, वसवः, पितरः, लोकपालाश्च—सर्वेऽपि तत्र नित्यं सन्निहिता इव, गिरिं सततं लिटुर्गिकसभारूपं कुर्वन्ति। ततः आरोहणक्रमः प्रदर्श्यते—यात्री वेङ्कटाद्रिं वाचा क्षमां याचते, माधवदर्शनं प्रार्थयते, शनैः शनैः पवित्रभूमिं प्रविशति। स्वामिपुष्करिण्यां संयमेन स्नात्वा अल्पमपि पिण्डदानं पितृभ्यः कृत्वा परलोकस्थितिषु उन्नतिं लभते। अनन्तरं पापविनाशनतीर्थस्य माहात्म्यं कथ्यते—स्मरणमात्रेण गर्भवासदुःखं निवर्तते; स्वामितीर्थस्य उत्तरतः स्नानेन वैकुण्ठारोहणं फलति। ऋषीणां प्रश्नान्तरं सूतः उपाख्यानं वदति—हिमवत्समीपे ब्रह्माश्रमे शूद्रः दृढमतिः उच्चकर्माणि कर्तुमिच्छति; कुलपतिब्राह्मणः दीक्षां न ददाति, अधिकारनियमांश्च प्रतिपादयति। दृढमतिः तपः करोति, भक्त्युपकरणानि च निर्माति; दीर्घसङ्गात् सुमतिनाम ब्राह्मणः तस्मै वैदिककर्माणि शिक्षयति, पितृकर्माणि च करोति, येन सुमतिः मरणोत्तरं घोरदुःखं भुङ्क्ते बहुजन्मपरम्परां च प्राप्नोति। अगस्त्यः कारणं ज्ञात्वा एकमेव प्रायश्चित्तं निर्दिशति—वेङ्कटाचले पापविनाशने त्रिरात्रस्नानम्; तेन ब्रह्मराक्षसदोषो नश्यति, पितापुत्रौ च अन्ते मोक्षं प्राप्नुतः। दृढमतिरपि अधमयोनिषु पतित्वा पक्षिरूपेण तत्र पिबन् स्नात्वा च तत्क्षणं दिव्यविमानेन आरोहति; अन्ते तीर्थस्य सर्वपापहरत्वं, दुष्कृतिनामपि शोधनसाधनत्वं च पुनः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 20
पापनाशनतीर्थमाहात्म्यं तथा भूमिदानप्रशंसा (Glory of Pāpanāśana Tīrtha and the Praise of Land-Donation)
श्रीसूत उवाच—पापनाशनतीर्थस्य पापनाशकं माहात्म्यं दृष्टान्तकथया प्रकाश्यते। भद्रमतिर्नाम विद्वान् ब्राह्मणो दारिद्र्यपीडितः स्वविद्याशीलसदाचारानपि लोकेऽवमानं मानसीं क्लेशं च प्राप्नोति; दारिद्र्येण संसाधनाभावात् सामाजिकमानो नश्यतीति स धर्मार्थविचारं करोति। तस्य भार्या कामिनी पतिव्रता विवेकवती च, नारदोपदिष्टं तथा पितृदृष्टान्तं स्मारयित्वा वेङ्कटाचलयात्रां उपदिशति—सङ्कल्पपूर्वकं स्नानं, श्रीनिवासदर्शनं, तथा भूमिदानं कर्तव्यमिति। अथ भूमिदानस्य दानश्रेष्ठत्वं व्यवस्थितं निरूप्यते—तस्य तुल्यफलानि, महायज्ञादिसमानतां, तथा योग्ये श्रोत्रियेऽहिताग्नौ दत्ते महापापशमनशक्तिं च। सुघोषो नाम दाता भद्रमतेः प्रमाणितं भूमिखण्डं दत्त्वा जनार्दनाय समर्पयति; तेन सुघोषस्य परलोकगतिर्मङ्गला भवतीति कथ्यते। ततः भद्रमति: कुटुम्बेन सह वेङ्कटाचलं गत्वा स्वामिसरःस्नानं कृत्वा वेङ्कटेश्वरदर्शनं लभते, पापनाशनतीर्थे भूमिदानं च समापयति। तस्य कर्मणः प्रभावात् शङ्खचक्रगदाधरो विष्णुः प्रादुर्भूय स्तुतिं गृह्णाति, ऐहिकसौख्यं परममुक्तिं च ददाति; अन्ते सूतः तीर्थस्य दानस्य च माहात्म्यं पुनरपि निगदति।
Adhyaya 21
Ākāśagaṅgā-tīrtha Māhātmya and Bhāgavata-Lakṣaṇa (रामानुजतपः, वेंकटेशदर्शनम्, भागवतलक्षणानि)
अस्मिन्नध्याये श्रीसूतः नैमिषारण्यस्थितान् मुनीन् प्रति वदन् त्रिधा प्रसङ्गं प्रवर्तयति। प्रथमं रामानुजनाम ब्राह्मणः शास्त्रविद् जितेन्द्रियः वैखानसधर्मपरायणश्च आकाशगङ्गातटे दीर्घं तपश्चरति—ग्रीष्मे पञ्चाग्निसाधनम्, वर्षासु अनावृतावस्थानम्, शिशिरे जलशयनम्; अष्टाक्षरमन्त्रजपं जनार्दनध्यानं च नित्यं करोति। ततः वेङ्कटेशः/श्रीनिवासः शङ्खचक्रगदाधरः दिव्यपरिकरैः सह, नारदगानवाद्यैश्च, वक्षसि लक्ष्म्या विराजमानः साक्षात् प्रादुर्भवति। रामानुजस्य स्तुतिं श्रुत्वा तं परिष्वज्य वरं ददाति; स च अचलां भक्तिं याचते, दर्शनमेव परमसिद्धिरिति निवेदयति। भगवन्नामदर्शनयोः मोक्षप्रदत्वं तत्र प्रतिपाद्यते। अनन्तरं देवः आकाशगङ्गायां स्नानस्य महाफलकालं निर्दिशति—मेषसङ्क्रान्तौ चित्रानक्षत्रयुक्तायां पूर्णिमायां स्नानात् अनावृत्तिपरमपदप्राप्तिरिति। ततः ‘भागवतलक्षणानि’ पृष्टे, अहिंसा, अद्वेषः, दमः, सत्यं, मातापितृब्राह्मणगोसेवा, कथाश्रवणप्रियता, तीर्थयात्रारुचिः, जलान्नदानम्, एकादशीव्रतम्, हरिनामरति, तुलसीपूजा, तडागकूपारामदेवालयादि लोकहितकर्माणि च—एतानि भागवतश्रेष्ठस्य चिह्नानि इति विस्तरेण कथयति। अन्ते सूतः वृषाद्रौ (वेङ्कटाद्रौ) वियद्गङ्गायाः एतन्माहात्म्यं ‘उत्तमम्’ इति समापयति।
