Adhyaya 6
Śrīrāmāvatāravarṇanam (Description of Śrī Rāma’s Incarnation) — Ayodhyā Abhiṣeka, Vanavāsa, Daśaratha’s Death, Bharata’s Regency
अस्मिन्नध्याये श्रीरामावतारलीला राजधर्म-सत्य-व्रतबद्धराज्यस्य शिक्षारूपेण प्रवर्तते। भरतस्य प्रस्थानानन्तरं दशरथो रामस्य युवराजाभिषेकं घोषयति, वसिष्ठं मन्त्रिणश्च क्रमशो नियोज्य रात्रौ संयम-व्रतपालनं निर्दिशति। मन्थराप्रेरितया कैकेय्या द्वौ वरौ स्मार्यन्ते; ततोऽभिषेकसज्जा राजसंकटं भवति—रामस्य चतुर्दशवर्षवनवासः, भरतस्य त्वरिताभिषेकश्च। सत्यपाशबद्धो दशरथः प्रतिज्ञाभारेण पतति; रामो निर्विकारं वनवासं स्वीकृत्य कौसल्यां निवेदयति, पूजां कृत्वा ब्राह्मण-दीनान् दानैः तर्पयित्वा सीतया लक्ष्मणेन च निर्गच्छति। तमसां, शृङ्गवेरपुरे गुहेन सह, प्रयागे भारद्वाजाश्रमे, चित्रकूटे च गमनं पवित्रदेशेषु धर्म्यत्यागं दर्शयति; काकप्रसङ्गेन रक्षार्थं दिव्यास्त्रविद्या सूच्यते। यज्ञदत्तवृत्तान्तजनितशापं दशरथः स्वदुःखहेतुमिव निवेद्य शोकात् प्राणान् त्यजति। भरतः प्रत्यागत्य अधर्मकलङ्कं निरस्य रामं अन्विष्य, नन्दिग्रामे रामपादुकाः स्थापयित्वा प्रतिनिधिराज्यं पालयति—भक्तेः सौम्यस्य च आदर्शं प्रदर्शयन्।
Shlokas
Verse 1
ः बभञ्ज तद्दृढं धनुरिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः तदा इति ख, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः भरतोथागात् इति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः अथ षष्ठो ऽध्यायः श्रीरामावतारवर्णनं नारद उवाच भरते ऽथ गते रामः पित्रादीनभ्यपूजयत् राजा दशरथो रामम् उवाच शृणु राघव
“तद्दृढं धनुः बभञ्ज” इति चिह्नितपुस्तकपाठः; अन्येषु “तदा” इति, केषुचित् “अथ भरतोऽगात्” इति पाठभेदः। अथ षष्ठोऽध्यायः—श्रीरामावतारवर्णनम्। नारद उवाच—भरते गते रामः पित्रादीन् यथाविधि अभ्यपूजयत्। राजा दशरथो रामम् उवाच—शृणु राघव।
Verse 2
गुणानुरागाद्राज्ये त्वं प्रजाभिरभिषेचितः मनसाहं प्रभाते ते यौवराज्यं ददामि ह
गुणेषु तव अनुरागात् प्रजाभिः त्वं राज्ये अभिषिक्तः। अतः अहं प्रभाते मनसा निश्चयेन ते यौवराज्यं ददामि।
Verse 3
रात्रौ त्वं सीतया सार्धं संयतः सुव्रतो भव राज्ञश् च मन्त्रिणश्चाष्टौ सवसिष्ठास् तथाब्रुवन्
रात्रौ त्वं सीतया सह संयतः सुव्रतो भव। इति राजा मन्त्रिणश्च अष्टौ वसिष्ठेन सह अब्रुवन्।
Verse 4
सृष्टिर्जयन्तो विजयः सिद्धार्थो राष्ट्रवर्धनः अशोको धर्मपालश् च सुमन्त्रः सवसिष्ठकः
सृष्टिः जयन्तः विजयः सिद्धार्थः राष्ट्रवर्धनः। अशोकः धर्मपालश्च सुमन्त्रः सवसिष्ठकः—एते राजनामानि अनुक्रमेण निर्दिष्टानि।
Verse 5
पित्रादिवचनं श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा स राघवः स्थितो देवार्चनं कृत्वा कौशल्यायै निवेद्य तत्
पित्रादिवचनं श्रुत्वा राघवः “तथास्तु” इत्युक्त्वा धैर्येण स्थितः। देवानर्चयित्वा तत् वृत्तान्तं कौशल्यायै निवेदयामास।
Verse 6
राजोवाच वसिष्ठादीन् रामराज्याभिषेचने सम्भारान् सम्भवन्तु स्म इत्य् उक्त्वा कैकेयीङ्गतः
