Adhyaya 14
कुरुपाण्डवसङ्ग्रामवर्णनम् (Description of the War between the Kurus and the Pāṇḍavas)
अग्निरुवाच—कुरुक्षेत्रे महाभारतयुद्धकथां संक्षेपेण निरूप्य धर्मानित्यत्वराजधर्मयोः सारं प्रकाशयति। भीष्मद्रोणादिवृद्धान् दृष्ट्वा अर्जुनस्य विषादे श्रीकृष्णः देहस्य नश्वरत्वं देहिनः आत्मनः अविनाशित्वं च उपदिश्य, जयापजययोः समत्वं तथा क्षात्रधर्मे स्थित्वा राजधर्मरक्षणं बोधयति। ततः सेनापतिपरिवर्तनं—भीष्मः, द्रोणः, कर्णः, शल्यः—इति, तथा निर्णायकवधाः वर्ण्यन्ते: शरशय्यायां भीष्मपतनं विष्णुध्यानं च उत्तरायणप्रतीक्षा; “अश्वत्थामा हतः” इति श्रुत्या द्रोणस्य शस्त्रत्यागः; अर्जुनेन कर्णवधः; युधिष्ठिरेण शल्यवधः; भीमेन दुर्योधनस्य गदायुद्धे नाशः। अनन्तरं अश्वत्थाम्ना रात्रौ पाञ्चालानां द्रौपदीपुत्राणां च संहारः; अर्जुनः तं निगृह्य शिरोमणिं गृह्णाति। हरिः उत्तरायाः गर्भं पुनर्जीवयन् परीक्षित्कुलपरम्परां स्थापयति। शेषजीवितानां गणना, अन्त्येष्टिकर्माणि, भीष्मेण शान्तिदायकधर्मोपदेशः (राजधर्मः, मोक्षधर्मः, दानम्), युधिष्ठिरेण अश्वमेधसमापनं, परीक्षितः राज्ये प्रतिष्ठापनं, अन्ते स्वर्गारोहणं च।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये आदिपर्वादिवर्णनं नाम त्रयोदशो ऽध्यायः अथ चतुर्दशो ऽध्यायः कुरुपाण्डवसङ्ग्रामवर्णनम् अग्निर् उवाच यौधिष्ठिरी दौर्योधनी कुरुक्षेत्रं ययौ चमूः भीष्मद्रोणादिकान् दृष्ट्वा नायुध्यत गुरूनिति
इति आदिमहापुराणे आग्नेये आदिपर्वादिवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः समाप्तः। अथ चतुर्दशोऽध्यायः—कुरुपाण्डवसङ्ग्रामवर्णनम्। अग्निरुवाच—यौधिष्ठिरी च दूऱ्योधनी च चमूः कुरुक्षेत्रं ययौ; भीष्मद्रोणादिकान् दृष्ट्वा स गुरूनिति नायुध्यत।
Verse 2
पार्थं ह्य् उवाच भगवान्नशोच्या भीष्ममुख्यकाः शरीराणि विनाशीनि न शरीरी विनश्यति
पार्थं ह्युवाच भगवान्—न शोच्या भीष्ममुख्यकाः। शरीराणि विनाशीनि; न शरीरी विनश्यति॥
Verse 3
विदुरान्वित इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अयमात्मा परं ब्रह्म अहं ब्रह्मस्मि विद्धि तम् सिद्ध्यसिद्ध्योः समो योगी राजधर्मं प्रपालय
अयमात्मा परं ब्रह्म; ‘अहं ब्रह्मास्मि’ इति तं विद्धि। सिद्ध्यसिद्ध्योः समो योगी राजधर्मं प्रपालयेत्॥
Verse 4
कृष्णोक्तोथार्जुनो ऽयुध्यद्रथस्थो वाद्यशब्दवान् भीष्मः सेनापतिरभूदादौ दौर्योधने बले
कृष्णोक्तोऽथार्जुनोऽयुध्यद् रथस्थो वाद्यशब्दवान्। भीष्मः सेनापतिरभूद् आदौ दौर्योधने बले॥
Verse 5
पाण्डवानां शिखण्डी च तयोर्युद्धं बभूव ह धार्तराष्ट्राः पाण्डवांश् च जघ्नुर्युद्धे सभीष्मकाः
पाण्डवानां शिखण्डी च तयोः युद्धं बभूव ह। धार्तराष्ट्राः पाण्डवांश्च जघ्नुर्युद्धे सभीष्मकाः॥
Verse 6
धार्तराष्ट्रान् शिखण्ड्याद्याः पाण्डवा जघ्नुराहवे देवासुरसं युद्धं कुरुपाण्दवसेनयोः