Adhyaya 22
दानार्हसत्पात्रनिर्णयः तथा आकाशगंगामाहात्म्यम् (Eligibility for Worthy Recipients of Gifts and the Glory of Ākāśagaṅgā/Viyadgaṅgā)
अध्याय आरभ्यते यत्र ऋषयः सूतं दानस्य सत्पात्रं दानकालादि च पृच्छन्ति। सूतः ब्राह्मणं प्रधानपात्रत्वेन स्थापयति, किन्तु शीलाचारसंयमयुक्तेष्वेव दानग्रहणं विधत्ते; वेदधर्मद्वेषिणः, कपटिनः, हिंसकाः, पण्यवेदविद्याविक्रयिणः, नित्ययाचकाः इत्यादयः येषु दत्तं दानं निष्फलं भवतीति दीर्घा निषेधसूची प्रदर्श्यते। ततः अभिवादनविधिः कथ्यते—केषु कालेषु केषां च प्रति नमस्कारो न कर्तव्यः, अविचारितं वा विधिहीनं चाभिवादनं पूर्वपुण्यहानिकरमिति चेतयति। अनन्तरं द्वितीयो विषयः—आकाशगङ्गा/वियद्गङ्गामाहात्म्यं—नारदात् सनत्कुमारं प्रति प्रवृत्तया कथया निरूप्यते। पुण्यशीलो नाम सदाचारो ब्राह्मणः वार्षिकश्राद्धं करोति, किन्तु प्रमादात् वन्ध्यापतिं श्राद्धकर्मणि ऋत्विजं नियुङ्क्ते; तस्य दोषस्य फलतः तस्य मुखं गार्दभाननं भवति। सः अगस्त्यं शरणं गच्छति; अगस्त्यः दोषं निदिश्य श्राद्धनिमन्त्रणस्य कठोरान् नियमांश्च वदति—सन्तानवान् शुद्धाचारो गृहस्थब्राह्मणः, तदभावे स्वजनः, अथवा स्वयमेव कर्म कर्तव्यमिति। प्रायश्चित्तं च वेङ्कटाचलगमनं निर्दिश्य, प्रथमं स्वामिपुष्करिण्यां स्नानं, ततः तीर्थविधिना वियद्गङ्गायाम्/आकाशगङ्गायां स्नानं कर्तव्यमिति; सम्यक् स्नानेन तत्क्षणमेव विकृतिरपगच्छतीति प्रतिपाद्य, सूतः परम्पराप्रवर्तनं पुनरपि दृढयति।
Adhyaya 23
Cakratīrtha-māhātmya and Padmanābha’s Tapas; Sudarśana’s Protection (चक्रतीर्थमाहात्म्यं)
सूतो मुनिभ्यः चक्रतीर्थस्य माहात्म्यं कथयति। अस्य तीर्थस्य महिमश्रवणेन पापमलनाशः, चित्तशुद्धिः, विष्णुधामाभिमुखता च भवतीति फलश्रुतिः प्रतिपाद्यते। ततः चक्रपुष्करिणीतटे सत्यदया-दम-त्याग-मैत्रीसमन्वितः पद्मनाभो नाम ब्राह्मणतपस्वी दीर्घं तपः करोति। तेन तपसा प्रसन्नः श्रीनिवासो वेङ्कटेश्वरः प्रादुर्भूय स्तुतिं शृणोति, स्वगुणान्—पालकत्वं, पावनत्वं, जगत्साक्षित्वं, भक्तशरण्यत्वं—प्रकाशयति, च तीर्थसमीपे नित्यपूजायै निवासं विधत्ते। अनन्तरं राक्षसः तं मुनिं पीडयति; पद्मनाभः शरणागति-वाक्यैः देवं प्रार्थयते। विष्णुः सुदर्शनचक्रं प्रेषयति; तदग्नितेजसा राक्षसो पलायते, पश्चात् निहन्यते। पद्मनाभः सुदर्शनं स्तौति, नित्यरक्षणं याचते; सुदर्शनः चक्रतीर्थे लोकहिताय नित्यस्थितिं वरं ददाति। तत्र स्नानं मोक्षप्रदं, कुलपर्यन्तं शुद्धिदं च इति, श्रवण-पाठयोः पुनः पुण्यं प्रतिपाद्य चक्रतीर्थस्य अतुल्यत्वं समाप्यते।
Adhyaya 24
सुन्दरगन्धर्वस्य शापः, राक्षसत्वनिवृत्तिः, चक्रतीर्थमाहात्म्यम् (Sundara Gandharva’s Curse, Release from Rākṣasa-form, and the Glory of Cakratīrtha)
