Adhyaya 13
Chapter 13 — कुरुपाण्डवोत्पत्त्यादिकथनं (Narration of the Origin of the Kurus and the Pāṇḍavas, and Related Matters)
अग्निर् भारतकथां कृष्णमाहात्म्यचिह्नितां प्रवदति—महाभारतं विष्णोः पृथिवीभारहरणोपायः, पाण्डवाः मानुषोपकरणानि। विष्णोर्ब्रह्मा, अत्रिः, सोमः, बुधः, पुरूरवाः इत्यादि वंशक्रमेण ययाति–पुरु–भरत–कुरुपर्यन्तं वंशप्रसिद्धिः। शान्तनुवंशे भीष्मस्य पालकत्वं, चित्राङ्गदवधः, काशीराजकन्यानयनं, विचित्रवीर्यस्य निधनं, व्यासस्य नियोगेन धृतराष्ट्रपाण्ड्वोर्जन्म; धृतराष्ट्रात् दुर्योधनादयः कौरवाः। पाण्डोः शापात् देवजन्याः पाण्डवाः, कर्णजन्म तथा दुर्योधनसख्यं वैरबीजम्। ततः लाक्षागृहयोजना, एकचक्रायां वकवधः, द्रौपदीस्वयंवरः, गाण्डीवाग्निरथलाभः, खाण्डवदाहः, राजसूयः, द्यूतवनवासः, विराटे अज्ञातवासः (पाठभेदः), प्रकाशनम्, अभिमन्युविवाहः, युद्धसज्जा, कृष्णदूत्यम्, दुर्योधनस्य निराकरणम्, कृष्णस्य विश्वरूपदर्शनं—धर्मदैवयोः युद्धानिवार्यता च।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये हरिवंशवर्णनं नाम द्वादशो ऽध्यायः कर्षक इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ त्रयोदशो ऽध्यायः कुरुपाण्डवोत्पत्त्यादिकथनं अग्निर् उवाच भारतं सम्प्रवक्ष्यामि कृष्णमाहात्म्यलक्षणम् भूभारमहरद्विष्णुर् निमित्तीकृत्य पाण्डवान्
इति आदिमहापुराणे आग्नेये हरिवंशवर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः समाप्तः। अथ त्रयोदशोऽध्यायः—कुरुपाण्डवोत्पत्त्यादिकथनम्। अग्निरुवाच—भारतं सम्प्रवक्ष्यामि कृष्णमाहात्म्यलक्षणम्; भूभारं हरद् विष्णुः निमित्तीकृत्य पाण्डवान्।
Verse 2
विष्णुनाभ्यब्जजो ब्रह्मा ब्रह्मपुत्रो ऽत्रिरत्रितः सोमः सोमाद्बुधस्तस्मादैल आसीत् पुरूरवाः
विष्णोर्नाभिकमलाद् ब्रह्मा समभवत्। तस्य ब्रह्मणः पुत्रोऽत्रिर् अभूत्; अत्रेः सोमः; सोमाद् बुधः; तस्माद् ऐलः पुरूरवाः।
Verse 3
तस्मादायुस्ततो राजा नहुषो ऽतो ययातिकः ततः पुरुस्तस्य वंशे भरतो ऽथ नृपः कुरुः
तस्माद् ऐलात् आयुः, ततः राजा नहुषः, ततो ययातिः, ततः पुरुः; तस्य वंशे भरतो नृपः, अथ कुरुर् नृपः।
Verse 4
तद्वंशे शान्तनुस्तस्माद्भीष्मो गङ्गासुतो ऽनुजौ चित्राङ्गदो विचित्रश् च सत्यवयाञ्च शान्तनोः
तद्वंशे शान्तनुर् अभूत्; तस्माद् गङ्गासुतो भीष्मः, अनुजौ चित्राङ्गदः विचित्रवीर्यश् च—शान्तनोः सत्यवत्याश् च पुत्राः।
Verse 5
स्वर्गं गते शान्तनौ च भीष्मो भार्याविवर्जितः अपालयत् भ्रातृराज्यं बालश्चित्राङ्गदो हतः
शान्तनौ स्वर्गं गते, भार्याविवर्जितो भीष्मः भ्रातुः राज्यं सम्यग् अपालयत्; बालश्च चित्राङ्गदः हतः।
Verse 6
चित्राङ्गदेन द्वे कन्ये काशिराजस्य चाम्बिका अम्बालिका च भीष्मेण आनीते विजितारिणा
चित्राङ्गदेन काशिराजस्य द्वे कन्ये—अम्बिका अम्बालिका च—विजितारिणा भीष्मेण आनीते।
Verse 7
भार्ये विचित्रवीर्यस्य यक्ष्मणा स दिवङ्गतः सत्यवत्या ह्य् अनुमतादम्बिकायां नृपोभवत्
देवि, विचित्रवीर्यः यक्ष्मणा दिवङ्गतः; सत्यवत्याः अनुमत्या अम्बिकायां नृपो जनितः।
Verse 8