राजा वसिष्ठादीन् उवाच—“रामराज्याभिषेचने सम्भाराः सम्भवन्तु” इति। इत्युक्त्वा स कैकेयीं जगाम।
Verse 7
अयोध्यालङ्कृतिं दृष्ट्वा ज्ञात्वा रामाभिषेचनं भविष्यतीत्याचचक्षे कैकेयीं मन्थरा सखी
अयोध्यालङ्कृतिं दृष्ट्वा रामाभिषेचनं भविष्यतीति ज्ञात्वा मन्थरा सखी कैकेयीं तत् आचचक्षे।
Verse 8
पादौ गृहीत्वा रामेण कर्षिता सापराधतः तेन वैरेण सा राम- वनवासञ्च काङ्क्षति
रामपादौ गृहीत्वा सापराधा सा तेन कर्षिता। तस्माद् वैरात् सा रामस्य वनवासमपि काङ्क्षति।
Verse 9
कैकेयि त्वं समुत्तिष्ठ रामराज्याभिषेचनं मरणं तव पुत्रस्य मम ते नात्र संशयः
कैकेयि, त्वं समुत्तिष्ठ; रामराज्याभिषेचने कृते तव पुत्रस्य मरणं निश्चितम्—मम ते नात्र संशयः।
Verse 10
राज्यवर्धन इति ख, ग, घ चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः सुमन्त्रश् च वशिष्ठक इति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः मन्थरासती इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः मन्थरा सतीमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः कब्जयोक्तञ्च तच् छ्रुत्वा एकमाभरणं ददौ उवाच मे यथा रामस् तथा मे भरतः सुतः
‘राज्यवर्धन’ इति ख-ग-घ-चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः। ‘सुमन्त्रश्च वशिष्ठक’ इति ख-ग-घ-ङ-चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः। ‘मन्थरासती’ इति ख-ङ-चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः; ‘मन्थरा सती’ इति ग-चिह्नितपुस्तकपाठः। कब्जयोक्तं तच्छ्रुत्वा सा एकमाभरणं ददौ, उवाच च—“यथा मे रामः तथा मे भरतः सुतः।”
Verse 11
उपायन्तु न पश्यामि भरतो येन राज्यभाक् कैकेयीमब्रवीत् क्रुद्धा हारं त्यक्त्वाथ मन्थरा
उपायं न पश्यामि येन भरतो राज्यभाक् स्यात्। इति कैकेयीं प्रति क्रुद्धा मन्थरा अब्रवीत्, हारं त्यक्त्वा च।
Verse 12
बालिशे रक्ष भरतम् आत्मानं माञ्च राघवात् भविता राघवो राजा राघवस्य ततः सुतः
बालिशे, भरतं रक्ष; आत्मानं मां च राघवात्। राघवो राजा भविष्यति, ततः राघवस्य सुतः।
Verse 13
राजवंशस्तु कैकेयि भरतात् परिहास्यते देवासुरे पुरा युद्धे शम्बरेण हताः सुराः
राजवंशस्तु, कैकेयि, भरतात् परिहास्यते इति श्रूयते। देवासुरयुद्धे पुरा शम्बरेण सुरा हताः।
Verse 14
रात्रौ भर्ता गतस्तत्र रक्षितो विद्यया त्वया वरद्वयन्तदा प्रादाद् याचेदानीं नृपञ्च तत्
रात्रौ भर्ता तत्र गतः; त्वया प्रदत्तविद्यया रक्षितः। तदा स वरद्वयं प्रादात्; इदानीं नृपोऽपि तत् याचेत् यदभीष्टम्।
Verse 15
रामस्य च वनेवासं नव वर्षाणि पञ्च च यौवराज्यञ्च भरते तदिदानीं प्रदास्यति
रामाय नवपञ्चवर्षाणि वनेवासं विधास्यति, भरताय च तदैव यौवराज्यं प्रदास्यति।
Verse 16
प्रोत्साहिता कुब्जया सा अनर्थे चार्थदर्शिनी उवाच सदुपायं मे कच्चित्तं कारयिष्यति
कुब्जया प्रोत्साहिता सा, अनर्थे प्रवृत्ता अपि अर्थदर्शिनी, उवाच—“कच्चित् मे सदुपायेन कश्चित् इदं मतं कारयिष्यति?”