अध्यायस्यारम्भे ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—कः स क्रूरो राक्षसः येन विष्णुभक्तं ब्राह्मणं पीडितम्। सूतः पूर्ववृत्तान्तं कथयति—श्रीरङ्गे वैकुण्ठसदृशे धाम्नि भक्ताः श्रीरङ्गनाथं पूजयन्ति। तत्र वीरबाहोः पुत्रः सुन्दरगन्धर्वः जलतीर्थे बह्वीभिः स्त्रीभिः सह लज्जाहीनं व्यवहारं करोति। मध्यान्हकर्मार्थं वसिष्ठे आगते स्त्रियः स्वाङ्गानि संवृण्वन्ति, सुन्दरस्तु न; तस्मात् वसिष्ठः तं निर्लज्जत्वात् राक्षसत्वं शपथेन प्रापयति। स्त्रियः वसिष्ठं प्रार्थयन्ति—एतादृशः शापः लोकधर्महानिकरः, कृपां कुर्यात् इति। वसिष्ठः स्ववाक्यसत्यं न त्यजति, किन्तु उपायं ददाति—षोडशवर्षाणि शापः स्थास्यति; ततः स राक्षसरूपेण भ्रमन् पुण्यं वेङ्कटाद्रिं च चक्रतीर्थं च प्राप्स्यति। तत्र पद्मनाभो नाम योगी वसति; राक्षसेन तस्मिन् आक्रान्ते विष्णोः सुदर्शनचक्रं ब्राह्मणरक्षणार्थं प्रेरितं भवित्वा राक्षसस्य शिरश्छेदं करिष्यति, तेन सुन्दरः दिव्यरूपं प्राप्य स्वर्गं गमिष्यति। एवमेव कथा निष्पद्यते—सुन्दरः भयङ्करः राक्षसः भूत्वा षोडशवर्षाणि विचरति, अन्ते चक्रतीर्थे पद्मनाभं आक्रमति। योगी जनार्दनं स्तौति; सुदर्शनः आगत्य तं राक्षसं निहन्ति। सुन्दरः पुनः तेजस्वी भूत्वा सुदर्शनं स्तौति, स्वर्गगमनं शोकाकुलाभ्यः भार्याभ्यश्च दर्शनानुज्ञां याचते; सुदर्शनः अनुमन्यते। पद्मनाभः च सुदर्शनं याचते—चक्रतीर्थे नित्यं तिष्ठ, पापनाशं मोक्षं च दद, भूतपिशाचादिभयात् रक्षेति। अन्ते सूतः वदति—एतत् श्रवणात् मनुष्याः पापैः प्रमुच्यन्ते, चक्रतीर्थस्य पावनमहिमा च व्याख्यातः।
Adhyaya 25
जाबालितीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Jābāli Tīrtha (Jābālītīrtha Māhātmya)
अध्यायः २५ श्रीसूतवक्त्रात् नैमिषारण्ये मुनिभ्यः जाबालीतीर्थस्य माहात्म्यं प्रकाशयति। सः वेङ्कटाद्रौ स्थितं जाबालीतीर्थं सर्वपापप्रणाशकं तीर्थविशेषं वर्णयति। मुनयः ‘दुराचार’ इति कस्यचित् पुरुषस्य वृत्तान्तं तस्य पापस्वरूपं च पृच्छन्ति। सूतः कथयति—कावेरीनिकटे वसन् कश्चिद् ब्राह्मणो दुराचारः महापातकिनां (ब्रह्मघ्न-सुराप-स्तेयि-गुरुतल्पगादीनाम्) सततसङ्गेन दूषितः। तत्र दीर्घकालसहवास-स्पर्श-भोजन-शयनादिभिः ब्राह्मण्यस्य क्रमशः क्षयः, अन्ते दोषसाम्यं च प्रतिपाद्यते। ततः स वेतालग्रस्तः परिभ्रमन्, शेषपुण्येन दैवयोगेन वेङ्कटाद्रिं प्राप्य जाबालीतीर्थे निमग्नः; तत्क्षणात् वेतालमोक्षः पापक्षयश्च भवति। अनन्तरं स जाबालिमुनिं शरणं गत्वा कारणं पृच्छति। जाबालिः व्याचष्टे—स वेतालः पूर्वं ब्राह्मणः सन् मृत्युदिने विहितं पार्वणश्राद्धं न कृतवान्; पितृशापात् वेतालत्वं प्राप्तः। जाबालीतीर्थस्नानेन स अपि विष्णुलोकं याति; पितृश्राद्धपरित्यागः नरकं वेतालगतिं च जनयतीति नीतिवचनं चोक्तम्। अन्ते फलश्रुतिः—जाबालीतीर्थस्नानमात्रेण स्मृतौ प्रायश्चित्ताभावेन दुरुद्धराण्यपि पापानि नश्यन्ति, एतत् माहात्म्यश्रवणमपि पापमोचकं भवतीति।
Adhyaya 26
Ghōṇa-tīrtha (Tumburu-tīrtha) Māhātmya and the Tumburu Gandharva Narrative
अध्यायेऽस्मिन् श्रीसूतेन घोणतीर्थस्य (तुम्बुरुतीर्थस्य) परमं पावनत्वं प्रतिपाद्यते। उत्तराफाल्गुन्याः शुक्लपक्षे मीनराशौ सूर्ये स्थिते शुभे काले गङ्गादीनि महातीर्थानि तत्र सङ्गच्छन्तीति, तस्मिन् काले स्नानं विशेषफलप्रदमिति कथ्यते। ततः घोणतीर्थस्नानात् विमुखानां जनानां महापातक-सदृशैः सामाजिक-याज्ञिकदोषैः सह तुलना कृत्वा निन्दा क्रियते, यया तीर्थयात्राधर्मः प्रायश्चित्तबुद्धिश्च दृढीभवति। अनन्तरं स्नान-पान-सेवनादिभिः अनेकेषां दोषाणां शुद्धिरिति पुनः प्रशंसारूपेण निरूप्य, तीर्थस्य नैतिक-पुनरुत्थानस्य साधनत्वं दर्श्यते। अथ देवलः गार्ग्यं प्रति तुम्बुरुगन्धर्वकथाम् आख्याय, गृहकलहात् शापं प्राप्तो तुम्बुरुः वेङ्कटेश्वरं पूजयित्वा तीर्थे स्नात्वा विष्णुलोकं प्राप्त इति वदति। शप्तपत्नी मण्डूकत्वेन पिप्पल-कोटरस्थिता तिष्ठति; आगस्त्यागमनेन पतिव्रताधर्मोपदेशः कृतः, सा च पुनरुद्धृता। अन्ते पौर्णमास्यां घोणतीर्थस्नानस्य दान-यागसमफलत्वं, अध्यायश्रवणस्य वाजपेयतुल्यपुण्यं च चिरं विष्णुलोकप्राप्तिं च फलश्रुत्या प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 27
