Adhyaya 12
Chapter 12 — श्रीहरिवंशवर्णनं (Śrī-Harivaṃśa-varṇana) | The Description of the Sacred Harivaṃśa
अग्निः हरिवंशस्य वंशानुक्रमं विष्णोर्नाभिकमलोत्पन्नात् ब्रह्मणः आरभ्य (ब्रह्मा→अत्रिः→सोमः→पुरूरवाः→आयुः→नहुषः→ययातिः) यावत् शाखाभेदैः यदुवंशे वसुदेवप्रमुखत्वं निरूपयति। ततः कृष्णावतारलीलां क्रमबद्धतया संक्षिप्य वदति—गर्भपरिवर्तनं (बलरामसहितम्), मध्यरात्रौ कृष्णप्रादुर्भावः, यशोदायाः शिशुविनिमयः, कंसस्य हिंसा च। आकाशोत्पन्ना देवी कंसवधं भविष्यति इति व्याहरति; दुर्गानामभिः स्तूयते, त्रिसन्ध्याजपफलश्रुतिश्चोच्यते। व्रजकर्माणि—पूतना, यमलार्जुनभेदनम्, शकटभङ्गः, कालियदमन्, धेनुक-केशि-अरिष्टवधाः, गोवर्धनधारणं च; ततः मथुरायां कुवलयापीडनिग्रहः, चाणूर-मुष्टिकयोर्युद्धं, कंसवधः। अनन्तरं जरासन्धस्य आक्रमणाः, द्वारकानिर्माणम्, नरकासुरवधः, पारिजाताहरणम्, प्रद्युम्न-अनिरुद्ध-उषाकथा च, यत्र हरि-शङ्करयोः संग्रामः अभेदसिद्धान्तेनोपसंह्रियते। अन्ते यदुवंशविस्तारः, हरिवंशपाठस्य इष्टसिद्धि-हरिप्राप्तिफलप्रतिज्ञा च।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये रामायणे उत्तरकाण्डवर्णनं नाम एकादशो ऽध्यायः अथ द्वादशो ऽध्यायः श्रीहरिवंशवर्णनं अग्निर् उवाच हरिवंशम्प्रवक्ष्यामि विष्णुनाभ्यम्बुजादजः ब्रह्मणोत्रिस्ततः सोमः सोमाज्जातः पुरूरवाः
इति आदिमहापुराणे आग्नेये रामायणे ‘उत्तरकाण्डवर्णनम्’ नामैकादशोऽध्यायः। अथ द्वादशोऽध्यायः ‘श्रीहरिवंशवर्णनम्’। अग्निरुवाच—हरिवंशं प्रवक्ष्यामि। विष्णुनाभ्यम्बुजात् अजः ब्रह्मा, ब्रह्मणोऽत्रिः, ततः सोमः, सोमाज्जातः पुरूरवाः।
Verse 2
तस्मादायुरभूत्तस्मान् नहुषो ऽतो ययातिकः यदुञ्च तुर्वसुन्तस्माद् देवयानी व्यजायत
तस्मात् पुरूरवसोऽयुरभूत्, तस्मान् नहुषः, ततो ययातिः। तस्माद् यदुश्च तुर्वसुश्च; तस्मादेव देवयानी च व्यजायत।
Verse 3
द्रुह्यं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी यदोः कुले यादवाश् च वसुदेवस्तदुत्तमः
तस्माद् द्रुह्यश्चानुश्च पूरुश्च जाताः। शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी अपि सन्ततिं जनयामास। यदोः कुले यादवाः, तेषु वसुदेवः सर्वोत्तमः।
Verse 4
भुवो भारावतारार्थं देवक्यां वसुदेवतः हिरण्यकशिपोः पुत्राः षड्गर्भा योगनिद्रया
भुवो भारावतारार्थं देवक्यां वसुदेवतः। हिरण्यकशिपोः पुत्राः षड्गर्भा योगनिद्रया न्यस्ताः।
Verse 5
विष्णुप्रयुक्तया नीता देवकीजठरं पुरा अभूच्च सप्तमो गर्भो देवक्या जठराद् बलः
