Adhyaya 15
पाण्डवचरितवर्णनम् (The Account of the Pāṇḍavas)
अग्निर्देवोऽवतारलीलाप्रसङ्गे महाभारतयुद्धोत्तरं धर्मप्रधानतया संक्षेपेण कथयति। युधिष्ठिरे राज्ये प्रतिष्ठिते धृतराष्ट्रो गान्धारी पृथा च वनं प्रविशन्ति, राजधर्मात् संन्यासपर्यवसानं सूचयन्ति। विदुरोऽग्निसम्बद्धेनान्तेन स्वर्गं प्राप्नोति। विष्णोः प्रयोजनं निरूप्यते—पाण्डवानां निमित्तत्वेन भूमेर्भारहरणं, शापव्याजेन मौषले यदूनां विनाशश्च। हरिः प्रभासे देहं त्यजति, द्वारका च पश्चादुदधिना प्लाव्यते, अनित्यतां दर्शयन्। अर्जुनः श्राद्धकर्माणि कृत्वा कृष्णवियोगात् सामर्थ्यं जहाति, व्यासेन सान्त्वितो हस्तिनापुरं निवेदयति। युधिष्ठिरः परीक्षितं स्थापयित्वा भ्रातृभिः द्रौपद्या च सह महाप्रस्थानं करोति, हरिनामानि जपन्; सहचराः पथि पतन्ति, युधिष्ठिर इन्द्ररथेन स्वर्गमारोहति। अन्ते फलश्रुतिः—एतत्पाठात् स्वर्गप्राप्तिरिति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये महाभारतवर्णनं नाम चतुर्दशो ऽध्यायः अथ पञ्चदशो ऽध्यायः पाण्डवचरितवर्णनम् अग्निर् उवाच युधिष्ठिरे तु राज्यस्थे आश्रमादाश्रमान्तरम् धृतराष्ट्रो वनमगाद् गान्धारी च पृथा द्विज
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये महाभारतवर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः समाप्तः। अथ पञ्चदशोऽध्यायः पाण्डवचरितवर्णनम्। अग्निरुवाच—युधिष्ठिरे तु राज्यस्थे धृतराष्ट्रो वनमगादाश्रमादाश्रमान्तरम्, गान्धारी च पृथा, हे द्विज।
Verse 2
विदुरस्त्वग्निना दग्धो वनजेन दिवङ्गतः एवं विष्णुर्भुवो भारमहरद्दानवादिकम्
विदुरस्त्वग्निना दग्धो वनजेन दिवङ्गतः। एवं विष्णुर्भुवो भारमहरद्दानवादिकम्॥
Verse 3
धर्मायाधर्मनाशाय निमित्तीकृत्य पाण्डवान् स विप्रशापव्याजेन मुषलेनाहरत् कुलम्
धर्मायाधर्मनाशाय निमित्तीकृत्य पाण्डवान्। स विप्रशापव्याजेन मुषलेनाहरत् कुलम्॥
Verse 4
यादवानां भारकरं वज्रं राज्येभ्यषेचयत् देवदेशात् प्रभासे स देहं त्यक्त्वा स्वयं हरिः
हरिः स्वयं राज्येषु भारकरं वज्रं प्रादुर्भाव्य, देवदेशे प्रभासे देहं त्यक्तवान्।
Verse 5
इन्द्रलोके ब्रह्मलोके पूज्यते स्वर्गवासिभिः बलभद्रोनन्तमूर्तिः पातालस्वर्गमीयिवान्
इन्द्रलोके ब्रह्मलोके च स्वर्गवासिभिः पूज्यते; बलभद्रोऽनन्तमूर्तिः पातालं गत्वा स्वर्गमपि प्राप्तवान्।
Verse 6
अविनाशी हरिर्देवो ध्यानिभिर्ध्येय एव सः विना तं द्वारकास्थानं प्लावयामास सागरः
अविनाशी हरिर्देवो ध्यानिभिर्ध्येय एव सः; तं विना द्वारकास्थानं सागरः सर्वं प्लावयामास।
Verse 7
संस्कृत्य यादवान् पार्थो दत्तोदकधनादिकः स्त्रियोष्टावक्रशापेन भार्या विष्णोश् च याः स्थिताः
