Adhyaya 10
Chapter 10 — श्रीरामावतारवर्णनम् (Description of the Incarnation-Deeds of Śrī Rāma)
अस्मिन्नध्याये अग्निपुराणस्थरामायणावतरलीलायां लङ्कायुद्धस्य निर्णायकः क्रमः संक्षेपेण निरूप्यते। नारदः कथयति—रामदूतः अङ्गदः रावणं प्रति सीताप्रत्यर्पणं वा धर्म्यं विनाशं वेति अन्तिमादेशं दत्त्वा युद्धस्य नैतिकपूर्वशर्तं स्थापयति। ततः वानरराक्षसवीराणां नामावली, सेनानायकानां व्यवस्था, धनुर्वेदसन्दर्भे युद्धनीतिः च, महायुद्धस्य कोलाहलश्च वर्ण्यते। इन्द्रजितो मायाशस्त्रैः बन्धनं, गरुडसम्बद्धमोचनं, हनूमता पर्वताहरणेन औषधोपचारः इति दैवीसहाय्यं रणचिकित्सया सह दर्श्यते। अन्ते रामः पैतामहास्त्रेण जयमाप्नोति; विभीषणस्य अन्त्येष्टिः, सीतायाः अग्निपरीक्षा, इन्द्रेण अमृतेन वानराणां पुनर्जीवनम्, राज्याभिषेकविधिः, तथा रामराज्यलक्षणानि—समृद्धिः, कालमृत्युत्वं, दुष्टदण्डननियमः—इति राजधर्मः अवताररूपेण प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये रामायणे सुन्दरकाण्डवर्णनं नाम नवमो ऽध्यायः अथ दशमो ऽध्यायः श्रीरामावतारवर्णनं नाराद उवाच रामोक्तश्चाङ्गदो गत्वा रावणं प्राह जानकी दीयतां राघवायाशु अन्यथा त्वं मरिष्यसि
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये रामायणे सुन्दरकाण्डवर्णनं नाम नवमोऽध्यायः समाप्तः। अथ दशमोऽध्यायः—श्रीरामावतारवर्णनम्। नारद उवाच—रामोक्तश्चाङ्गदो गत्वा रावणं प्राह—“जानकी राघवायाशु दीयताम्; अन्यथा त्वं मरिष्यसि।”
Verse 2
रावणो हन्तुमुद्युक्तः सङ्ग्रामोद्धतराक्षसः रामायाह दशग्रीवो युद्धमेकं तु मन्यते
रावणो हन्तुमुद्युक्तः सङ्ग्रामोद्धतराक्षसः। रामायाह दशग्रीवो युद्धमेकं तु मन्यते॥
Verse 3
रामो युद्धाय तच् छ्रुत्वा लङ्कां सकपिराययौ वानरो हनूमान् मैन्दो द्विविदो जाम्बवान्नलः
रामो युद्धाय तच्छ्रुत्वा लङ्कां सकपिराययौ। वानरो हनूमान् मैन्दो द्विविदो जाम्बवान्नलः॥
Verse 4
नीलस्तारोङ्गदो धूम्रः सुषेणः केशरी गयः पनसो विनतो रम्भः शरभः क्रथनो बली
नीलस्तारोङ्गदो धूम्रः सुषेणः केशरी गयः। पनसो विनतो रम्भः शरभः क्रथनो बली॥
Verse 5
गवाक्षो दधिवक्त्रश् च गवयो गन्धमादनः एते चान्ये च सुग्रीव एतैर् युक्तो ह्य् असङ्ख्यकैः
गवाक्षो दधिवक्त्रश्च गवयो गन्धमादनः। एते चान्ये च सुग्रीव एतैर्युक्तो ह्यसङ्ख्यकैः॥
Verse 6
रक्षसां वानराणाञ्च युद्धं सङ्कुलमाबभौ राक्षसा वानरान् जघ्नुः शरशक्तिगदादिभिः
रक्षसां वानराणाञ्च युद्धं सङ्कुलमाबभौ। राक्षसा वानरान् जघ्नुः शरशक्तिगदादिभिः॥