विष्णुप्रेरणया पुरा देवकीजठरं नीतः स गर्भः सप्तमोऽभूत्; देवकीजठरात् संक्रान्तः स एव बलो (बलरामः) अभवत्।
Verse 6
सङ्क्रामितो ऽभूद्रोहिण्यां रौहिणेयस्ततो हरिः कृष्णाष्टम्याञ्च नभसि अर्धरात्रे चतुर्भुजः
ततो हरिः रोहिण्यां सङ्क्रामितोऽभूत्, तस्माद् रौहिणेय इति जातः। नभसि कृष्णाष्टम्यां चतुर्भुजः अर्धरात्रे प्रादुरभवत्।
Verse 7
देवक्या वसुदेवेन स्तुतो बालो द्विबाहुकः वसुदेवः कंसभयाद् यशोदाशयने ऽनयत्
देवक्या वसुदेवेन च स्तुतो बालो द्विबाहुकः; वसुदेवः कंसभयात् तं यशोदाशयनेऽनयत्।
Verse 8
यशोदाबालिकां गृह्य देवकीशयने ऽनयत् कंसो बालध्वनिं श्रुत्वा ताञ्चिक्षेप शिलातले
यशोदाबालिकां गृह्य देवकीशयनेऽनयत्; कंसो बालध्वनिं श्रुत्वा तां चिक्षेप शिलातले।
Verse 9
वारितोपि स देवक्या मृत्युर्गर्भोष्टमो मम श्रुत्वाशरीरिणीं वाचं मत्तो गर्भास्तु मारिताः
वारितोऽपि स देवक्या, ‘मृत्युर्गर्भोऽष्टमो मम’ इति मत्वा; अशरीरिणीं वाचं श्रुत्वा, मत्तो गर्भान् तु मारितान्।
Verse 10
समर्पितास्तु देवक्या विवाहसमयेरिताः सा क्षिप्ता बालिका कंसम् आकाशस्थाब्रवीदिदम्
देवक्या विवाहकाले यथायाचिताः समर्पिताः बालकाः कंसनेन निपातिताः; ततः सा बालिका आकाशस्थिता इदं वाक्यमब्रवीत्।
Verse 11
किं मया क्षिप्तया कंस जातो यस्त्वां बधिष्यति विष्णुनाभ्यब्जादज इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सर्वस्वभूतो देवानां भूभारहरणाय सः
किं मया क्षिप्तया कंस, जातो यस्त्वां बधिष्यति? (विष्णुनाभ्यब्जादज इति पाठान्तरम्) स देवानां सर्वस्वभूतो भूभारहरणायागतः।
Verse 12
इत्युक्त्वा सा च शुम्भादीन् हत्वेन्द्रेण च संस्तुता आर्या दुर्गा वेदगर्भा अम्बिका भद्रकाल्यपि
इत्युक्त्वा सा शुम्भादीन् हत्वा, इन्द्रेण च संस्तुता; आर्या दुर्गा वेदगर्भा अम्बिका भद्रकाली च।
Verse 13
भद्रा क्षेम्या क्षेमकरी नैकबाहुर् नमामि ताम् त्रिसन्ध्यं यः पठेन्नाम सर्वान् कामानवाप्नुयात्
भद्रां क्षेम्यां क्षेमकरीं नैकबाहुं नमामि ताम्; यस्त्रिसन्ध्यं नामानि पठेत् स सर्वान् कामानवाप्नुयात्।
Verse 14
कंसो ऽपि पूतनादींश् च प्रेषयद्बालनाशने यशोदापतिनन्दाय वसुदेवेन चार्पितौ
कंसोऽपि पूतनादीन् बालनाशनाय प्रेषयत्; वसुदेवेन च यशोदापतिनन्दाय तौ अर्पितौ।
Verse 15
रक्षणाय च कंसादेर् भीतेनैव हि गोकुले रामकृष्णौ चेरतुस्तौ गोभिर्गोपालकैः सह
रक्षणार्थं कंसादिभयभीतेनैव गोकुले रामकृष्णौ तौ गोभिर्गोपालकैः सह चेरतुः।
Verse 16
