Adhyaya 11
Śrīrāmāvatāra-varṇana (Description of the Incarnation of Sri Rama)
अस्मिन्नध्याये युद्धकाण्डवृत्तान्तात् परं श्रीरामस्य युद्धोत्तरराज्ये धर्मफलप्रदर्शनं संक्षेपेणोच्यते। नारदः अगस्त्यादिभिः सह रामं समुपगम्य इन्द्रजितो निपातेन चिह्नितां दिव्यजयश्रियं स्तौति। ततः पुलस्त्यादारभ्य विश्रवसः, कुबेरजन्म, ब्रह्मवरप्राप्त्या रावणोन्नतिः, इन्द्रजित्स्वरूपं च लक्ष्मणेन देवहितार्थं तस्य वधः—इति राक्षसवंशसंक्षेपः। मुनिषु निवृत्तेषु राज्यव्यवस्था सीमाशमनं च—देवानां प्रार्थनया शत्रुघ्नो लवणवधाय प्रेष्यते; भरतः शैलूषसम्बद्धान् बहून् दुष्टबलान् निहत्य तक्षं पुष्करं च देशाधिपतित्वे स्थापयति, दुष्टनिग्रहानन्तरं शिष्टपरित्राणरूपं राजधर्मं दर्शयन्। वाल्मीक्याश्रमे कुशलवयोर्जन्म पश्चात् प्रत्यभिज्ञानं च निर्दिश्यते। अभिषिक्तराज्येन सह ‘अहं ब्रह्मास्मि’ इति दीर्घध्यानस्य मोक्षोपदेशोऽपि प्रकट्यते। अन्ते रामस्य यज्ञमयः शासनकालः सर्वैः सह स्वर्गारोहणं च; नारदवृत्तान्ताद् वाल्मीकिना रामायणरचना, तच्छ्रवणेन स्वर्गप्राप्तिरिति अग्निना प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये रामायणे युद्धकाण्डवर्णनं नाम दशमो ऽध्यायः अथ एकादशो ऽध्यायः श्रीरामावतारवर्णनं नारद उवाच राज्यस्थं राघवं जग्मुर् अगस्त्याद्याः सुपूजिताः धन्यस्त्वं विजयी यस्माद् इन्द्रजिद्विनिपातितः
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये रामायणे युद्धकाण्डवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः समाप्तः। अथैकादशोऽध्यायः श्रीरामावतारवर्णनम्। नारद उवाच—राज्यस्थं राघवं जग्मुरगस्त्याद्याः सुपूजिताः; धन्यस्त्वं विजयी यस्मादिन्द्रजिद्विनिपातितः।
Verse 2
ब्रह्मात्मजः पुलस्त्योभूत् विश्रवास्तस्य नैकषी पुष्पोत्कटाभूत् प्रथमा तत्पुत्रोभूद्धनेश्वरः
ब्रह्मात्मजः पुलस्त्योऽभूत्; विश्रवास्तस्य पुत्रोऽभवत्। विश्रवसः नैकषी भार्या; प्रथमा च पुष्पोत्कटा। तस्याः पुत्रोऽभूद् धनेश्वरः (कुबेरः)।
Verse 3
नैकष्यां रावणो जज्ञे विंशद्बाहुर्दशाननः स्वर्गमार्गेण वै गत इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः तपसा ब्रह्मदत्तेन वरेण जितदैवतः
नैकष्यां रावणो जज्ञे विंशतिबाहुर्दशाननः। (केचित् पाठाः—स्वर्गमार्गेण वै गत इति) तपसा ब्रह्मदत्तवरेण जितदैवतोऽभवत्॥
Verse 4
कुम्भकर्णः सनिद्रो ऽभूद् धर्मिष्ठो ऽभूद्विभीषणः स्वसा शूर्पणखा तेषां रावणान्मेघनादकः
कुम्भकर्णः सदा निद्रोऽभूद् धर्मिष्ठोऽभूद्विभीषणः। स्वसा शूर्पणखा तेषां रावणान्मेघनादकः॥
Verse 5
इन्द्रं जित्वेन्द्रजिच्चाभूद् रावणादधिको बली हतस्त्वया लक्ष्मणेन देवादेः क्षेममिच्छता
इन्द्रं जित्वेन्द्रजिच्चाभूद् रावणादधिकबली। हतस्त्वया लक्ष्मणेन देवादेः क्षेममिच्छता॥
Verse 6