Veṅkaṭācala as the Basis of All Tīrthas: Tīrtha-Enumeration, Auspicious Bathing Times, and the Merit of Purāṇa-Śravaṇa
अध्यायः २७ आरभ्यते यत्र मुनयः सूतं पृच्छन्ति—वेङ्कटाद्रेः ‘महापुण्यगिरि’त्वं किम्, तत्र तीर्थानां कियत्संख्यं, के प्रधानतीर्थाः, तथा धर्माभिमुख्य-ज्ञान-भक्ति-वैराग्य-मोक्षप्रदाः के इति। सूतः क्रमशः तीर्थगणनां करोति—असंख्येभ्यः तीर्थेभ्यः कतिचन ‘प्रधान’ इति निर्दिश्य, ततः फलभेदेन धर्मादिसाधनत्वेन विभागं दर्शयति। ततः शिखरस्थेषु मोक्षसम्बद्धेषु तीर्थेषु यात्राकालविधानं निरूप्यते—स्वामिपुष्करिणी, वियद्गङ्गा, पापविनाशन, पाण्डुतीर्थ, कुमारधारिका, तुंबोष्टीर्थ इति नामानि, तथा कुम्भमासे मघायोगः, मीनस्थरविः, मेषसङ्क्रान्तौ चित्रायोगः, वृषभस्थरवौ द्वादशी-हरिवासरः, धनुर्मासे प्रातर्द्वादशी इत्यादयः स्नानकालाः। प्रत्येकस्मिन् काले स्नानस्य फलानि—राजसूयादियज्ञतुल्यपुण्यं, विघ्नविनाशः, पापनाशः, मोक्षः—दानेन च सुवर्ण-गो-शालग्रामशिलादानादि यथाशक्ति विधीयते। अनन्तरं देशकालातीतं साधनं प्रतिपाद्यते—कलियुगे विष्णोः पुराणकथाश्रवणं परमफलदं, अल्पमपि श्रद्धया श्रोतुं यज्ञदानसमुदायफलतुल्यमिति, नामसङ्कीर्तनसहितं च। वक्तृ-श्रोतॄणां धर्मनियमाः—वक्तुः सर्वत्र पूजनीयता, पाठस्थानस्य औचित्यं, श्रोतॄणां शुचिता-आसन-शिष्टाचारः, अवमान-व्यवधान-अश्रद्धायाः दोषफलानि च—निबद्ध्यन्ते। अन्ते मुनयः सूतं सत्कृत्य उपदेशं हृष्टाः प्रशंसन्ति।
Adhyaya 28
कटाहतीर्थमाहात्म्यम् (Kataha Tīrtha Māhātmya) — Glory and Ritual Use of Kataha Tīrtha
अध्यायेऽस्मिन् श्रीवेङ्कटाचले स्थितस्य कटाहतीर्थस्य माहात्म्यं बहुवक्तृसंवादरूपेण निरूप्यते। ऋषयः त्रिलोके प्रसिद्धिं पृच्छन्ति; नारदः प्रमाणतया स्मार्यते; महादेवोऽपि तस्य पूर्णं गौरवं वेत्तीति प्रतिपाद्यते। गङ्गादयः पवित्रा नद्यस्तथा तीर्थानि स्वशुद्ध्यर्थं कटाहतीर्थं समाश्रयन्तीति तीर्थानां मध्ये अस्य श्रेष्ठता दर्श्यते, तथा स्तुतिं केवलमर्थवाद इति मन्यमानस्य संशयः आध्यात्मिकविघ्नकर इति चेतावनी दत्ता। ततः पानक्रमः उपदिश्यते—अष्टाक्षरमन्त्रेण वा विष्णुनामभिः (त्रिविधनामोच्चारणसहितैः) तीर्थजलपानं प्रशस्यते; मन्त्रविहीनपाने प्रायश्चित्तोक्तिः निर्दिश्यते। अन्ते दृष्टान्तः—ब्राह्मणः केशवः व्यसनहिंसादोषैः पतितः ब्रह्महत्यां प्राप्य पापदेवतया अनुधाव्यते; भारद्वाजोपदेशेन स्वामिपुष्करिण्यां स्नानं, वराहपूजनं, श्रीनिवास/वेङ्कटेशदर्शनं, कटाहतीर्थपानं च कृत्वा ब्रह्महत्याविनाशं लभते, वेङ्कटेशेन च दिव्यप्रमाणं दत्तम्। उपसंहारे एषा कथा इतिहाससमर्थिता, श्रद्धया परम्परया च प्रेषिता इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 29
अर्जुनस्य तीर्थयात्रा-प्रसङ्गः तथा सुवर्णमुखरी-वेङ्कटाचल-प्राप्तिः (Arjuna’s Pilgrimage Prelude and Arrival at Suvarṇamukharī and Veṅkaṭācala)
अध्यायस्यारम्भे मुनयः सुवर्णमुखरी-नद्याः तदनुबद्ध-तीर्थसमूहस्य च उत्पत्तिं माहात्म्यं च विस्तरेण श्रोतुमिच्छन्ति। सूतः प्रणम्य भरद्वाजोक्तं वृत्तान्तं निवेदयति, ततः पाण्डवानामिन्द्रप्रस्थे निवासः द्रौपद्याः गृह-नियमश्च वर्ण्यते। नियमः—यदि कश्चिद्भ्राता अन्यस्य गृहे द्रौपदीं पश्येत्, तर्हि संवत्सरपर्यन्तं तीर्थयात्रा कर्तव्या। ततः ब्राह्मणस्य गोः चौर्ये जाते अर्जुनः तां गोमुद्धर्तुं शस्त्रागारं प्रविशति, यत्र द्रौपदी युधिष्ठिरश्च स्थितौ; एवं नियमफलम् आपतति। युधिष्ठिरः ब्राह्मणरक्षणार्थं धनरक्षणार्थं