आहवे शिखण्ड्यादयः पाण्डवाः धार्तराष्ट्रान् जघ्नुḥ; कुरुपाण्डवसेनयोः संग्रामो देवासुरयुद्धसदृशोऽभवत्।
Verse 7
बभूव स्वस्थदेवानां पश्यतां प्रीतिवर्धनं भीष्मोस्त्रैः पाण्डवं सैन्यं दशाहोभिर्न्यपातयत्
स्वस्थदेवानां पश्यतां प्रीतिवर्धनं बभूव; भीष्मोऽस्त्रैः पाण्डवं सैन्यं दशाहोभिर्न्यपातयत्।
Verse 8
दशमे ह्य् अर्जुनो वाणैर् भीष्मं वीरं ववर्ष ह शिखण्डी द्रुपदोक्तो ऽस्त्रैर् ववर्ष जलदो यथा
दशमेऽहनि अर्जुनो वाणैर्भीष्मं वीरं ववर्ष; शिखण्डी च द्रुपदोक्तोऽस्त्रैर्ववर्ष जलदो यथा।
Verse 9
हस्त्यश्वरथपादातमन्योन्यास्त्रनिपातितम् भीष्मः स्वच्छन्दमृत्युश् च युद्धमार्गं प्रदर्श्य च
हस्त्यश्वरथपादाताः परस्परास्त्रनिपातिताः; भीष्मः स्वच्छन्दमृत्युर्वरयुक्तो युद्धमार्गं प्रदर्शयामास।
Verse 10
वसूक्तो वसुलोकाय शरशय्यागतः स्थितः उत्तरायणमीक्षंश् च ध्यायन् विष्णुं स्तवन् स्थितः
स्तुतिभिः स्तूयमानो वसुलोकाय नियतः शरशय्यागतः स्थितः; उत्तरायणं निरीक्ष्य विष्णुं ध्यायन् स्तवन् धैर्येणावतस्थे।
Verse 11
दुर्योधने तु शोकार्ते द्रोणः सेनापतिस्त्वभुत् पाण्दवे हर्षिते सैन्ये ढृष्टद्युम्नश् चमूपतिः
दुर्योधने तु शोकार्ते द्रोणः सेनापतिरभवत्। पाण्डवे हर्षिते सैन्ये धृष्टद्युम्नश्चमूपतिः॥
Verse 12
तयोर्युद्धं बभूवोग्रं यमराष्ट्रविवर्धनम् विराटद्रुपदाद्याश् च निमग्ना द्रोणसागरे
तयोः युद्धं बभूवोग्रं यमराष्ट्रविवर्धनम्। विराटद्रुपदाद्याश्च निमग्ना द्रोणसागरे॥
Verse 13
दौर्योधनी महासेना हस्त्यश्वरथपत्तिनी धृष्टद्युम्नाधिपतिता द्रोणः काल इवाबभौ
दौर्योधनी महासेना हस्त्यश्वरथपत्तिनी। धृष्टद्युम्नाधिपतिता द्रोणः काल इवाबभौ॥
Verse 14
हतोश्वत्थामा चेत्युक्ते द्रोणः शस्त्राणि चात्यजत् धृष्टद्युम्नशराक्रान्तः पतितः स महीतले
हतोऽश्वत्थामा चेति उक्ते द्रोणः शस्त्राणि चात्यजत्। धृष्टद्युम्नशराक्रान्तः पतितः स महीतले॥
Verse 15
अन्योन्यास्त्रनिपीडितमिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः पञ्चमेहनि दुर्धर्षः सर्वक्षत्रं प्रमथ्य च दुर्योधने तु शोकार्ते कर्णः सेनापतिस्त्वभूत्
‘अन्योन्यास्त्रनिपीडितम्’ इति ख-घ-पुस्तकेषु पाठः सूचितः। पञ्चमेऽहनि दुर्धर्षः सर्वक्षत्रं प्रमथ्य च, दुर्योधने तु शोकार्ते कर्णः सेनापतिरभवत्॥
Verse 16
अर्जुनः पाण्डवानाञ्च तयोर्युद्धं बभूव ह शस्त्राशस्त्रि महारौद्रं देवासुररणोपमम्
ततः अर्जुनपाण्डवानयोः शस्त्राशस्त्रप्रयोगयुक्तं महारौद्रं युद्धं बभूव, यत् देवासुररणोपमम्।
Verse 17
कर्णार्जुनाख्ये सङ्ग्रामे कर्णोरीनबधीच्छरैः द्वितीयाहनि कर्णस्तु अर्जुनेन निपातितः
कर्णार्जुनसंज्ञके सङ्ग्रामे कर्णः शरैः ओरिणं जघान; द्वितीयाहनि तु कर्णोऽर्जुनेन निपातितः।
Verse 18
शल्यो दिनार्धं युयुधे ह्य् अबधीत्तं युधिष्ठिरः युयुधे भीमसेनेन हतसैन्यः सुयोधनः
शल्यो दिनार्धं युयुधे; ततः युधिष्ठिरो हि तं जघान। हतसैन्यः सुयोधनः भीमसेनेन सह युयुधे।