धृतराष्ट्रो ऽम्बालिकायां पाण्डुश् च व्यासतः सुतः गान्धार्यां धृतराष्ट्राच्च दुर्योधनमुखं शतम्
अम्बालिकायां व्यासतो धृतराष्ट्रः पाण्डुश्च सुतौ; गान्धार्यां च धृतराष्ट्रात् दुर्योधनमुखं शतं सुताः।
Verse 9
शतशृङ्गाश्रमपदे भार्यायोगाद् यतो मृतिः ऋषिशापात्ततो धर्मात् कुन्त्यां पाण्डोर्युधिष्ठिरः
शतशृङ्गाश्रमपदे भार्यायोगाद् यतो मृतिः, ऋषिशापात्; ततः धर्मात् कुन्त्यां पाण्डोः युधिष्ठिरः अजायत।
Verse 10
वाताद्भीमो ऽर्जुनः शक्रान्माद्र्यामश्विकुमारतः नकुलः सहदेवश् च पाण्डुर्माद्रीयुतो मृतः
भीमो वायोः प्रसूतः, अर्जुनः शक्रात् (इन्द्रात्) जातः। माद्र्यां अश्विकुमाराभ्यां नकुलः सहदेवश्च जातौ; पाण्डुर्माद्रीसहितो मृतः।
Verse 11
कर्णः कुन्त्यां हि कन्यायां जातो दुर्योधाश्रितः कुरुपाण्डवयोर्वैरन्दैवयोगाद्बभूव ह
कर्णः कुन्त्यां कन्यायामेव जातः; स दुर्योधनाश्रितः। दैवयोगात् कुरुपाण्डवयोर्वैरं बभूव ह।
Verse 12
दुर्योधनो जतुगृहे पाण्डवानदहत् कुधीः दग्धागाराद्विनिष्क्रान्ता मातृपृष्टास्तु पाण्डवाः
कुधीर्दुर्योधनः जतुगृहे पाण्डवानदहत्। दग्धागाराद्विनिष्क्रान्ता मातृपृष्टास्तु पाण्डवाः।
Verse 13
ततस्तु एकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने मुनिवेषाः स्थिताः सर्वे निहत्य वकराक्षसम्
ततः एकचक्रायां ब्राह्मणनिवेशने सर्वे मुनिवेषाः स्थिताः; वकराक्षसं निहत्य तत्रावसन्।
Verse 14
ययौः पाञ्चालविषयं द्रौपद्यास्ते स्वयम्वरे सम्प्राप्ता बाहुवेधेन द्रौपदी पञ्चपाण्डवैः
ते पाञ्चालविषयं ययुः। द्रौपद्याः स्वयम्वरे बाहुवेधेन पञ्चपाण्डवैर्द्रौपदी प्राप्ता।
Verse 15
अर्धराज्यं ततः प्राप्ता ज्ञाता दुर्योधनादिभिः गाण्डीवञ्च धनुर्दिव्यं पावकाद्रथमुत्तमम्
ततः पाण्डवाः अर्धराज्यं प्राप्ताः; एतद् दुर्योधनादिभिः ज्ञातम्। अर्जुनः पावकात् दिव्यं गाण्डीवधनुः तथा उत्तमं रथं च लेभे।
Verse 16
सारथिञ्चार्जुनः सङ्ख्ये कृष्णमक्षय्यशायकान् ब्रह्मास्त्रादींस् तथा द्रोणात्सर्वे शस्त्रविशारदाः
सङ्ख्ये अर्जुनः कृष्णं सारथिं चकार; अक्षय्यशायकान् ब्रह्मास्त्रादीनि च दिव्यास्त्राणि लेभे। द्रोणात् सर्वशस्त्रविद्याः श्रुत्वा स शस्त्रविशारदः अभवत्।
Verse 17
कृष्णेन सो ऽर्जुनो वह्निं खाण्डवे समतर्पयत् इन्द्रवृष्टिं वारयंश् च शरवर्षेण पाण्डवः
कृष्णेन सहायेन स अर्जुनः खाण्डवे वह्निं सम्यक् अतर्पयत्; इन्द्रवृष्टिं च शरवर्षेण वारयामास पाण्डवः।
Verse 18
जिता दिशः पाण्डवैश् च राज्यञ्चक्रे युधिष्ठिरः बहुस्वर्णं राजसूयं न सेहे तं सुयोधनः
पाण्डवैः दिग्विजये कृते युधिष्ठिरः राज्यं चक्रे; बहुस्वर्णसमृद्धं राजसूयं तं सुयोधनः सोढुं न शशाक।
Verse 19
भ्रात्रा दुःशासनेनोक्तः कर्णेन प्राप्तभूतिना द्यूतकार्ये शकुनिना द्यूतेन स युधिष्ठिरम्
दुःशासनेन भ्रात्रा उक्तः, कर्णेन प्राप्तभूतिना समर्थितः, शकुनिना द्यूतकार्ये नियुज्य, स द्यूतेन युधिष्ठिरं आह्वयामास।
Verse 20
अजयत्तस्य राज्यञ्च सभास्थो माययाहसत् जितो युधिष्ठिरो भ्रातृयुक्तश्चारण्यकं ययौ
सभास्थो माययाहसन् स राज्यं चाजयत्। जितो युधिष्ठिरो भ्रातृयुक्तोऽरण्यकं ययौ॥
Verse 21