च कृतं कर्म धर्म्यं मन्यते; अर्जुनस्तु प्रतिज्ञापालनं परमं मन्यते, अन्यथा कीर्तेर्धर्मस्य च क्षय इति। राजानुज्ञया स सेवक-धन-समेतः प्रस्थितः, गङ्गां प्रयागं काशीम् दक्षिणसमुद्रं पुरीं (पुरुषोत्तमं) सिंहाचलं गोदावरीं चान्यानि च तीर्थानि सेवते। अन्ते श्रीपर्वतं वेङ्कटाचलं च प्राप्य शिखरे हरिं समर्चयति, सुवर्णमुखरीं च पश्यति। सा कुम्भसम्भवेन महर्षिणा अगस्त्येन आनीता इति कथ्यते; तेन तपोमहात्म्यप्रमाणेन तस्याः नद्याः पावनत्वं तीर्थस्य च प्रभावः प्रतिष्ठाप्यते।
Adhyaya 30
सुवर्णमुखरीवर्णनम् — Description of the Suvarṇamukharī and Arjuna’s visits to Kālahastīśvara and Bharadvāja’s āśrama
अस्मिन् अध्याये सुवर्णमुखरीनद्याः दिव्यं वर्णनं तथा च अर्जुनस्य तीर्थयात्रायाः वृत्तान्तः वर्णितः अस्ति। नद्याः शीतलाः पवनाः, तरङ्गाः, तथा च तटे स्थिताः आश्रमाः भक्तानां मनः प्रसादयन्ति। अर्जुनः तत्र स्नात्वा श्रीकालहस्तीश्वरस्य (शिवस्य) दर्शनं पूजनं च कृत्वा कृतार्थः भवति। तदनन्तरं सः सिद्धानां योगिनां च पवित्राणि स्थानानि पश्यन् भरद्वाजमुनेः आश्रमं प्राप्नोति। तत्र मुनिः तस्य यथोचितं सत्कारं करोति। अन्ते अर्जुनः नद्याः उत्पत्तिविषये प्रश्नं पृच्छति।
Adhyaya 31
अर्जुन–भरद्वाजसंवादः । अगस्त्यदक्षिणगमनं च (Arjuna–Bhāradvāja Dialogue and Agastya’s Southward Journey)
अध्याय आरभ्यते पुराणकथानिबन्धेन। सायं कृतनित्यकर्मा अर्जुनः श्रद्धया महर्षिं भारद्वाजं प्रणम्य महतीनद्याः उत्पत्तिं तत्र स्नानदानयोः पुण्यफलञ्च पप्रच्छ। भारद्वाजोऽपि तस्य कुलशीलगुणान् प्रशंसन् पापकृतदुःखशमनं श्रोतृणां चित्तशुद्धिकरं दिव्याख्यानं सावधानश्रवणेन फलप्रदं प्रवक्तुम् आरभते। ततः शङ्करविवाहसमये देवगणादिसमागमे पृथिवी गुरुभाराक्रान्ता चलिता चाभवत्। तदवलोक्य महादेवो लोकसंरक्षणपरं दिव्यतेजःसमुद्भूतं अगस्त्यं दक्षिणदिग्गमनाय नियोजयामास। स विन्ध्यं लङ्घयित्वा दक्षिणं जगाम; तेन पृथिवी समतां प्राप, देवाः सिद्धाश्च तमस्तुवन्। अगस्त्यः ततः सूर्यनिर्मित इव दीप्तं महापर्वतं ददर्श, तमारुह्य उत्तरतीरे रम्यसरसः समीपे आश्रमं स्थापयामास। विधिवत् पितॄन् देवान् ऋषीन् वास्तुदेवान् च पूजयन् तपसा जगद्धारणधर्मं प्रदर्शयति; एवं संवादप्रश्नोत्तरं तीर्थमहिम्नः कारणकथनं च लोकस्थैर्यकरस्य तपसः आदर्शं च समन्वयति।
Adhyaya 32
सुवर्णमुखरी-नदी-प्रवर्तनम् (The Manifestation and Course-Setting of the Suvarṇamukharī River)
अस्मिन्नध्याये नदीरहिते देशे प्राणिनां हिताय पुण्यनदी-प्रवर्तनस्य कारणकथनं निरूप्यते। भारद्वाजो वदति—अगस्त्यः प्रातःकृत्यं कृत्वा देवपूजां च समाप्य, आकाशवाणीं शृणोति—“यत्र नदी नास्ति तत्र यज्ञसंस्कार-शोभा न भवति; घोरधर्मदोषजन्यभीतिं नाशयितुं हितकरीं नदीं प्रवर्तय” इति। स ऋषिसमूहं पृच्छति; ते तस्य पूर्वकृतान्यद्भुतकर्माणि प्रशंसन्तः स्नानशुद्ध्यर्थं महतीं नदीं प्रार्थयन्ति। ततः अगस्त्यः ग्रीष्मवर्षाहेमन्तादिषु दारुणेषु कालेषु नियमवर्धितं तीव्रं तपः करोति; तेन तपसा जगति क्षोभः, प्राणिनां भयम्। देवाः ब्रह्माणं शरणं यान्ति; ब्रह्मा अगस्त्याश्रमे प्रादुर्भूय वरं ददाति। अगस्त्यः देशस्य पावनरक्षणार्थं महतीं नदीं याचते। ब्रह्मा गङ्गां समाहूय स्वांशेन अवतरणं निर्दिशति—सा जनान् पावयिष्यति, ऋषिदेवैश्च नित्यं सेविता भविष्यति। गङ्गा स्वांशसमुद्भूतं तेजोमयं रूपं दर्शयित्वा सिद्धिं प्रतिजानाति; अगस्त्यः मार्गं निर्दिशति। अन्ते स पर्वतशिखरात् तां नदीरूपां यथेष्टमार्गे नयन् सुवर्णमुखरी-नद्याः पवित्रत्वस्य आधारकथां स्थापयति।
Adhyaya 33
सुवर्णमुखरीप्रभावप्रशंसा (Praise of the Efficacy of the Suvarṇamukharī River)
