Adhyaya 7
Chapter 7 — रामायणवर्णनं (Description of the Rāmāyaṇa): Śūrpaṇakhā, Khara’s Defeat, and Sītā-haraṇa Prelude
अस्मिन्नध्याये अग्निपुराणस्य अवतारलीलासङ्ग्रहे अरण्यकाण्डस्य प्रमुखा घटनाः धर्मप्रधानतया संक्षिप्य निरूप्यन्ते। रामो वसिष्ठम् अत्रि-अनसूयां शरभङ्गं सुतीक्ष्णं च ऋषीन् समर्च्य, अगस्त्यप्रसादात् दिव्यायुधानि लब्ध्वा दण्डकारण्यं प्रविशति—तपःपरामर्शाभ्यां नियन्त्रितं क्षात्रधर्मं सूचयन्। पञ्चवट्यां शूर्पणखायाः कामक्रोधौ लक्ष्मणेन रामाज्ञया नासिकाकर्णच्छेदं जनयतः; ततः खरस्य प्रतिकारयात्रा प्रवर्तते, रामः तस्य सैन्यं संहरति। शूर्पणखा रावणं सीताहरणाय प्रेरयति; रावणो मारीचं स्वर्णमृगरूपेण नियोज्य रामं दूरं नयति, मारीचस्य मरणक्रन्देन सीता लक्ष्मणं प्रेषयति। ततो रावणो जटायुषं हत्वा सीतां लङ्कायाम् अशोकवाटिकायां नयति। रामः जटायुषः दाहसंस्कारं कृत्वा कबन्धं हत्वा सुग्रीवेण सख्याय निर्देशं प्राप्नोति—धर्मपरीक्षा, नीतियोजना, अवतारकार्यं च संयोजयन्।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये रामायणे ऽयोध्याकाण्डवर्णनं नाम षष्ठो ऽध्यायः अथ सप्तमो ऽध्यायः रामायणवर्णनं नारद उवाच रामो वशिष्ठं मातॄञ्च नत्वातिञ्च प्रणम्य सः अनसूयाञ्च तत्पत्नीं शरभङ्गं सुतीक्ष्णकम्
इत्यादिमहापुराणेऽग्निपुराणे रामायणप्रसङ्गे षष्ठोऽध्यायः “अयोध्याकाण्डवर्णनम्” इति नाम्ना समाप्तः। अथ सप्तमोऽध्यायः “रामायणवर्णनम्” आरभ्यते। नारद उवाच—रामो वशिष्ठं मातॄश्च नत्वा, अत्रिं प्रणम्य, तस्य पत्नीमनसूयां तथा शरभङ्गं सुतीक्ष्णं च प्रणनाम।
Verse 2
यतो बली इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः गतो बली इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः नाहं राज्यं प्रयास्यामि इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः राज्यं नाहं प्रयास्यामि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अगस्त्यभ्रातरं नत्वा अगस्त्यन्तत्प्रसादतः धनुःखड्गञ्च सम्प्राप्य दण्डकारण्यमागतः
अगस्त्यभ्रातरं नत्वा, अगस्त्यस्य प्रसादतः धनुः खड्गं च सम्प्राप्य, दण्डकारण्यम् आगतः। (पूर्वोक्तेषु पदेषु पाठभेदाः स्मार्यन्ते।)
Verse 3
जनस्थाने पञ्चवट्यां स्थितो गोदावरीतटे तत्र सूर्पणखायाता भक्षितुं तान् भयङ्करी
जनस्थाने पञ्चवट्यां गोदावरीतटे स्थिते सति, तत्र भयङ्करी सूर्पणखा तान् भक्षितुम् आयाता।
Verse 4
रामं सुरूपं दृष्ट्वा सा कामिनी वाक्यमब्रवीत् कस्त्वं कस्मात्समायातो भर्ता मे भव चार्थितः
रामं सुरूपं दृष्ट्वा सा कामिनी वाक्यम् अब्रवीत्—कस्त्वं कस्मात् समायातो, भर्ता मे भव, चार्थितः।
Verse 5
एतौ च भक्षयिष्यामि इत्य् उक्त्वा तं समुद्यता तस्या नासाञ्च कर्णौ च रामोक्तो लक्ष्मणो ऽच्छिनत्
“एतौ च भक्षयिष्यामि” इत्युक्त्वा सा समुद्यता; तस्या नासां कर्णौ च रामोक्तो लक्ष्मणोऽच्छिनत्।
Verse 6
रक्तं क्षरन्ती प्रययौ खरं भ्रातरमब्रवीत् मरिष्यामि विनासाहं खर जीवामि वै तदा
रक्तं क्षरन्ती प्रययौ खरं भ्रातरमब्रवीत् । मरिष्यामि विनासाहं खर जीवामि वै तदा ॥
Verse 7
रामस्य भार्या सीतासौ तस्यासील्लक्ष्मणो ऽनुजः तेषाम् यद्रुधिरं सोष्णं पाययिष्यसि मां यदि
रामस्य भार्या सीतासौ तस्यासील्लक्ष्मणो ऽनुजः । तेषाम् यद्रुधिरं सोष्णं पाययिष्यसि मां यदि ॥
Verse 8
खरस्तथेति तामुक्त्वा चतुर्दशसहस्रकैः रक्षसां दूषणेनागाद् योद्धुं त्रिशिरसा सह
खरस्तथेति तामुक्त्वा चतुर्दशसहस्रकैः । रक्षसां दूषणेनागाद् योद्धुं त्रिशिरसा सह ॥
Verse 9
रामं रामो ऽपि युयुधे शरैर् विव्याध राक्षसान् हस्त्यश्वरथपादातं बलं निन्ये यमक्षयं
रामं रामो ऽपि युयुधे शरैर् विव्याध राक्षसान् । हस्त्यश्वरथपादातं बलं निन्ये यमक्षयं ॥
Verse 10