सर्वस्य जगतः पालौ गोपालौ तौ बभूवतुः कृष्णश्चोलूखले बद्धो दाम्ना व्यग्रयशोदया
सर्वजगतः पालौ सन्तौ तौ गोपालौ बभूवतुः; कृष्णश्चोलूखले दाम्ना व्यग्रयशोदया बद्धः तत्रैव तस्थौ।
Verse 17
यमलार्जुनमध्ये ऽगाद् भग्नौ च यमलार्जुनौ परिवृत्तश् च शकटः पादक्षेपात् स्तनार्थिना
यमलार्जुनमध्येऽगात् स्तनार्थी बालः पादक्षेपात् शकटं परिवृत्तं, यमलार्जुनौ च भग्नौ।
Verse 18
पूतना स्तनपानेन सा हता हन्तुमुद्यता वृन्दावनगतः कृष्णः कालियं यमुनाह्रदात्
हन्तुमुद्यता पूतना स्तनपानेन हता; कृष्णो वृन्दावनगतः यमुनाह्रदात् कालियं निष्कृष्य दमयामास।
Verse 19
जित्वा निःसार्य चाब्धिस्थञ् चकार बलसंस्तुतः क्षेमं तालवनं चक्रे हत्वा धेनुकगर्दभं
अब्दिस्थान् जित्वा निःसार्य च बलसंस्तुतः; धेनुकगर्दभं हत्वा तालवनं क्षेमं चकार।
Verse 20
अरिष्टवृषभं हत्वा केशिनं हयरूपिणम् शक्रोत्सवं परित्यज्य कारितो गोत्रयज्ञकः
अरिष्टवृषभं दैत्यं केशिनं च हयरूपिणम् हत्वा शक्रोत्सवं परित्यज्य गोत्रयज्ञं कारितवान्।
Verse 21
पर्वतं धारयित्वा च शक्राद्वृष्टिर् निवारिता नमस्कृतो महेन्द्रेण गोविन्दो ऽथार्जुनोर्पितः
पर्वतं धारयित्वा शक्राद्वृष्टिं निवार्य गोविन्दो महेन्द्रेण नमस्कृतः, ततः अर्जुनोऽस्य समर्पितः।
Verse 22
इन्द्रोत्सवस्तु तुष्टेन भूयः कृष्णेन कारितः रथस्थो मथुराञ्चागात् कंसोक्ताक्रूरसंस्तुतः
तुष्टेन कृष्णेन भूयः शक्रोत्सवः कारितः; ततः रथस्थो मथुरां जगाम, कंसोक्तः अक्रूरसंस्तुतश्च।
Verse 23
गोपीभिरनुरक्ताभिः क्रीडिताभिर् निरीक्षितः रजकं चाप्रयच्छन्तं हत्वा वस्त्राणि चाग्रहीत्
अनुरक्ताभिः क्रीडिताभिः गोपीभिर् निरीक्षितः; अप्रयच्छन्तं रजकं हत्वा वस्त्राणि चाग्रहीत्।
Verse 24
सह रामेण मालाभृन् मालाकारे वरन्ददौ दत्तानुलेपनां कुब्जाम् ऋजुं चक्रे ऽहनद् गजं
रामेण सह मालाभृत् मालाकाराय वरान् ददौ; दत्तानुलेपनां कुब्जां ऋजुं चकार, गजं च जहान।
Verse 25
मत्तं कुवलयापीडं द्वारि रङ्गं प्रविश्य च कंसादीनां पश्यतां च मञ्चस्थानां नियुद्धकं
रङ्गद्वारि प्रविश्य स मत्तं कुवलयापीडं नियुद्धकं चकार; कंसादयः मञ्चस्थाः पश्यन्तोऽभवन्।
Verse 26
चक्रे चाणूरमल्लेन मुष्टिकेन बलो ऽकरोत् चाणूरमुष्टिकौ ताभ्यां हतौ मल्लौ तथापरे
बलः चाणूरमल्लेन सह युयुधे, कृष्णो मुष्टिकेन; ताभ्यां चाणूरमुष्टिकौ हतौ, अन्येऽपि मल्ला निहताः।
Verse 27
मथुराधिपतिं कंसं हत्वा तत्पितरं हरिः चक्रे यादवराजानम् अस्तिप्राप्ती च कंसगे
हरिः मथुराधिपतिं कंसं हत्वा तत्पितरं यादवेषु राजानं चकार; कंससम्बद्धे च अस्थिप्राप्तिरभवत्।