अध्यायेऽस्मिन् वेङ्कटाचलमाहात्म्ये सुवर्णमुखरी-नद्याः प्रादुर्भावो नामकरणं च तस्याः कर्म-तत्त्व-प्रतिष्ठा च वर्ण्यते। भरद्वाजः कथयति—शक्रप्रमुखा देवाः, मुनिसिद्धचारणगन्धर्वसमूहाश्च, अगस्त्यं सहानुगच्छन्तीं तां नदीं स्तुवन्ति। वायुः तस्याः उत्पत्तिं कीर्तिं च व्याचष्टे—अगस्त्येन भूमौ नीतत्वात् ‘सुवर्णमुखरी’ इति नाम्ना प्रसिद्धा, नदीषु श्रेष्ठा, सेवनीया च भविष्यतीति। ततः विस्तीर्णं माहात्म्यं प्रवर्तते—तस्याः स्मरणं स्नानं च पापनाशनम्; अस्थि-निक्षेपः परलोकगमनाय सहायः; तटेषु कृताः क्रियाः बहुगुणफलप्रदाः। आरोग्यलाभः, विघ्ननिवारणम्, पितृकर्मसिद्धिः, ग्रहण-सङ्क्रान्त्यादि कालेषु विशेषफलम् इत्यादि फलश्रुतिः संकीर्त्यते। अन्ते अगस्त्योदयदिने वार्षिकव्रतं विधीयते—सुवर्णमयम् अगस्त्यप्रतिमां कृत्वा दानं, पूजनं, ब्राह्मणभोजनं, समर्पणं च; एतेन सञ्चितदोषविमोचनं चिरस्थायी आध्यात्मिकफलप्राप्तिश्च प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 34
अगस्त्यतीर्थ–अगस्त्येश्वरप्रभावः; देवर्षिपितृतीर्थमाहात्म्यम्; सुवर्णमुखरी–वेणासङ्गमः; व्याघ्रपदासङ्गमः; शङ्खतीर्थवर्णनम् (Agastya Tīrtha and Agastyeśvara; Deva–Ṛṣi–Pitṛ Tīrthas; River Confluences; Śaṅkha Tīrtha)
अर्जुनः पुनः श्रवणलालसया नदीतीरेषु स्थितानां तीर्थानां सङ्गमानां च स्नानपूजाफलविशेषान् पप्रच्छ। भरद्वाजः क्रमशः कथयति—प्रथमं अगस्त्यतीर्थं, यत् महापातकान्यपि शोधयति; ततः अगस्त्येन प्रतिष्ठापितं अगस्त्येश्वरलिङ्गं, यत्र नदीस्नानानन्तरं पूजया यज्ञतुल्यं महत् पुण्यं लभ्यते। मकरसंक्रान्तिकाले शुभस्नानविधिः, तस्मिन् काले अगस्त्येशदर्शनस्य विशेषफलञ्च निर्दिश्यते। अनन्तरं देव–ऋषि–पितृतीर्थत्रयं निरूप्यते, यत्र स्नानेन यथाविधि तर्पणेन च ऋणत्रयविमोचनं भवतीति। ततः सुवर्णमुखरी–वेणासङ्गमः, सुवर्णमुखरी–व्याघ्रपदासङ्गमश्च वर्ण्यते; प्रत्येकः सङ्गमः पुण्यवर्धकः। अन्ते शङ्खतीर्थं शङ्खमुनिना प्रतिष्ठापितं शङ्खेशं च परिचिनोति; दर्शन–स्नान–पानसमुच्चयेन भक्तिमार्गेण वृषभाचलप्रदेशाभिमुखं तीर्थयात्राफलप्रदं भवतीति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 35
सुवर्णमुखरी–कल्यानदीसंगमः, वेंकटाचलवर्णनम्, नारायणमाहात्म्यं च (Suvarṇamukharī–Kalyā Saṅgama, Description of Veṅkaṭācala, and the Greatness of Nārāyaṇa)
अध्यायेऽस्मिन् त्रिविधा प्रवृत्तिः प्रदर्श्यते। प्रथमं तीर्थ-भूगोलवर्णने भारद्वाजः सुवर्णमुखरी-नद्याः पवित्रायाः कल्या-नद्याः संगमं वर्णयति। तत्र स्नानं महायज्ञफलप्रदं, संगम-माहात्म्येनाभिषेक-शुद्ध्या च ब्रह्महत्यादि-घोरपापक्षयकरं इति प्रतिपाद्यते। अनन्तरं वेंकटाचलस्य देश-स्थितिः महिमा च कथ्यते—सर्वतीर्थाश्रयः, वराहक्षेत्रं, तत्र श्रीसहितोऽच्युतो विष्णुः नित्यं वसतीति। सिद्ध-गन्धर्व-मुनि-मानवाः प्रभोः सेवायां निरताः इति चित्र्यते; वेंकटाद्रिनाथ-स्मरणं विपदापहारकं, अक्षयपदप्रापकं च इति। अर्जुनस्य देवावतार-स्वरूपे भुक्ति-मुक्ति-प्रदाने च प्रश्नेषु भारद्वाजः नारायणस्य परत्वं, नाम-समत्वानि, चतुर्व्यूह-प्रसार-क्रमं, मन्त्र-निष्ठां, तथा सृष्टि-प्रलय-क्रमं निरूपयति—देहात् तत्त्व-देवताजननं, योगनिद्रया प्रलयः, पुनर्ब्रह्मोत्पत्तिः, धर्मसंस्थापनार्थं भगवतः रूपग्रहणं च। एवं तीर्थाचारः, भक्तिसाधना, पुराण-तत्त्वमीमांसा चैकत्र संगच्छन्ति।
Adhyaya 36
Varāha-kṛta-dharaṇyuddharaṇa-kramaḥ and Śvetavarāha-kalpa-vṛttānta (Varāha’s Raising of Earth and the White Boar Kalpa Account)