त्रिशीर्षाणं खरं रौद्रं युध्यन्तञ्चैव दूषणम् ययौ सूर्पणखा लङ्कां रावणाग्रे ऽपतद् भुवि
त्रिशीर्षाणं खरं रौद्रं युध्यन्तञ्चैव दूषणम् । ययौ सूर्पणखा लङ्कां रावणाग्रे ऽपतद् भुवि ॥
Verse 11
अब्रवीद्रावणं क्रुद्धा न त्वं राजा न रक्षकः खरादिहन्तू रामस्य सीतां भार्यां हरस्व च
क्रुद्धा सा रावणं प्रत्यब्रवीत्—न त्वं राजा न रक्षकः। खरादिहन्ता रामस्य, गत्वा रामभार्यां सीतां हरस्व।
Verse 12
रामलक्ष्मणरक्तस्य पानाज्जीवामि नान्यथा तथेत्याह च तच् छ्रुत्वा मारीचं प्राह वै व्रज
रामलक्ष्मणयोः रक्तपानादेव जीवामि नान्यथा। इति श्रुत्वा स तथेत्याह, ततः मारीचं वै प्राह—व्रज।
Verse 13
स्वर्णचित्रमृगो भूत्वा रामलक्ष्मणकर्षकः हृद्रुधिरमिति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः रक्षसां सहसा प्रायाद्योद्धुमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः सीताग्रे तां हरिष्यामि अन्यथा मरणं तव
स्वर्णचित्रमृगो भूत्वा रामलक्ष्मणकर्षकः। रक्षसां समीपं सहसा योद्धुं प्रायामि; सीताग्रे तां हरिष्यामि, अन्यथा तव मरणं भवेत्।
Verse 14
मारीचो रावणं प्राह रामो मृत्युर्धनुर्धरः रावणादपि मर्तव्यं मर्तव्यं राघवादपि
मारीचो रावणं प्राह—रामो धनुर्धरो मृत्युरेव। रावणहस्तादपि मर्तव्यं, राघवहस्तादपि नूनं मर्तव्यं।
Verse 15
अवश्यं यदि मर्तव्यं वरं रामो न रावणः इति मत्वा मृगो भूत्वा सीताग्रे व्यचरन्मुहुः
अवश्यं यदि मर्तव्यं वरं रामो न रावणः। इति मत्वा मृगो भूत्वा सीताग्रे मुहुरव्यचरन्।
Verse 16
सीतया प्रेरितो रामः शरेणाथावधीच्च तं म्रियमाणो मृगः प्राह हा सीते लक्ष्मणेति च
सीतया प्रेरितो रामः शरेण तं मृगं जघान; म्रियमाणो मृगः प्राह—“हा सीते, हा लक्ष्मण” इति।
Verse 17
सौमित्रिः सीतयोक्तो ऽथ विरुद्धं राममागतः रावणोप्यहरत् सीतां हत्वा गृध्रं जटायुषं
अथ सीतयोक्तः सौमित्रिः विरुद्धं राममागतः; रावणोऽपि जटायुषं गृध्रं हत्वा सीतामाहरत्।
Verse 18
जटायुषा स भिन्नाङ्गो अङ्केनादाय जानकीम् गतो लङ्कामशोकाख्ये धारयामास चाब्रवीत्
जटायुषा भिन्नाङ्गः स रावणो जानकीमङ्केनादाय लङ्कां गतः; अशोकाख्ये स्थाने तां धारयामास चाब्रवीत्।
Verse 19
भव भार्या ममाग्र्या त्वं राक्षस्यो रक्ष्यतामियम् रामो हत्वा तु मारीचं दृष्ट्वा लक्ष्मणमब्रवीत्
“भव भार्या ममाग्र्या त्वं; इयं राक्षसी रक्ष्यताम्” इति। रामो हत्वा तु मारीचं दृष्ट्वा लक्ष्मणमब्रवीत्।
Verse 20
मायामृगो ऽसौ सौमित्रे यथा त्वमिह चागतः तथा सीता हृता नूनं नापश्यत् स गतो ऽथ ताम्
“मायामृगोऽसौ सौमित्रे; यथा त्वमिह चागतः तथा सीता हृता नूनम्। नापश्यत् स गतोऽथ ताम्” इति।
Verse 21
शुशोच विललापार्तो मान्त्यक्त्वा क्व गतासि वै लक्ष्मणाश्वासितो रामो मार्गयामास जानकीम्
शोकाकुलो रामो विललाप—“मां त्यक्त्वा क्व गतासि वै?” इति। लक्ष्मणेनाश्वासितः सन् स जानकीं मार्गयामास।
Verse 22
दृष्ट्वा जटायुस्तं प्राह रावणो हृतवांश् च तां मृतो ऽथ संस्कृतस्तेन कबन्धञ्चावधीत्ततः शापमुक्तो ऽब्रवीद्रामं स त्वं सुग्रीवमाव्रज
तं दृष्ट्वा जटायुः प्राह—रावणो हृतवान् तामिति। अथ स मृतः; रामेण विधिवत् संस्कृतः। ततः कबन्धं हत्वा शापमुक्तः स राममब्रवीत्—त्वं सुग्रीवमाव्रज।
Frequently Asked Questions
It serves as the causal hinge that escalates from personal transgression to political retaliation, culminating in Rāvaṇa’s decision to abduct Sītā—thereby advancing the avatāra’s larger dharmic conflict.
It presents martial action (dhanurveda and battlefield leadership), funeral duty (antyeṣṭi for Jaṭāyus), and alliance strategy (turning toward Sugrīva) as expressions of dharma under spiritual restraint and divine purpose.