Verse 17
क्रोधागारं प्रविष्टाथ पतिता भुवि मूर्छिता द्विजादीनर्चयित्वाथ राजा दशरथस्तदा
अथ क्रोधागारं प्रविष्टा सा भुवि पतिता मूर्छिता शयाना; तदा राजा दशरथो द्विजादीन् अर्चयित्वा (तत्र) आगतः।
Verse 18
ददर्श केकयीं रुष्टाम् उवाच कथमीदृशी रोगार्ता किं भयोद्विग्ना किमिच्छसि करोमि तत्
स तां केकयीं रुष्टां ददर्श, उवाच—“कथम् ईदृशी? रोगार्ता वा? किं भयेन उद्विग्ना? किम् इच्छसि? तत् करोमि।”
Verse 19
येन रामेण हि विना न जीवामि मुहूर्तकम् शपामि तेन कुर्यां वै वाञ्छितं तव सुन्दरि
येन रामेण विना अहं मुहूर्तमपि न जीवामि, तेन शपामि—हे सुन्दरि, तव वाञ्छितं वरं नूनं करिष्यामि।
Verse 20
सत्यं ब्रूहीति सोवाच नृपं मह्यं ददासि चेत् वरद्वयं पूर्वदत्तं सत्यात् त्वं देहि मे नृप
स उवाच—“सत्यं ब्रूहि। यदि त्वं मह्यं नृपं ददासि चेत्, हे नृप, पूर्वदत्तं वरद्वयं सत्येन मे देहि।”
Verse 21
चतुर्दशसमा रामो वने वसतु संयतः कथितमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः सम्भारैर् एभिरद्यैव भरतोत्राभिषेच्यताम्
“चतुर्दशसमा रामो वने वसतु संयतः”—इति कथितम् (ख-ङ-चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः)। “एभिः सम्भारैरेव अद्यैव अत्र भरतोऽभिषेच्यताम्।”
Verse 22
विषं पीत्वा मरिष्यामि दास्यसि त्वं न चेन्नृप तच् छ्रुत्वा मूर्छितो भूमौ वज्राहत इवापतत्
“विषं पीत्वा मरिष्यामि; यदि त्वं न दास्यसि, हे नृप।” इति श्रुत्वा स मूर्छितो भूमौ वज्राहत इवापतत्।
Verse 23
मुहूर्ताच्चेतनां प्राप्य कैकेयीमिदमब्रवीत् किं कृतं तव रामेण मया वा पापनिश् चये
मुहूर्तात् चेतनां प्राप्य स कैकेयीमिदमब्रवीत्—“किं कृतं तव रामेण मया वा, पापनिश्चये?”
Verse 24
यन्मामेवं ब्रवीषि त्वं सर्वलोकाप्रियङ्करि केवलं त्वत्प्रियं कृत्वा भविष्यामि सुनिन्दितः
यन्मामेवं ब्रवीषि त्वं सर्वलोकाप्रियङ्करि, केवलं त्वत्प्रियं कृत्वा भविष्यामि सुनिन्दितः।
Verse 25
या त्वं भार्या कालरात्री भरतो नेदृशः सुतः प्रशाधि विधवा राज्यं मृते मयि गते सुते
त्वं मे भार्या कालरात्रीव; भरतो न तादृशः सुतः। मयि मृते गते च सुते, विधवावत् राज्यं प्रशाधि।
Verse 26
सत्यपाशनिबद्धस्तु राममाहूय चाब्रवीत् कैकेय्या वञ्चितो राम राज्यं कुरु निगृह्य माम्
सत्यपाशनिबद्धस्तु राममाहूय चाब्रवीत्— ‘कैकेय्या वञ्चितोऽहं, राम; राज्यं कुरु, मां निगृह्य।’
Verse 27
त्वया वने तु वस्तव्यं कैकेयीभरतो नृपः पितरञ्चैव कैकेयीं नमस्कृत्य प्रदक्षिणं
त्वया वने तु वस्तव्यं। भरतो नृपः कैकेय्या सह, पितरं कैकेयीं च नमस्कृत्य प्रदक्षिणं कुर्यात्।
Verse 28
कृत्वा नत्वा च कौशल्यां समाश्वस्य सलक्ष्मणः सीतया भार्यया सार्धं सरथः ससुमन्त्रकः
कृत्वा नत्वा च कौशल्यां समाश्वस्य सलक्ष्मणः। सीतया भार्यया सार्धं सरथः ससुमन्त्रकः प्रस्थितः।
Verse 29
दत्वा दानानि विप्रेभ्यो दीनानाथेभ्य एव सः मातृभिश् चैव विप्राद्यैः शोकार्तैर् निर्गतः पुरात्
दत्वा दानानि विप्रेभ्यो दीनानाथेभ्य एव च। मातृभिश्चैव विप्राद्यैः शोकार्तैः सह सः पुरान्निर्गतः।
Verse 30