Verse 7
वानरा राक्षसाञ् जघ्नुर् नखदन्तशिलादिभिः हस्त्यश्वरथपादातं राक्षसानां बलं हतं
वानराः राक्षसान् नखदन्तशिलादिभिः जघ्नुः; हस्त्यश्वरथपादातयुक्तं राक्षसबलं समूलं हतम्।
Verse 8
हनूमान् गिरिशृङ्गेण धूम्राक्षमबधीद्रिपुम् अकम्पनं प्रहस्तञ्च युध्यन्तं नील आबधीत्
हनूमान् गिरिशृङ्गेण धूम्राक्षं रिपुम् अबधीत्; नीलः युध्यन्तम् अकम्पनं प्रहस्तं च आबधीत्।
Verse 9
इन्द्रजिच्च्छरबन्धाच्च विमुक्तौ रामलक्ष्मणौ तार्क्षसन्दर्शनाद्वाणैर् जघ्नतू राक्षसं बलम्
इन्द्रजिच्छरबन्धात् विमुक्तौ रामलक्ष्मणौ; तार्क्षसन्दर्शनप्रभावैर्वाणैः राक्षसबलं जघ्नतुः।
Verse 10
रामः शरैर् जर्जरितं रावणञ्चाकरोद्रणे रावनः कुम्भकर्णञ्च बोधयामास दुःखितः
रणे रामः शरैः रावणं जर्जरीचकार; रावणो दुःखितः कुम्भकर्णं च बोधयामास।
Verse 11
कुम्भकर्णः प्रबुद्धो ऽथ पीत्वा घटसहस्रकम् मद्यस्य महिषादीनां भक्षयित्वाह रावणम्
अथ कुम्भकर्णः प्रबुद्धः मद्यस्य घटसहस्रकं पीत्वा, महिषादीन् भक्षयित्वा, रावणम् उवाच।
Verse 12
सीताया हरणं पापं कृतन्त्वं हि गुरुर्यतः अतो गच्छामि युद्धाय रामं हन्मि सवानरम्
सीताहरणं पापं; कृतान्तो हि गुरुः कठोरः। अतः युद्धाय गच्छामि—रामं सवानरं हनिष्यामि॥
Verse 13
इत्युक्त्वा वानरान् सर्वान् कुम्भकर्णो ममर्द ह गृहीतस्तेन सुग्रीवः कर्णनासं चकर्त सः
इत्युक्त्वा वानरान् सर्वान् कुम्भकर्णो ममर्द ह। गृहीतस्तेन सुग्रीवः कर्णनासं चकर्त सः॥
Verse 14
कर्णनासाविहीनो ऽसौ भक्षयामास वानरान् रामो ऽथ कुम्भकर्णस्य बाहू चिच्छेद शायकैः
कर्णनासाविहीनोऽसौ भक्षयामास वानरान्। रामोऽथ कुम्भकर्णस्य बाहू चिच्छेद शायकैः॥
Verse 15
ततः पादौ ततश्छित्वा शिरो भूमौ व्यपातयत् अथ कुम्भो निकुम्भश् च मकराक्षश् च राक्षसः
ततः पादौ ततश्छित्वा शिरो भूमौ व्यपातयत्। अथ कुम्भो निकुम्भश्च मकराक्षश्च राक्षसः॥
Verse 16
महोदरो महापार्श्वो मत्त उन्मत्तराक्षसः प्रघसो भासकर्णश् च विरूपाक्षश् च संयुगे
महोदरो महापार्श्वो मत्त उन्मत्तराक्षसः। प्रघसो भासकर्णश्च विरूपाक्षश्च संयुगे॥
Verse 17
देवान्तको नरान्तश् च त्रिशिराश्चातिकायकः रामेण लक्ष्मणेनैते वानरैः सविभीषणैः
देवान्तकं नरान्तकं त्रिशिरसं चातिकायकं च—एते महाबलाः राक्षसाः रामेण लक्ष्मणेन च वानरसेनया सविभीषणया सह निहताः।
Verse 18
युध्यमानास्तया ह्य् अन्ये राक्षसा भुवि पातिताः इन्द्रजिन्मायया युध्यन् रामादीन् सम्बबन्ध ह
तया सह युध्यमानाः अन्ये राक्षसाः अपि भुवि पातिताः; इन्द्रजित् तु मायया युध्यन् रामादीन् सम्बबन्ध ह।