यादवान् संस्कृत्य पार्थो दत्तोदकधनादिकः; अष्टावक्रशापेन विष्णोर्भार्याः स्थिताः स्त्रियः।
Verse 8
पुनस्तच्छापतो नीता गोपालैर् लगुडायुधैः अर्जुनं हि तिरस्कृत्य पार्थः शोकञ्चकार ह
पुनस्तच्छापतो गोपालैर्लगुडायुधैः स नीतः; अर्जुनं तिरस्कृत्य पार्थः शोकं चकार ह।
Verse 9
व्यासेनाश्वासितो मेने बलं मे कृष्णसन्निधौ मौषलेनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वर्गमाप्नुयादिति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः हस्तिनापुरमागत्य पार्थः सर्वं न्यवेदयत्
व्यासेनाश्वासितः पार्थः कृष्णसन्निधौ स्वबलं मन्यमानः हस्तिनापुरमागत्य सर्वं यथावत् न्यवेदयत्।
Verse 10
युधिष्ठिराय स भ्रात्रे पालकाय नृणान्तदा तद्धनुस्तानि चास्त्राणि स रथस्ते च वाजिनः
तदा स भ्रात्रे युधिष्ठिराय नृपालकाय तद्धनुः तानि चास्त्राणि स रथः ते च वाजिनः समर्पिताः।
Verse 11
विना कृष्णेन तन्नष्टं दानञ्चाश्रोत्रिये यथा तच् छ्रुत्वा धर्मराजस्तु राज्ये स्थाप्य परीक्षितम्
कृष्णविना तन्नश्येत्, अश्रोत्रियाय दत्तं दानं यथा व्यर्थं भवति। इति श्रुत्वा धर्मराजः परीक्षितं राज्ये स्थापयामास।
Verse 12
प्रस्थानं प्रस्थितो धीमान् द्रौपद्या भ्रातृभिः सह संसारानित्यतां ज्ञात्वा जपन्नष्टशतं हरेः
महाप्रस्थानं प्रस्थितो धीमान् द्रौपद्या भ्रातृभिः सह। संसारानित्यतां ज्ञात्वा हरेरष्टशतं जपन्।
Verse 13
महापथे तु पतिता द्रौपदी सहदेवकः नकुलः फाल्गुनो भीमो राजा शोकपरायणः
महापथे पतिता द्रौपदी, सहदेवकः, नकुलः, फाल्गुनो भीमश्च; राजा तु शोकपरायणः अभवत्।
Verse 14
इन्द्रानीतरथारूढः सानुजः स्वर्गमाप्तवान् दृष्ट्वा दुर्योधनादींश् च वासुदेवं च हर्षितः एतत्ते भारतं प्रोक्तं यः पठेत्स दिवं व्रजेत्
इन्द्रानीत-रथारूढः सानुजः स्वर्गमाप्तवान्। दुर्योधनादीन् वासुदेवं च दृष्ट्वा हर्षितोऽभवत्। एतत्ते भारतं प्रोक्तं; यः पठेत् स दिवं व्रजेत्॥
Frequently Asked Questions
It frames the Mahābhārata’s aftermath as bhāra-haraṇa: Viṣṇu removes Earth’s burden by making the Pāṇḍavas instrumental and by concluding the Yādava line through a curse-pretext and the mauṣala event.
It moves from stable kingship (Yudhiṣṭhira’s rule and Parīkṣit’s installation) to the Great Departure, using the falls on the path and Dvārakā’s submergence to teach impermanence and the turn toward Hari-nāma.
It illustrates the doctrine of diminished worldly efficacy without divine sannidhi (presence), reinforcing reliance on dharma, remembrance, and rightful succession rather than personal prowess alone.