Adhyaya 2

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये प्रश्नो नाम प्रथमोध्यायः अथ द्वितीयो ऽध्यायः मत्स्यावतारवर्णनं वशिष्ठ उवाच मत्स्यादिरूपिणं विष्णुं ब्रूहि सर्गादिकारणम् पुराणं ब्रह्म चाग्नेयं यथा विष्णोः पुरा श्रुतम्

इत्यादिमहापुराणे आग्नेये प्रश्नो नाम प्रथमोध्यायः । अथ द्वितीयोऽध्यायः मत्स्यावतारवर्णनम् । वशिष्ठ उवाच—मत्स्यादिरूपिणं विष्णुं ब्रूहि सर्गादिकारणम् । पुराणं ब्रह्म चाग्नेयं यथा विष्णोः पुरा श्रुतम् ॥

Verse 2

अग्निर् उवाच मत्स्यावतारं वक्ष्ये ऽहं वसिष्ठ शृणु वै हरेः अवतारक्रिया दुष्ट- नष्ट्यै सत्पालनाय हि

अग्निरुवाच—मत्स्यावतारं वक्ष्येऽहं वसिष्ठ शृणु वै हरेः । अवतारक्रिया दुष्टनष्ट्यै सत्पालनाय हि ॥

Verse 3

आसीदतीतकल्पान्ते ब्राह्मो नैमित्तिको लयः समुद्रोपप्लुतास्तत्र लोका भूरादिका मुने

अतीतकल्पान्ते, मुने, ब्राह्मो नैमित्तिको लयः आसीत्; तत्र समुद्रेणोपप्लुताः भूरादयो लोकाः।

Verse 4

मनुर्वैवस्वतस्तेपे तपो वै भुक्तिमुक्तये एकदा कृतमालायां कुर्वतो जलतर्पणं

मनुर्वैवस्वतस्तेपे तपो वै भुक्तिमुक्तये; एकदा कृतमालायां कुर्वतो जलतर्पणम्।

Verse 5

तस्याञ्जल्युदके मत्स्यः स्वल्प एको ऽभ्यपद्यत क्षेप्तुकामं जले प्राह न मां क्षिप नरोत्तम

तस्याञ्जल्युदके मत्स्यः स्वल्प एकोऽभ्यपद्यत; क्षेप्तुकामं जले प्राह—न मां क्षिप नरोत्तम।

Verse 6

ब्रह्मावगम्यते इति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः अगोत्रचरणं परमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः न मां क्षिप नृपोत्तम इति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः प्>ग्राहादिभ्यो भयं मे ऽद्य तच् छ्रुत्वा कलशे ऽक्षिपत् स तु वृद्धः पुनर्मत्स्यः प्राह तं देहि मे वृहत्

पाठान्तराणि—“ब्रह्मावगम्यते” इति (ख-ग-घ); “अगोत्रचरणं परम्” इति (ग); “न मां क्षिप नृपोत्तम” इति (ख-ग-घ); “ग्राहादिभ्यो भयं मेऽद्य” इति। तच्छ्रुत्वा कलशेऽक्षिपत्; स तु वृद्धः पुनर्मत्स्यः प्राह—तं देहि मे वृहत्।

Verse 7

स्थानमेतद्वचः श्रुत्वा राजाथोदञ्चने ऽक्षिपत् तत्र वृद्धो ऽब्रवीद्भूपं पृथु देहि पदं मनो

स्थानमेतद्वचः श्रुत्वा राजाथोदञ्चनेऽक्षिपत्; तत्र वृद्धोऽब्रवीद्भूपं—पृथु देहि पदं मनः।

Verse 8

सरोवरे पुनः क्षिप्तो ववृधे तत्प्रमाणवान् ऊचे देहि वृहत् स्थानं प्राक्षिपच्चाम्बुधौ ततः