Verse 19
बहून् हत्वा नरादींश् च भीमसेनमथाब्रवीत् गदया प्रहरन्तं तु भीमस्तन्तु व्यपातयत्
बहून् नरादीन् हत्वा स भीमसेनं प्रत्यब्रवीत्; गदया प्रहरन्तं तं तु भीमः छित्त्वा निपातयामास।
Verse 20
गदयान्यानुजांस्तस्य तस्मिन्नष्टादेशेहनि रात्रौ सुषुप्तञ्च बलं पाण्डवानां न्यपातयत्
गदया तस्य अनुजान् हत्वा, तस्मिन्नष्टादशेऽहनि रात्रौ सुषुप्तं पाण्डवानां बलं न्यपातयत्।
Verse 21
अक्षौहिणीप्रमाणन्तु अश्वत्थामा महाबलः द्रौपदेयान् सपाञ्चालान् धृष्टद्युम्नञ्च सो ऽबधीत्
अक्षौहिणीप्रमाणं संहारं कृत्वा महाबलः अश्वत्थामा द्रौपदेयान् सपाञ्चालान् धृष्टद्युम्नं च सोऽवधीत्।
Verse 22
पुत्रहीनां द्रौपदीं तां रुदन्तीमर्जुनस्ततः शिरोमणिं तु जग्राह ऐषिकास्त्रेण तस्य च
पुत्रहीनां तां द्रौपदीं रुदन्तीं दृष्ट्वा अर्जुनः ततः तस्य शिरोमणिं ऐषिकास्त्रेण जग्राह।
Verse 23
अश्वत्थामास्त्रनिर्दग्धं जीवयामास वै हरिः उत्तरायास्ततो गर्भं स परीक्षिदभून्नृपः
अश्वत्थामास्त्रनिर्दग्धम् उत्तरायाः गर्भं हरिः वै जीवयामास; स एव परीक्षित् नृपोऽभवत्।
Verse 24
कृतवर्मा कृपो द्रौणिस्त्रयो मुक्तास्ततो रणात् पाण्डवाः सात्यकिः कृष्णः सप्त मुक्ता न चापरे
कृतवर्मा कृपः द्रौणिः—एते त्रयो रणात् मुक्ताः; पाण्डवाः सात्यकिः कृष्णश्च—एते सप्त मुक्ता, न चापरे।
Verse 25
स्त्रियश्चार्ताः समाश्वास्य भीमाद्यैः स युधिष्ठिरः संस्कृत्य प्रहतान् वीरान् दत्तोदकधनादिकः
स्त्रियः आर्ताः समाश्वास्य युधिष्ठिरो भीमाद्यैः सह; प्रहतान् वीरान् संस्कृत्य दत्तोदक-धनादिकं चकार।
Verse 26
भीष्माच्छान्तनवाच्छ्रुत्वा धर्मान् सर्वांश् च शान्तिदाम् राजधर्मान्मोक्षधर्मान्दानधर्मान् नृपो ऽभवत्
भीष्माच्छान्तनवाच्छ्रुत्वा शान्तिदान् सर्वधर्मान्—राजधर्मान् मोक्षधर्मान् दानधर्मांश्च—नृपो धर्मे सुव्यवस्थितोऽभवत्।
Verse 27
अश्वमेधे ददौ दानं ब्राह्मणेभ्योरिमर्दनः श्रुत्वार्जुनान्मौषलेयं यादवानाञ्च सङ्क्षयम् राज्ये परीक्षितं स्थाप्य सानुजः स्वर्गमाप्तवान्
अश्वमेधे ददौ दानं ब्राह्मणेभ्योरिमर्दनः। श्रुत्वार्जुनान्मौषलेयं यादवानाञ्च सङ्क्षयम्॥ राज्ये परीक्षितं स्थाप्य सानुजः स्वर्गमाप्तवान्।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa teaches Arjuna that bodies perish while the embodied Self does not; the yogin should remain equal-minded in success and failure and uphold rājadharma—linking metaphysics to ethical governance.
He hears from Bhīṣma the peace-bestowing teachings: rājadharma (duties of kingship), mokṣadharma (discipline toward liberation), and dānadharma (law of charitable giving).
Hari (Kṛṣṇa/Viṣṇu) revives Uttarā’s scorched embryo, ensuring Parīkṣit’s birth and the continuation of righteous kingship after the catastrophic war.