Verse 28
जरासन्धस्य ते पुत्र्यौ जरासन्धस्तदीरितः चक्रे स मथुरारोधं यादवैर् युयुधे शरैः
ते जरासन्धस्य पुत्र्यौ; तदीरितः जरासन्धः मथुरारोधं चकार, यादवैः सह शरवृष्ट्या युयुधे।
Verse 29
रामकृष्णौ च मथुरां त्यक्त्वा गोमन्तमागतौ जरासन्धं विजित्याजौ पौण्ड्रकं वासुदेवकं
रामकृष्णौ मथुरां त्यक्त्वा गोमन्तं गतौ; अजयुद्धे जरासन्धं विजित्य, पौण्ड्रकं वासुदेवकं च पराजितवन्तौ।
Verse 30
पुरीं च द्वारकां कृत्वा न्यवसद् यादवैर् वृतः भौमं तु नरकं हत्वा तेनानीताश् च कन्यकाः
द्वारकां पुरीं निर्माय यादवैः परिवृतो जनार्दनः तत्र न्यवसत्। भौमपुत्रं नरकं हत्वा तेन हृताः कन्यकाः पुनरानीतवान्।
Verse 31
देवगन्धर्वयक्षाणां ता उवाच जनार्दनः षोदशस्त्रीसहस्राणि रुक्मिण्याद्यास् तथाष्ट च
देवगन्धर्वयक्षाणां ताः स्त्रियः प्रति जनार्दन उवाच—रुक्मिण्याद्याः षोडशसहस्राणि स्त्रियः, तथा अष्टौ प्रधानमहिष्यश्च।
Verse 32
सत्यभामासमायुक्तो गरुडे नरकार्दनः मणिशैलं सरत्रञ्च इन्द्रं जित्वा हरिर्दिवि
सत्यभामासहायः गरुडारूढो नरकार्दनः हरिः। दिवि इन्द्रं जित्वा मणिशैलं च पारिजातं च समादाय प्रत्यागच्छत्।
Verse 33
पारिजातं समानीय सत्यभामागृहे ऽकरोत् सान्दीपनेश् च शस्त्रास्त्रं ज्ञात्वा तद्बालकं ददौ
पारिजातं समानीय सत्यभामागृहे न्यधात्। सान्दीपनितः शस्त्रास्त्रविद्यां ज्ञात्वा तस्य गुरोः बालकं प्रत्यर्पयामास।
Verse 34
जित्वा पञ्चजनं दैत्यं यमेन च सुपूजितः रजकञ्च प्रजल्पन्तमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अबधीत् कालयवनं मुचुकुन्देन पूजितः
पञ्चजनं दैत्यं जित्वा यमेन च सुपूजितः। कालयवनं अबधीत्, मुचुकुन्देन पूजितः; केषाञ्चित् पाठे प्रजल्पन्तं रजकं अपि हतवानिति।
Verse 35
वसुदेवं देवकीञ्च भक्तविप्रांश् च सोर्च्यत् रेवत्यां बलभद्राच्च यज्ञाते निशठोन्मुकौ
वसुदेवं देवकीं च भक्तविप्रांश्च सपूजयेत्। रेवत्याः सहितं बलभद्रं च; तथा निशठोन्मुकौ यज्ञजौ विज्ञेयौ॥
Verse 36
कृष्णात् शाम्बो जाम्बवत्यामन्यास्वन्ये ऽभवन् सुताः
कृष्णात् जाम्बवत्यां शाम्बः सुतोऽभवत्। अन्यासु चान्यासु भार्यासु अन्ये सुताः समभवन्॥
Verse 37
तं मत्स्यं शम्बरायादान्मायावत्यै च शम्बरः
तं मत्स्यं शम्बराय ददौ; शम्बरश्च तं मायावत्यै प्रददौ॥
Verse 38
मायावती मत्स्यमध्ये दृष्ट्वा स्वं पतिमादरात् पपोष सा तं चोवाच रतिस्ते ऽहं पतिर्मम
मायावती मत्स्यमध्ये स्वं पतिं दृष्ट्वा सादरं पपोष। सा च तमुवाच—रतिस्तेऽहं, पतिर्मम त्वम्॥