सरोवरे पुनः क्षिप्तः स तत्प्रमाणवान् ववृधे। अथोवाच—“देहि मे वृहत् स्थानम्”; ततः स समुद्रे प्राक्षिप्यत॥

Verse 9

लक्षयोजनविस्तीर्णः क्षणमात्रेण सो ऽभवत् मत्स्यं तमद्भुतं दृष्ट्वा विस्मितः प्राब्रवीन् मनुः

लक्षयोजनविस्तीर्णः क्षणमात्रेण सोऽभवत्। तं अद्भुतं मत्स्यं दृष्ट्वा विस्मितो मनुः प्राब्रवीत्॥

Verse 10

को भवान् ननु वै विष्णुर् नारायण नमोस्तुते मायया मोहयसि मां किमर्थं त्वं जनार्दन

को भवान्? ननु वै विष्णुर्नारायणः; नमोऽस्तु ते। मायया मां किमर्थं मोहयसि, हे जनार्दन?॥

Verse 11

मनुनोक्तो ऽब्रवीन्मत्स्यो मनुं वै पालने रतम् अवतीर्णो भवायास्य जगतो दुष्टनष्टये

मनुनोक्तोऽब्रवीन्मत्स्यो मनुं पालने रतम्। अवतीर्णोऽस्मि भवायास्य जगतो दुष्टनाशनाय॥

Verse 12

सप्तमे दिवसे त्वब्धिः प्लावयिष्यति वै जगत् उपस्थितायां नावि त्वं वीजादीनि विधाय च

सप्तमे दिवसेऽब्धिः खलु जगत् प्लावयिष्यति। उपस्थितायां नावि त्वं बीजानि चादीनि निधाय॥

Verse 13

सप्तर्षिभिः परिवृतो निशां ब्राह्मीं चरिष्यसि उपस्थितस्य मे शृङ्गे निबध्नीहि महाहिना

सप्तर्षिभिः परिवृतो ब्राह्मीं निशां त्वं चरिष्यसि। मम उपस्थिते महाहिना शृङ्गे तं निबध्नीहि॥

Verse 14

इत्युक्त्वान्तर्दधे मत्स्यो मनुः कालप्रतीक्षकः स्थितः समुद्र उद्वेले नावमारुरुहे तदा

इत्युक्त्वा मत्स्योऽन्तर्दधे; मनुः कालप्रतीक्षकः स्थितः। समुद्रे उद्वेले तदा नावमारुरुहे॥

Verse 15

एकशृङ्गधरो मत्स्यो हैमो नियुतयोजनः हौ मनुरिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ननु विष्णुस्त्वमिति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः इत्य् उक्तान्तर्हितो मत्स्य इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः इत्य् उक्त्वा देवमत्स्यात्मा बृहत्कारणसङ्गत इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः नावम्बबन्ध तच्छृङ्गे मत्स्याख्यं च पुराणकम्

एकशृङ्गधरो मत्स्यो हैमो नियुतयोजनः। इत्युक्त्वा देवमत्स्यात्मा नावं तच्छृङ्गेऽबबन्ध; एष मत्स्याख्यः पुराणप्रसङ्गः॥

Verse 16

शुश्राव मत्स्यात्पापघ्नं संस्तुवन् स्तुतिभिश् च तं ब्रह्मवेदप्रहर्तारं हयग्रीवञ्च दानवं

मत्स्यात् पापघ्नात् तं स्तुतिभिः संस्तुवन् शुश्राव। ब्रह्मवेदप्रहर्तारं दानवं हयग्रीवं च॥

Verse 17

अवधीत्, वेदमत्स्याद्यान् पालयामास केशवः प्राप्ते कल्पे ऽथ वाराहे कूर्मरूपो ऽभवद्धरिः

अवधीत् वेदमत्स्याद्यान् पालयामास केशवः। प्राप्ते कल्पेऽथ वाराहे कूर्मरूपोऽभवद्धरिः॥