वने द्वादशवर्षाणि प्रतिज्ञातानि सो ऽनयत् अष्टाशीतिसहस्राणि भोजयन् पूर्ववत् द्विजान्
वने द्वादशवर्षाणि प्रतिज्ञातानि सोऽनयत्। अष्टाशीतिसहस्राणि द्विजान् भोजयत् पूर्ववत्॥
Verse 22
सधौम्यो द्रौपदीषष्ठस्ततः प्रायाद्विराटकम् कङ्को द्विजो ह्य् अविज्ञातो राजा भीमोथ सूपकृत्
सधौम्यो द्रौपदीषष्ठस्ततः प्रायाद्विराटकम्। कङ्को द्विजोऽविज्ञातो राजा, भीमोऽथ सूपकृत्॥
Verse 23
न इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः द्रौपदीं पञ्च पाण्डवा इति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः वसुपूर्णमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः रत्नपूर्णमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः कङ्को द्विजो ह्य् अभूच्छ्रेष्ठ इति ख,चिह्नितपुस्तकपाठः बृहन्नलार्जुनो भार्या सैरिन्ध्री यमजौ तथा अन्यनाम्ना भीमसेनः कीचकञ्चाबधीन्निशि
‘न इति’ इति ग-पाठः; ‘द्रौपदीं पञ्च पाण्डवाः’ इति ख-ग-ङ-पाठः; ‘वसुपूर्णम्’ इति ख-पाठः, ‘रत्नपूर्णम्’ इति घ-पाठः; ‘कङ्को द्विजो ह्यभूच्छ्रेष्ठः’ इति ख-पाठः। कथायां—अर्जुनो बृहन्नला, भार्या सैरिन्ध्री, यमजौ तथा; भीमसेनश्चान्यनाम्ना कीचकं निशि जघान॥
Verse 24
द्रौपदीं हर्तुकामं तं अर्जुनश्चाजयत् कुरून् कुर्वतो गोग्रहादींश् च तैर् ज्ञाताः पाण्डवा अथ
द्रौपदीं हर्तुकामं तं अर्जुनोऽजयत्; कुरून् च गोग्रहादीन् कुर्वतः। तैश्च पाण्डवा अथ ज्ञाताः॥
Verse 25
सुभद्रा कृष्णभगिनी अर्जुनात्समजीजनत् अभिमन्युन्ददौ तस्मै विराटश्चोत्तरां सुताम्
सुभद्रा कृष्णस्य भगिनी अर्जुनात् अभिमन्युं समजीजनत्; तस्मै अभिमन्यवे विराटः स्वसुताम् उत्तरां विवाहार्थं ददौ।
Verse 26
सप्ताक्षौहिणीश आसीद्धर्मराजो रणाय सः कृष्णो दूतोब्रवीद् गत्वा दुर्योधनममर्षणम्
स धर्मराजः रणाय सप्ताक्षौहिणीशः आसीत्; कृष्णो दूतः सन् गत्वा अमर्षणं दुर्योधनं प्रति अब्रवीत्।
Verse 27
एकादशाक्षौहिणीशं नृपं दुर्योधनं तदा युधिष्ठिरायार्धराज्यं देहि ग्रामांश् च पञ्च वा
तदा एकादशाक्षौहिणीशं नृपं दुर्योधनं प्रति—युधिष्ठिराय अर्धराज्यं देहि, अथवा पञ्च ग्रामान् अपि देहि इति।
Verse 28
युध्यस्व वा वचः श्रुत्वा कृष्णमाह सुयोधनः भूसूच्यग्रं न दास्यामि योत्स्ये सङ्ग्रहणोद्यतः
तद्वचः श्रुत्वा सुयोधनः कृष्णमाह—युध्यस्व; भूमेः सूच्यग्रं न दास्यामि, योत्स्ये सङ्ग्रहणोद्यतः।
Verse 29
विश्वरूपन्दर्शयित्वा अधृष्यं विदुरार्चितः प्रागाद्युधिष्ठिरं प्राह योधयैनं सुयोधनम्
अधृष्यं विश्वरूपं दर्शयित्वा, विदुरार्चितः सन्, प्रागात्; युधिष्ठिरं प्राह—सुयोधनं योधय एनम् इति।
Frequently Asked Questions
It is framed as Kṛṣṇa-māhātmya and Viṣṇu’s bhūbhāra-haraṇa, with the Pāṇḍavas positioned as the instrumental cause (nimitta) for restoring cosmic and political balance.
Genealogy and succession crises, Pāṇḍu’s curse and divine births, Karṇa’s alignment with Duryodhana, the lac-house plot, Draupadī’s marriage, Rājasūya jealousy, dice-game exile, Virāṭa revelation, war mobilization, Kṛṣṇa’s failed diplomacy, and the viśvarūpa episode.