Adhyaya 16
Chapter 16 — बुद्धाद्यवतारकथनम् (Narration of Buddha and Other Incarnations)
अग्निर्षोडशेऽध्याये बुद्धावतारकथां श्रवणपाठयोः फलप्रदां वर्णयति। देवासुरयुद्धे देवा पराजिताः शरणं हरिं यान्ति; विष्णुर्मायामोहस्वरूपो भूत्वा शुद्धोदनसुतत्वेन जातः, दैत्यान् वेदधर्मात् विचालयति। ततो वेदविहीनाः पन्थानः, आर्हतादयः, पाषण्डभावकर्माणि च नरकप्रवर्तकानि प्रादुर्भवन्ति। अनन्तरं कलियुगधर्मक्षयः, म्लेच्छवेषधारिणः क्रूरा नृपाः, वेदशाखासंख्या-परिवर्तनं च निरूप्यते। अन्ते कल्किः शस्त्रधारी याज्ञवल्क्यपुरोहितेन सह म्लेच्छान् निहत्य वर्णाश्रममर्यादां स्थापयति, कृतयुगप्रत्यावर्तनं च करोति। एषा लीला कल्पमन्वन्तरेषु पुनःपुनः, अवताराणामनन्तत्वं च प्रतिपाद्यते; दशावतारश्रवणपाठाभ्यां स्वर्गप्राप्तिः, हरिरेव धर्माधर्मनियन्ता सृष्टिप्रलयकारणं चेति निष्कर्षः।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये महाभारतवर्णनं नाम पञ्चदशो ऽध्यायः अथ षोडशो ऽध्यायः बुद्धाद्यवतारकथनम् अग्निर् उवाच वक्ष्ये बुद्धावतारञ्च पठतः शृण्वतोर्थदम् पुरा देवासुरे युद्धे दैत्यैर् देवाः पराजिताः
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये महाभारतवर्णनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः समाप्तः। अथ षोडशोऽध्यायः—बुद्धाद्यवतारकथनम्। अग्निरुवाच—वक्ष्ये बुद्धावतारं च पठतः शृण्वतोऽर्थदम्। पुरा देवासुरयुद्धे दैत्यैर्देवा पराजिताः॥
Verse 2
रक्ष रक्षेति शरणं वदन्तो जग्मुरीश्वरम् मायमोहस्वरुपोसौ शुद्धोदनसुतो ऽभवत्
रक्ष रक्षेति शरणं वदन्तो जग्मुरीश्वरम्। मायामोहस्वरूपोऽसौ शुद्धोदनसुतोऽभवत्॥
Verse 3
मोहयामास दैत्यांस्तांस्त्याजिता वेदधर्मकम् ते च बौद्धा बभूवुर्हि तेभ्योन्ये वेदवर्जिताः
मोहयामास दैत्यांस्तान् त्याजिता वेदधर्मकम्। ते च बौद्धा बभूवुर्हि तेभ्योऽन्ये वेदवर्जिताः॥
Verse 4
आर्हतः सो ऽभवत् पश्चादार्हतानकरोत् परान् एवं पाषण्डिनो जाता वेदधर्मादिवर्जिताः
आर्हतः सोऽभवत् पश्चाद् आर्हतानकरोत् परान्। एवं पाषण्डिनो जाता वेदधर्मादिवर्जिताः॥
Verse 5
नरकार्हं कर्म चक्रुर्ग्रहीष्यन्त्यधमादपि सर्वे कलियुगान्ते तु भविष्यन्ति च सङ्कराः
नरकार्हाणि कर्माणि करिष्यन्ति; सर्वेऽपि अधमोपायान् ग्रहीष्यन्ति। कलियुगान्ते च सर्वे सङ्करभावं—वर्णाश्रमधर्मविपर्ययजन्यं संकीर्णजनसमूहं—भविष्यन्ति।
Verse 6
दस्यवः शीलहीनाश् च वेदो वाजसनेयकः दश पञ्च च शाखा वै प्रमाणेन भविष्यति
दस्यवः शीलहीनाश्च यदा भविष्यन्ति, तदा वाजसनेयकवेदस्य प्रमाणतः पञ्चदश शाखा भविष्यन्ति।
Verse 7
धर्मकञ्चुकसंवीता अधर्मरुचयस् तथा मानुषान् भक्षयिष्यन्ति म्लेच्छाः पार्थिवरूपिणः
धर्मकञ्चुकसंवीता अधर्मरुचयस्तथा; पार्थिवरूपिणो म्लेच्छा मानुषान् भक्षयिष्यन्ति।
Verse 8
कल्की विष्णुयशःपुत्रो याज्ञवल्क्यपुरोहितः उत्सादयिष्यति म्लेच्छान् गृहीतास्त्रः कृतायुधः
कल्किर्विष्णुयशःपुत्रो याज्ञवल्क्यपुरोहितः; गृहीतास्त्रः कृतायुधो म्लेच्छान् उत्सादयिष्यति।
Verse 9
स्थापयिष्यति मर्यादां चातुर्वर्ण्ये यथोचिताम् आश्रमेषु च सर्वेषु प्रजाः सद्धर्मवर्त्मनि
स्थापयिष्यति मर्यादां चातुर्वर्ण्ये यथोचिताम्; आश्रमेषु च सर्वेषु प्रजाः सद्धर्मवर्त्मनि नियोजयिष्यति।
Verse 10
कल्किरूपं परित्यज्य हरिः स्वर्गं गमिष्यति ततः कृतयुगान्नाम पुरावत् सम्भविष्यति
कल्किरूपं परित्यज्य हरिः स्वर्गं गमिष्यति; ततः कृतयुगं नाम पुरावत् पुनः सम्भविष्यति।
Verse 11
वर्नाश्रमाश् च धर्मेषु स्वेषु स्थास्यन्ति सत्तम एवं सर्वेषु कल्पेषु सर्वमन्वन्तरेषु च
वर्णाश्रमाश्च धर्मेषु स्वेषु स्थास्यन्ति, सत्तम; एवं सर्वेषु कल्पेषु सर्वमन्वन्तरेषु च।
Verse 12
अवतारा असङ्ख्याता अतीतानागतादयः विष्णोर्दशावताराख्यान् यः पठेत् शृणुयान्नरः
अवतारा असङ्ख्याता अतीतानागतादयः; विष्णोर्दशावताराख्यान् यः पठेत् शृणुयान्नरः।
Verse 13
सोवाप्तकामो विमलः सकुलः स्वर्गमाप्नुयात् धर्माधर्मव्यवस्थानमेवं वै कुरुते हरिः अवतीर्णञ्च स गतः सर्गादेः कारणं हरिः
सोऽवाप्तकामो विमलः सकुलः स्वर्गमाप्नुयात्। धर्माधर्मव्यवस्थानमेवं वै कुरुते हरिः। अवतीर्णश्च स गतः सर्गादेः कारणं हरिः।
Frequently Asked Questions
The chapter states that reciting or hearing the Daśāvatāra narrative brings purification, fulfillment of aims, and attainment of heaven together with one’s lineage.
It presents avatāras as mechanisms by which Hari regulates dharma and adharma: delusion is used to redirect hostile forces, and Kalki later restores maryādā, varṇāśrama duties, and the conditions for a renewed Kṛta-yuga.