उषित्वा तमसातीरे रात्रौ पौरान् विहाय च प्रभाते तमपश्यन्तो ऽयोध्यां ते पुनरागताः
तमसातीरे रात्रिमुषित्वा पौरान् विहाय च, प्रभाते तमपश्यन्तः ते पुनरयोध्यां प्रत्यागच्छन्।
Verse 31
रुदन् राजापि कौशल्या- गृहमागात् सुदुःखितः पौरा जना स्त्रियः सर्वा रुरुदू राजयोषितः
राजापि रुदन् सुदुःखितः कौशल्यागृहमागात्; पौरा जनाः स्त्रियः सर्वा राजयोषितश्च रुरुदुः।
Verse 32
रामो रथस्थश्चीराढ्यः शृङ्गवेरपुरं ययौ गुहेन पूजितस्तत्र इङ्गुदीमूलमाश्रितः
रामो रथस्थः चीरवसनसमृद्धः शृङ्गवेरपुरं ययौ; तत्र गुहेन पूजितः इङ्गुदीमूलमाश्रितः।
Verse 33
न त्वं भार्या इति ग, घ, छ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः संश्रित इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः लक्ष्मणः स गुहो रात्रौ चक्रतुर्जागरं हि तौ सुमन्त्रं सरथं त्यक्त्वा प्रातर् नावाथ जाह्नवीं
‘न त्वं भार्या’ इति ग-घ-छ-चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः; ‘संश्रित’ इति ग-घ-चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः। लक्ष्मणः स गुहश्च रात्रौ जागरं चक्रतुः; प्रातः सुमन्त्रं सरथं त्यक्त्वा नावाथ जाह्नवीं तीर्णौ।
Verse 34
रामलक्ष्मणसीताश् च तीर्णा आपुः प्रयागकम् भरद्वाजं नमस्कृत्य चित्रकूटं गिरिं ययुः
रामलक्ष्मणसीताश्च तीर्णाः प्रयागमापुः; भरद्वाजं नमस्कृत्य चित्रकूटगिरिं ययुः।
Verse 35
वास्तुपूजान्ततः कृत्वा स्थिता मन्दाकिनीतटे सीतायै दर्शयामास चित्रकूटञ्च राघवः
वास्तुपूजाम् अन्ततः सम्यक् कृत्वा मन्दाकिनीतटे स्थितः राघवः सीतायै चित्रकूटं पर्वतमपि दर्शयामास।
Verse 36
नखैर् विदारयन्तन्तां काकन्तच्चक्षुराक्षिपत् ऐषिकास्त्रेण शरणं प्राप्तो देवान् विहायसः
नखैर्विदार्यमाणं तं काकः चक्षुराक्षिपत्; ततः ऐषिकास्त्रेण देवान् विहायसि शरणं प्राप्तः।
Verse 37
रामे वनं गते राजा षष्ठे ऽह्नि निशि चाब्रवीत् कौशल्यां स कथां पौर्वां यदज्ञानद्धतः पुरा
रामे वनं गते, राजा षष्ठेऽह्नि निशि कौशल्यां तां पौर्वीं कथामब्रवीत्—यदज्ञानाद्धतः पुरा।
Verse 38
कौमारे शरयूतीरे यज्ञदत्तकुमारकः शब्दभेदाच्च कुम्भेन शब्दं कुर्वंश् च तत्पिता
कौमारे शरयूतीरे यज्ञदत्तकुमारकः शब्दभेदात् कुम्भेन शब्दं कुर्वन्, तस्य पिता च तत्रासीत्।
Verse 39
शशाप विलपन्मात्रा शोकं कृत्वा रुदन्मुहुः पुत्रं विना मरिष्यावस् त्वं च शोकान्मरिष्यसि
ततः माता विलपन्ती शोकं कृत्वा रुदन्मुहुः शशाप—“पुत्रं विना मरिष्यामि, त्वं च शोकान्मरिष्यसि।”
Verse 40
पुत्रं विना स्मरन् शोकात् कौशल्ये मरणं मम कथामुक्त्वाथ हा रामम् उक्त्वा राजा दिवङ्गतः
पुत्रं विना स्मरन् शोकवशात् राजा कौशल्याम् उवाच—“मम मरणं निश्चयम्।” इति कथां समाप्य “हा राम” इति विलपन् स राजा दिवं गतः।
Verse 41
सुप्तं मत्त्वाथ कौशल्या सुप्ता शोकार्तमेव सा सुप्रभाते गायनाश् च सूतमागधवन्दिनः
अथ कौशल्या तं सुप्तं मत्वा स्वयमपि शोकपीडिता सुप्ता। सुप्रभाते सूत-मागध-वन्दिनो गायनाश्च स्तुतिगानं प्रारभन्त।
Verse 42
प्रबोधका बोधयन्ति न च बुध्यत्यसौ मृतः कौशल्या तं मृतं ज्ञात्वा हा हतास्मीति चाब्रवीत्