अस्मिन्नध्याये भारद्वाजः संवादरूपेण विष्णोः वराहावतारकथां निवेदयति। प्रलयजलनिमग्नायां वसुमत्यां लोकधारणं विना सर्वभूतानां स्थितिरशक्या इति देवः निश्चित्य पातालप्रदेशेषु निमग्नां धरणीं ददर्श। ततः स यज्ञमयवराहदेहं धारयामास—छन्दांसि, अग्नयः, वेदाङ्गानि, यूपादियागोपकरणानि च तस्याङ्गेषु निरूपितानि। वराहः सलिलं प्रविश्य तमो निवार्य रसातलमभिभूय दंष्ट्राग्रे धरणीं समुद्धृत्य मुनिभिः स्तूयमानः स्थितः; समुद्रस्य क्षोभः मङ्गलध्वनिरिव हविरिव च वर्ण्यते। अनन्तरं अर्जुनस्य प्रश्नानुसारं—प्रलये धरणी कथं तिष्ठति, सप्तपातालाधः किमाधारः—इत्यादिषु भारद्वाजः पुराणकालमानानि (नाडिका-दिवस-मास-वर्ष), युग-मन्वन्तरविभागं, श्वेतवराहकल्पे मनूनां क्रमं च प्रकाशयति। प्रलयलक्षणानि—अनावृष्ट्या दाहः, बहुवर्षवृष्टिः, जगदाप्लावनं, विष्णुनाभिकमलस्थे ब्रह्मणः योगनिद्रा, ततः पुनः सृष्टिः—इति निरूप्यते। अन्ते अस्मिन्कल्पे विष्णोः श्वेतवराहरूपेणावतरणं, ततः वेङ्कटाचले स्वामिपुष्करिणीसमीपे निवासः, ब्रह्मणः प्रार्थनया दिव्यरूपग्रहणं च कथ्यते; देवस्य प्रत्यक्षदर्शनदुर्लभत्वे अर्जुनः भक्त्या श्रवणकथाभिः मनुष्याणां कथं सुलभता भवेत् इति पृच्छति।
Adhyaya 37
शंखराजवृत्तान्तः — King Śaṅkha’s Devotion and the Veṅkaṭācala Darśana-Path
अध्यायेऽस्मिन् भारद्वाजेन हैहयवंशीयस्य राज्ञः शङ्खस्य चरितं कथ्यते। स एकान्तविष्णुभक्तः—नित्यस्मरण-जप-पूजा-विष्णुपुराणश्रवणपरायणः, दान-व्रत-यज्ञादिषु च यथोचितदक्षिणासहितं विधिपूर्वकं प्रवर्तते। बहुपुण्यसम्पन्नोऽपि विष्णोः प्रत्यक्षदर्शनाभावात् शोकं प्राप्नोति, तं च पूर्वकर्मावरणशेषत्वेन मन्यते। तदा केशवोऽदृश्यवाणीभूतः प्रवदति—वेङ्कटनामाद्रिः परमप्रियं धाम, तत्र दीर्घतपसा कृतायां देवः स्वयमेव दृश्यतां यास्यति। शङ्खः पुत्रं वज्रं राज्ये निवेश्य नारायणगिरिं गच्छति; स्वामिपुष्करिणीं प्राप्य तटदेशे तपोविहारं स्थापयति। अथ ब्रह्मणो निर्देशेन अगस्त्यः अपि आगत्य गिरिं प्रदक्षिणीकृत्य स्कन्दधारादितीर्थानि सेवते, गोविन्दं पूजयति, किन्तु प्रारम्भे दर्शनं न लभते। बृहस्पतिरुशनाश्च राजोपरिचरनाम वसुः चादेशं ददति—वेङ्कटे गोविन्दः अगस्त्यशङ्खयोः उभयोः दर्शनं दास्यति, तेन समागतानां सर्वेषां सामूहिकं दर्शनं भविष्यति। अन्ते अगस्त्यादयः गिरिवनसमृद्धिं पश्यन्तः स्वामिपुष्करिणीतटं यान्ति; तत्र शङ्खः विधिपूर्वकं सत्कारं कृत्वा सह कीर्तनप्रधानां भक्तिं समाचरति।
Adhyaya 38
अगस्त्य-शङ्खतपःप्रसादः, सौम्यरूपप्रादुर्भावः, सुवर्णमुखरी-माहात्म्यम् (Agastya & Śaṅkha’s tapas—divine grace, the gentle epiphany, and Suvarṇamukharī’s sanctity)
भरद्वाजः कथयति—जगन्नाथस्य भक्ताः स्तुत्यर्चनादिभिः दिनानि नयन्ति। तृतीयरात्रौ ते शुभस्वप्ने चतुर्भुजं पुरुषोत्तमं शङ्खचक्रगदाधरं पश्यन्ति। ततः स्वामिपुष्करिण्यां स्नात्वा प्रातःकर्माणि कृत्वा पुनरर्चां कुर्वन्ति; तदा अद्भुतं तेजः प्रादुरभवत्, यत् विश्वदीप्तिसङ्घात इव वर्ण्यते। तस्मिन् भयानके दिव्यदर्शने ब्रह्मादयः देवाः समागत्य नारायणस्य परत्वं स्तुवन्ति, भयात् शान्तं रूपं याचन्ति। भगवान् तथास्तु इति मणिविमाने सौम्यरूपेण प्रादुर्भूय अगस्त्यं प्रति वरान् ददाति। अगस्त्यः तपःफलसिद्धिं निवेद्य अचलां भक्तिं याचते, तथा भगवतः पर्वतसमीपे सुवर्णमुखरी-नदीं पापहारिणीं तीर्थरूपां कर्तुं प्रार्थयते—यत्र स्नात्वा वेङ्कटे भगवन्तं दर्शनं कुर्वन्ति ते भुक्तिं मुक्तिं च लभेरन्। भगवान् तदनुगृह्य वैकुण्ठनाम्नि शैले नित्यनिवासं घोषयति, आगन्तॄणां स्मरन्तां च सर्वत्र महत्फलं निर्दिशति। अनन्तरं राजा शङ्खः परलोकगतिं परमां लभते, भगवान् च तिरोभवति। अन्ते भरद्वाजः वेङ्कटाद्रेः स्वामिपुष्करिण्याश्च माहात्म्यं, अस्याख्यानश्रवणस्मरणयोः मोक्षप्रदत्वं च फलेन प्रशंसति।