इत्युक्त्वा ते गता विप्रा अगस्त्याद्या नमस्कृताः देवप्रार्थितरामोक्तः शत्रुघ्नो लवणार्दनः
इत्युक्त्वा ते गता विप्रा अगस्त्याद्या नमस्कृताः। देवप्रार्थितरामोक्तः शत्रुघ्नो लवणार्दनः॥
Verse 7
अभूत् पूर्मथुरा काचित् रामोक्तो भरतो ऽवधीत् कोटित्रयञ्च शैलूष- पुत्राणां निशितैः शरैः
अभूत् पूर्वमथुरा काचिद् रामोक्तो भरतोऽवधीत्। कोटित्रयञ्च शैलूषपुत्राणां निशितैः शरैः॥
Verse 8
शैलूषं दुष्टगन्धर्वं सिन्धुतीरनिवासिनम् तक्षञ्च पुष्करं पुत्रं स्थापयित्वाथ देशयोः
शैलूषं दुष्टगन्धर्वं सिन्धुतीरनिवासिनम् । तक्षं च पुष्करं पुत्रं स्थापयित्वाथ देशयोः ॥
Verse 9
भरतोगात्सशत्रुघ्नो राघवं पूजयन् स्थितः रामो दुष्टान्निहत्याजौ शिष्टान् सम्पाल्य मानवः
भरतोऽगात्सशत्रुघ्नो राघवं पूजयन् स्थितः । रामो दुष्टान्निहत्याजौ शिष्टान् सम्पाल्य मानवः ॥
Verse 10
पुत्रौ कुशलवौ जातौ वाल्मीकेराश्रमे वरौ लोकापवादात्त्यक्तायां ज्ञातौ सुचरितश्रवात्
पुत्रौ कुशलवौ जातौ वाल्मीकेराश्रमे वरौ । लोकापवादात्त्यक्तायां ज्ञातौ सुचरितश्रवात् ॥
Verse 11
राज्येभिषिच्य ब्रह्माहम् अस्मीति ध्यानतत्परः दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च
राज्येऽभिषिच्य ब्रह्माहम् अस्मीति ध्यानतत्परः । दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ॥
Verse 12
राज्यं कृत्वा क्रतून् कृत्वा स्वर्गं देवार्चितो ययौ सपौरः सानुजः सीता- पुत्रो जनपदान्वितः
राज्यं कृत्वा क्रतून् कृत्वा स्वर्गं देवार्चितो ययौ । सपौरः सानुजः सीतापुत्रो जनपदान्वितः ॥
Verse 13
अग्निर् उवाच वाल्मीकिर् नारदाच्छ्रुत्वा रामायणमकारयत् सविस्तरं यदेतच्च शृणुयात्स दिवं व्रजेत्
अग्निरुवाच—नारदात् श्रुत्वा वाल्मीकिना रामायणं सविस्तरं विरचितम्। य एतद् शृणुयात् स दिवं लोकं व्रजेत्।
Frequently Asked Questions
It summarizes Rāma’s incarnation through post-war kingship, the defeat of Indrajit, the dharmic stabilization of the realm via Śatrughna and Bharata, and concludes with the Ramāyaṇa’s origin and its hearing-fruit (phalāśruti).
It presents the king’s duty as eliminating disruptive forces, installing orderly governance in regions, and protecting the śiṣṭa (disciplined/virtuous), while integrating royal action with inner discipline and contemplation.
It provides etiological context for the conflict—linking boons, austerity, and power—so the victory over Indrajit is framed as restoration of cosmic and divine security rather than mere battlefield success.
After consecration, it emphasizes sustained contemplation on the realization ‘I am Brahman,’ indicating that righteous rule can be paired with inner liberation-oriented discipline.