प्रबोधकाः प्रबोधयन्ति, न चासौ बुध्यते—स मृतः। कौशल्या तं मृतं ज्ञात्वा “हा हतास्मि” इति चाब्रवीत्।
Verse 43
नरा नार्यो ऽथ रुरुदुर् आनीतो भरतस्तदा वशिष्ठाद्यैः सशत्रुघ्नः शीघ्रं राजगृहात्पुरीम्
ततो नराः नार्यश्च रुरुदुः। तदा भरतः शत्रुघ्नसहितो वशिष्ठादिभिः शीघ्रं राजगृहात् पुरीं नीतः।
Verse 44
पूर्वामिति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः नृप इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः चापतदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः दृष्ट्वा सशोकां कैकेयीं निन्दयामास दुःखितः अकीर्तिः पातिता मूर्ध्नि कौशल्यां स प्रशस्य च
सशोकां कैकेयीं दृष्ट्वा स दुःखितो निन्दयामास; मूर्ध्नि अकीर्तिरिव पातिता इति मन्वानः, कौशल्यां च प्रशशंस।
Verse 45
पितरन्तैलद्रोणिस्थं संस्कृत्य सरयूतटे वशिष्ठाद्यैर् जनैर् उक्तो राज्यं कुर्विति सो ऽब्रवीत्
पितुः तैलद्रोणिस्थस्य संस्कारान् विधिवत् कृत्वा सरयूतटे, वशिष्ठादिभिः जनैः प्रेरितः सः अब्रवीत्— “राज्यं करिष्यामि।”
Verse 46
व्रजामि राममानेतुं रामो राजा मतो बली शृङ्गवेरं प्रयागञ्च भरद्वाजेन भोजितः
“रामम् आनेतुं व्रजामि; रामो बली राजा इति मतः।” सः शृङ्गवेरं प्रयागं च गतः, भरद्वाजेन भोजितः।
Verse 47
नमस्कृत्य भरद्वाजं रामं लक्ष्मणमागतः पिता स्वर्गं गतो राम अयोध्यायां नृपो भव
भरद्वाजं नमस्कृत्य सः रामं लक्ष्मणं च आगतः, उवाच— “पिता ते स्वर्गं गतः, हे राम; अयोध्यायां नृपो भव।”
Verse 48
अहं वनं प्रयास्यामि त्वदादेशप्रतीक्षकः रामः श्रुत्वा जलं दत्वा गृहीत्वा पादुके व्रज
“अहं वनं प्रयास्यामि, त्वदादेशप्रतीक्षकः। रामः श्रुत्वा जलं दत्त्वा, पादुके गृहीत्वा व्रज।”
Verse 49
राज्यायाहन्नयास्यामि सत्याच्चीरजटाधरः रामोक्तो भरतश्चायान् नन्दिग्रामे स्थितो बली त्यक्त्वायोध्यां पादुके ते पूज्य राज्यमपालयत्
रामः चीरजटाधरः उवाच— “सत्यरक्षणार्थं राज्याय अहं न आयास्यामि।” रामेण एवम् उक्तः भरतः बली नन्दिग्रामं आगत्य, अयोध्यां त्यक्त्वा, ते पादुके पूजयन् रामनाम्ना राज्यं अपालयत्।
Frequently Asked Questions
The chapter preserves a quasi-critical apparatus through manuscript-variant notes (e.g., alternative readings for phrases, names like Rāṣṭravardhana/Rājyavardhana, and descriptors of Mantharā), indicating a transmissional history that is important for philological study alongside narrative theology.
It frames dharma as lived discipline: Rāma’s acceptance of exile demonstrates satya and self-restraint; Daśaratha’s vow illustrates the karmic gravity of promises; and Bharata’s pādukā-regency models humility and non-attachment to power—turning political crisis into instruction for ethical and devotional conduct.
Bharata rejects illegitimate gain, seeks the rightful ruler, and administers the kingdom as a trustee (not an owner) by installing Rāma’s sandals—an archetype of delegated authority, legitimacy, and service-oriented governance.