Verse 39
कामस्त्वं शम्भुनानङ्गः कृतोहं शम्बरेण च हृता न तस्य पत्नी त्वं मायाज्ञः शम्बरं जहि
कामस्त्वं शम्भुना अनङ्गः कृतः; अहं च शम्बरेण हृता। न तस्य पत्नी त्वं; मायाज्ञ! शम्बरं जहि॥
Verse 40
तच् छ्रुत्वा शम्बरं हत्वा प्रद्युम्नः सह भार्यया मायावत्या ययौ कृष्णं कृष्णो हृष्टो ऽथ रुक्मिणी
तच्छ्रुत्वा शम्बरं हत्वा प्रद्युम्नः स्वभार्यया मायावत्या सह कृष्णं प्रति जगाम। कृष्णो हृष्टोऽभवत्, रुक्मिणी च हृष्टा बभूव।
Verse 41
प्रद्युम्नादनिरुद्धोभूदुषापतिरुदारधीः बाणो बलिसुतस्तस्य सुतोषा शोणितं पुरं
प्रद्युम्नाद् अनिरुद्धोऽभूत् उदारधीः उषापतिः। बलिसुतो बाणोऽभूत्; तस्य दुहिता उषा; शोणितं तस्य पुरम्।
Verse 42
तपसा शिवपुत्रो ऽभूत् मायूरध्वजपातितः युद्धं प्राप्स्यसि वाण त्वं वाणं तुष्टः शिवोभ्यधात्
तपसा स शिवपुत्र इवाभूत्, मायूरध्वजपातितश्च। तुष्टः शिवो बाणं प्रति—“युद्धं प्राप्स्यसि त्वम्, हे बाण” इत्यभ्यधात्।
Verse 43
शिवेन क्रीडतीं गौरीं दृष्ट्वोषा सस्पृहा पतौ तामाह गौरी भर्ता ते निशि सुप्तेति दर्शनात्
शिवेन सह क्रीडन्तीं गौरीं दृष्ट्वा उषा पतौ सस्पृहा बभूव। सा गौरीं प्रति उवाच—“निशि सुप्त इव ते भर्ता” इति दर्शनात्।
Verse 44
वैशाखमासद्वादश्यां पुंसो भर्ता भविष्यति गौर्युक्ता हर्षिता चोषा गृहे सुप्ता ददर्श तं
वैशाखमासस्य द्वादश्यां स पुमान् स्त्रियाः भर्ता भविष्यति। गौर्युक्ता हर्षिता चोषा गृहे सुप्ता तं ददर्श।
Verse 45
आत्मना सङ्गतं ज्ञात्वा तत्सख्या चित्रलेखया लिखिताद्वै चित्रपटादनिरुद्धं समानयत्
आत्मना सङ्गतं तं ज्ञात्वा, तत्सख्या चित्रलेखया लिखिताद् एव चित्रपटात् अनिरुद्धं समानीय आनयामास।
Verse 46
तच् छ्रुत्वा इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः कृष्णपौत्रं द्वारकातो दुहिता वाणमन्त्रिणः कुम्भाण्डस्यानिरुद्धोगाद्रराम ह्य् उषया सह
तच्छ्रुत्वा (इति चिह्नितपुस्तकपाठः), कृष्णपौत्रोऽनिरुद्धो द्वारकात आगत्य वाणमन्त्रिणः कुम्भाण्डस्य दुहिता उषया सह रममाणो बभूव।
Verse 47
वाणध्वजस्य सम्पातै रक्षिभिः स निवेदितः अनिरुद्धस्य वाणेन युद्धमासीत्सदारुणम्
वाणध्वजस्य सम्पातै रक्षिभिः स निवेदितः; ततः अनिरुद्धस्य वाणेन सह युद्धं सदाऽरुणं समभवत्।
Verse 48
श्रुत्वा तु नारदात् कृष्णः प्रद्युम्नबलभद्रवान् गरुडस्थोथ जित्वाग्नीन् ज्वरं माहेश्वरन्तथा
नारदात् श्रुत्वा तु कृष्णः प्रद्युम्नबलभद्रवान् गरुडस्थोऽथ, अग्नीन् जित्वा माहेश्वरं ज्वरं च तथा निगृह्य शशास।