Verse 19
वरदत्तैर् नागबाणैः ओषध्या तौ विशल्यकौ विशल्ययाब्रणौ कृत्वा मारुत्यानीतपर्वते
वरदत्तैः नागबाणैः तौ पीडितौ; ओषध्याः प्रभावेन तान् बाणान् निष्कास्य तौ विशल्यकौ कृत्वा, विशल्यया च व्रणान् शमयामास—मारुत्यानीतपर्वते।
Verse 20
हनूमान् धारयामास तत्रागं यत्र संस्थितः निकुम्भिलायां होमादि कुर्वन्तं तं हि लक्ष्मणः
हनूमान् तत्रैव तं धारयामास यत्र स संस्थितः; निकुम्भिलायां होमादि कुर्वन्तं तं हि लक्ष्मणः (निरुद्धवान्)।
Verse 21
शरैर् इन्द्रजितं वीरं युद्धे तं तु व्यशातयत् रावणः शोकसन्तप्तः सीतां हन्तुं समुद्यतः
युद्धे शरैः स वीरः इन्द्रजितं व्यशातयत्; रावणः शोकसन्तप्तः ततः सीतां हन्तुं समुद्यतः।
Verse 22
अविन्ध्यवारितो राजा रथस्थः सबलो ययौ इन्द्रोक्तो मातली रामं रथस्थं प्रचकार तम्
अविघ्नं निरवरोधं राजा रथस्थः सबलः प्रायात्। इन्द्राज्ञया मातलिः रामं रथे समारोप्य रथिनं चकार॥
Verse 23
रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव रावणो वानरान् हन्ति मारुत्याद्याश् च रावणम्
रामरावणयोः संग्रामो रामरावणयोरिव तीव्रः। रावणो वानरान् जघान, मारुत्यादयश्च रावणं प्रतिजघ्नुः॥
Verse 24
रामः शस्त्रैस्तमस्त्रैश् च ववर्ध जलदो यथा तस्य ध्वजं स चिच्छेद रथमश्वांश् च सारथिम्
रामः शस्त्रैस्तदस्त्रैश्च जलदो यथा ववर्ध। तस्य ध्वजं चिच्छेद, रथं अश्वांश्च सारथिं च॥
Verse 25
धनुर्बाहूञ्छिरांस्येव उत्तिष्ठन्ति शिरांसि हि पैतामहेन हृदयं भित्वा रामेण रावणः
धनुर्बाहूञ्छिरांसीव छिन्नानि शिरांसि पुनरुत्तिष्ठन्ति स्म। पैतामहेनास्त्रेण हृदयं भित्त्वा रामेण रावणः पपात॥
Verse 26
भूतले पातितः सर्वै राक्षसै रुरुदुः स्त्रियः आश्वास्य तञ्च संस्कृत्य रामाज्ञप्तो विभीषणः
भूतले पातिते तस्मिन् सर्वै राक्षसैः परिवृताः स्त्रियो रुरुदुः। रामाज्ञप्तो विभीषणः ताः आश्वास्य तं संस्कृत्य विधिवत् अन्त्येष्टिं चकार॥
Verse 27
हनूमतानयद्रामः सीतां शुद्धां गृहीतवान् रामो वह्नौ प्रविष्टान्तां शुद्धामिन्द्रादिभिः स्तुतः
हनूमता आनीताṃ सीतां रामः शुद्धां गृहीतवान्। वह्नौ प्रविष्टां शुद्धां सीतामिन्द्रादिभिः देवैः स्तुतो रामोऽङ्गीकृतवान्॥
Verse 28
ब्रह्मणा दशरथेन त्वं विष्णू राक्षसमर्दनः इन्द्रोर्चितो ऽमृतवृष्ट्या जीवयामास वानरान्
त्वं विष्णुः राक्षसमर्दनः ब्रह्मणा दशरथेन च स्तुतः। इन्द्रोऽपि त्वामर्चयित्वा अमृतवृष्ट्या वानरान् जीवयामास॥
Verse 29
नागपशैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सुहृन्निवारित इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः रामेण पूजिता जग्मुर् युद्धं दृष्ट्वा दिवञ्च ते रामो विभीषणायादाल् लङ्कामभ्यर्च्य वानरान्
रामेण पूजिता जग्मुः; युद्धं दृष्ट्वा ते दिवं ययुः। ततः रामो लङ्कामभ्यर्च्य विभीषणायादात्, वानरान् समर्प्य॥
Verse 30
ससीतः पुष्पके स्थित्वा गतमार्गेण वै गतः दर्शयन् वनदुर्गाणि सीतायै हृष्टमानसः
ससीतः पुष्पके स्थित्वा रामो गतमार्गेणैव गतः। सीतायै वनदुर्गाणि दर्शयन् हृष्टमानसः॥
Verse 31
भरद्वाजं नमस्कृत्य नन्दिग्रामं समागतः भरतेन नतश्चागाद् अयोध्यान्तत्र संस्थितः
भरद्वाजं नमस्कृत्य रामो नन्दिग्रामं समागतः। भरतेन नतः सन् अयोध्यां जगाम, तत्र संस्थितः॥
Verse 32
वसिष्ठादीन्नमस्कृत्य कौशल्याञ्चैव केकयीम् सुमित्रां प्राप्तराज्यो ऽथ द्विजादीन् सो ऽभ्यपूजयत्
वसिष्ठादीन् वृद्धान् प्रणम्य कौशल्यां च कैकेयीं सुमित्रां च नमस्कृत्य, प्राप्तराज्यः सः द्विजादीन् यथाविधि सम्यक् अभ्यपूजयत्।
Verse 33
वासुदेवं स्वमात्मानम् अश्वमेधैर् अथायजत् सर्वदानानि स ददौ पालयामास सः प्रजाः
अथ सः वासुदेवं स्वमात्मानं मन्यमानः अश्वमेधैः यथाविधि अयजत्; सर्वदानानि ददौ, प्रजाः च पालयामास।
Verse 34
पुत्रवद्धर्मकामादीन् दुष्टनिग्रहणे रतः सर्वधर्मपरो लोकः सर्वशस्या च मेदिनी नाकालमरणञ्चासीद् रामे राज्यं प्रशासति
रामे राज्यं प्रशासति सः धर्मकामादीन् पुत्रवत् पोषयामास, दुष्टनिग्रहणे रतः अभवत्। लोकोऽपि सर्वधर्मपरः, मेदिनी सर्वशस्या, न चाकालमरणं किञ्चिद् आसीत्।
Frequently Asked Questions
The narrative foregrounds a moral ultimatum—return Sītā to Rāghava or face destruction—framing the conflict as dharma-yuddha aimed at restoring violated order rather than conquest.
Indrajit’s binding weapons are countered through Tārkṣya (Garuḍa)-linked release; battlefield recovery occurs via herbs and the mountain brought by Hanumān; and the final victory is achieved through the Paitāmaha weapon—divine astras applied within tactical sequence.
It depicts orderly rites for the fallen (through Vibhīṣaṇa), legitimate transfer of sovereignty in Laṅkā, return and coronation, honoring elders and brāhmaṇas, and the ideals of Rāma-rājya: prosperity, universal dharma, restraint of the wicked, and absence of untimely death.