Adhyaya 39
अञ्जनातपःप्रकारः (Añjanā’s Mode of Austerity and the Vāyu-Boons at Veṅkaṭācala)
अध्यायः सूतवचनरूपेण संवादात्मकः। अपुत्रत्वदुःखिता अञ्जना मुनिना मतङ्गेनोपसृत्य पृष्टा स्वप्रयोजनं निवेदयति। सा कथयति—पूर्वं शिवेन केशरिणे पित्रे वरः प्रदत्तः, अस्य जन्मनि यद्यपि सीमा, तथापि प्रसिद्धा दुहिता भविष्यति, यस्याः पुत्रः पितरं हर्षयिष्यति। ततः सा सन्तानार्थं कृतानां व्रतानां, स्नानदानादीनां, प्रदक्षिणनमस्काराणां, शालग्रामपूजनसम्बद्धोपहाराणां, नानाविधानां दानानां च विस्तरं वर्णयति; तथापि पुत्रं न लब्ध्वा तपसि प्रवृत्ता। मतङ्गः तस्यै दिव्यदेशमार्गं निर्दिशति—दक्षिणतो घनाचलं ब्रह्मतीर्थं च, पूर्वतो सुवर्णमुखरीं, उत्तरतो वृषभाचलं स्वामिपुष्करिणीं च गत्वा स्नात्वा वराहं वेङ्कटेशं च पूजयेत्; ततः शुभवृक्षसमाकीर्णे वियद्गङ्गातीर्थे वायोः प्रति नियतं तपः कुर्यात्। अञ्जना तदनुसारं तपो वर्धयति—फलाहारात् जलाहारं, ततः कठोरनियमं च। सहस्रवर्षेषु गतेषु शुभमुहूर्ते वायुः प्रादुर्भूय वरं ददाति; सा पुत्रं याचते, वायुः ‘अहमेव तव पुत्रो भविष्यामि’ इति वरं दत्त्वा कीर्तिं प्रतिजानाति। अन्ते देवर्षिदेव्योऽपि तस्याः अद्भुततपः साक्षात्कर्तुं समागच्छन्ति; निर्दिष्टतीर्थेषु शुद्धाचारयुक्तं तपः दिव्यप्रसादं जनयतीति तत्त्वं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 40
अञ्जनावरलब्ध्य्-आकाशगङ्गास्नानकालनिर्णय-करणीयदानप्रशंसा (Añjanā’s Boon; Determination of the Proper Time for Ākāśagaṅgā Bath; Praise of Prescribed Gifts)
अध्यायेऽस्मिन् सूतः संवादरूपेण धर्मकर्मोपदेशं वर्णयति। अञ्जना पत्या सह ब्रह्माणं देवान् च समुपगम्य तेषां सम्मत्या व्यासं मुख्योपदेष्टारं प्राप्नोति। व्यासः ‘लोकहित’वचनैः मतङ्गर्षेः पूर्वोक्तिं स्मारयन् वेङ्कटपर्वते घोरतपसा तस्याः पुत्रजन्मनियतिं प्रतिपादयति। ततः आकाशगङ्गा–वेङ्कटतीर्थसमूहे स्नानस्य कालनिर्णयः कथ्यते—अञ्जनायाः प्रात्यक्षदिवसे गङ्गादीनि तीर्थानि तत्रैकत्र सङ्गच्छन्तीति, विशेषतः स्वामिपुष्करिण्याः परमपावनता प्रशस्यते। पौर्णमासी, मेष–पूषन्-संयोगः, नक्षत्रनिर्देशश्च निर्दिष्टः; तस्मिन् काले स्नानफलं दीर्घकाले गङ्गातीर्थेषु स्नानसमं इति उपमीयते। अनन्तरं वेङ्कटाद्रौ विधिदानप्रशंसा—अन्नवस्त्रदानयोः महिमा, पितृश्राद्धस्य विशेषफलत्वं च। सुवर्णं, शालग्रामः, गावः, भूमिः, कन्यादानं, जलशाला, तिलाः, धान्यं, गन्धान् पुष्पाणि, छत्रचामरादि, ताम्बूलादि च इत्यादीनां दानानां क्रमशः स्वर्गभोगः, ऐश्वर्यं, वेदविद्यायुक्तं ब्राह्मण्यं, अन्ते चक्रपाणेः प्रसादेन मोक्षः इति फलक्रमः प्रदर्श्यते। श्रवणपाठननित्यस्य पापशुद्धिः विष्णुलोकप्राप्तिश्च, सन्ततिषु अपि लाभविस्तारः इति फलश्रुत्या अध्यायः समाप्यते।
FAQs about Venkatachala Mahatmya
It presents Veṅkaṭācala as a sanctified mountain where divine presence is localized through mythic etiologies, with Varāha and Śrīnivāsa narratives establishing the site’s ritual authority.
The section typically frames pilgrimage merit through disciplined worship, mantra-japa, and place-based devotion, promising both prosperity-oriented outcomes and liberation-oriented benefits depending on intent and observance.
Key legends include Varāha’s relationship with Dharaṇī (Bhūdevī), the establishment and secrecy of a potent Varāha mantra, and anticipatory questions about Śrīnivāsa’s arrival and enduring presence on Veṅkaṭa.