Verse 49
हरिशङ्करयोर्युद्धं बभूवाथ शराशरि नन्दिविनायकस्कन्दमुखास्तार्क्षादिभिर्जिताः
हरिशङ्करयोः युद्धं बभूवाथ शराशरि; नन्दिविनायकस्कन्दमुखास्तार्क्षादिभिर्जिताः।
Verse 50
जृम्भते शङ्करे नष्टे जृम्भणास्त्रेण विष्णुना छिन्नं सहस्रं बाहूनां रुद्रेणाभयमर्थितम्
शङ्करे जृम्भणास्त्रेण विष्णुना जृम्भिते नष्टे च, रुद्रेणाभयमर्थिते सति विष्णोः सहस्रं बाहूनां छेदनमभवत्।
Verse 51
विष्णुना जीवितो वाणो द्विबाहुः प्राब्रवीच्छिवम् त्वया यदभयं दत्तं वाणस्यास्य मया च तत्
विष्णुना जीवितो वाणः; द्विबाहुः शिवः प्राब्रवीत्—“त्वया वाणस्यास्य यदभयं दत्तं, मया च तत्सममेव अनुमोदितम्।”
Verse 52
आवयोर् नास्ति भेदो वै भेदी नरकमाप्नुयात् शिवाद्यैः पूजितो विष्णुः सोनिरुद्ध उषादियुक्
“आवयोर्वै नास्ति भेदः; यो भेदं करोति स नरकं प्राप्नुयात्। शिवाद्यैः पूजितो विष्णुः स एव अनिरुद्धः उषादियुतः।”
Verse 53
द्वारकान्तु गतो रेमे उग्रसेनादियादवैः अनिरुद्धात्मजो वज्रो मार्कण्डेयात्तु सर्ववित्
स द्वारकां गत्वा उग्रसेनादियादवैः सह रेमे। अनिरुद्धात्मजो वज्रः मार्कण्डेयात् उपदिष्टः सर्ववित् अभवत्।
Verse 54
बलभद्रः प्रलम्बघ्नो यमुनाकर्षणो ऽभवत् द्विविदस्य कपेर्भेत्ता कौरवोन्मादनाशनः
स बलभद्रः प्रलम्बघ्नः यमुनाकर्षणः अभवत्; द्विविदकपिभेत्ता च, कौरवोन्मादनाशनश्च।
Verse 55
हरी रेमेनेकमूर्तो रुक्मिण्यादिभिरीश्वरः पुत्रानुत्पादयामास त्वसंख्यातान् स यादवान् हरिवंशं पठेत् यः स प्राप्तकामो हरिं व्रजेत्
हरिर् एकमूर्तिर् ईश्वरः रुक्मिण्यादिभिः सह रेमे, असंख्येयान् यादवपुत्रान् जनयामास। यः हरिवंशं पठति स कामान् प्राप्य हरिं व्रजति।
Frequently Asked Questions
It legitimizes Kṛṣṇa’s avatāra through lineage mapping and then demonstrates dharma-restoration through a compressed sequence of Vraja, Mathurā, and Dvārakā episodes, ending with a recitation phala that frames the narrative as sādhanā.
The chapter articulates Hari–Śaṅkara abheda: Viṣṇu and Śiva are declared non-different, and sectarian distinction-making is condemned as spiritually harmful.
It links bhakti (Kṛṣṇa-līlā remembrance), dharma (tyrant-slaying and protection of society), and mantra-like practice (tri-sandhyā recitation of Devī names) with a phalaśruti promising both desired aims (bhukti) and attainment of Hari (mokṣa-oriented culmination).