Adhyaya 1
Granthaprasthāvanā (Preface): Sāra of Knowledge, Twofold Brahman, and the Purpose of Avatāras
अध्यायः १ मङ्गलाचरणेन आरभ्य अग्निपुराणं मोक्षप्रदं प्रमाणभूतं विद्यायाः सारसंग्रहं निरूपयति। नैमिषारण्ये शौनकादयः हरिभक्ताः ऋषयः सूतं सत्कृत्य ‘साराणां सारं’ सर्वज्ञत्वहेतुं ज्ञानं याचन्ति। सूतः प्रत्याह—विष्णुरेव सः सारः, सृष्टिकर्ता जगन्नियन्ता; तज्ज्ञानस्य परिपाकः ‘अहं ब्रह्मास्मि’ इति बोधः। अत्र द्वौ ब्रह्मणी—शब्दब्रह्म परब्रह्म च, तथा द्वे विद्ये—अपरा परा च—इति ज्ञानमानचित्रं स्थाप्यते। परम्परा च दर्श्यते—सूतः व्यासात्, व्यासो वसिष्ठात्, वसिष्ठो देवर्षिसमवाये अग्निना उक्तं पुनराह। अग्निः स्वं विष्णुना कालाग्निरुद्रेण चैक्यं दर्शयन् पुराणं ‘विद्यासारं’ इति निर्दिशति, यत् पाठकश्रोतॄणां भोगं मोक्षं च ददाति। अपरा विद्यायां वेदाः वेदाङ्गानि च, व्याकरणं मीमांसा धर्मशास्त्रं तर्कः आयुर्वेदः संगीतं धनुर्वेदः अर्थशास्त्रं चादीनि गणितानि; परा तु या ब्रह्मसाक्षात्कारकारिणी। अन्ते अवतारलीला (मत्स्यकूर्मादयः) सृष्टिचक्राणि वंशानुचरितानि मन्वन्तराणि राजवंशकथाश्च व्याख्यातुं निरूप्यते—निर्गुणः सगुणरूपं धृत्वा कारणार्थधर्मोपदेशाय प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
ञानं समाधिः ब्रह्मज्ञानं अद्वैतब्रह्मज्ञानं गीतासारः यमगीता आग्नेयपुराणमाहात्म्यं ॐ नमो भगवते वासुदेवाय अग्निपुराणम् अथ प्रथमो ऽध्यायः ग्रन्थप्रस्तावना श्रियं सरस्वतीं गौरीं गणेशं स्कन्दमीश्वरम् ब्रह्माणं वह्निमिन्द्रादीन् वासुदेवं नमाम्यहम्
ज्ञानं समाधिः ब्रह्मज्ञानम् अद्वैतब्रह्मज्ञानम् गीतासारः यमगीता आग्नेयपुराणमाहात्म्यम्। ॐ नमो भगवते वासुदेवाय। अग्निपुराणम्—अथ प्रथमोऽध्यायः, ग्रन्थप्रस्तावना। श्रियं सरस्वतीं गौरीं गणेशं स्कन्दमीश्वरम्, ब्रह्माणं वह्निमिन्द्रादीन् वासुदेवं नमाम्यहम्।
Verse 2
नैमिषे हरिमीजाना ऋषयः शौनकादयः तीर्थयात्राप्रसङ्गेन स्वागतं सूतमब्रुवन्
नैमिषे हरिमीजाना ऋषयः शौनकादयः। तीर्थयात्राप्रसङ्गेन स्वागतं सूतमब्रुवन्॥
Verse 3
ऋषय ऊचुः सूत त्वं पूजितो ऽस्माभिः सारात्सारं वदस्व नः येन विज्ञानमात्रेण सर्वज्ञत्वं प्रजायते
ऋषय ऊचुः—सूत त्वं पूजितोऽस्माभिः सारात्सारं वदस्व नः। येन विज्ञानमात्रेण सर्वज्ञत्वं प्रजायते॥
Verse 4
सूत उवाच सारात्सारो हि भगवान् विष्णुः सर्गादिकृद्विभुः ब्रह्माहमस्मि तं ज्ञात्वा सर्वज्ञत्वं प्रजायते
सूत उवाच—सारात्सारो हि भगवान् विष्णुः सर्गादिकृद्विभुः। ब्रह्माहमस्मि तं ज्ञात्वा सर्वज्ञत्वं प्रजायते॥
Verse 5
द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् द्वे विद्ये वेदितव्ये हि इति चाथर्वणी श्रुतिः
द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत्। द्वे विद्ये वेदितव्ये हि इति चाथर्वणी श्रुतिः॥
Verse 6
अहं शुकश् च पैलाद्या गत्वा वदरिकाश्रमम् व्यासं नत्वा पृष्टवन्तः सो ऽस्मान् सारमथाब्रवीत्
अहं शुकश्च पैलादयश्च सह वदरिकाश्रमं गताः। व्यासं प्रणम्य तं पृष्टवन्तः; स ततोऽस्मान् उपदेशस्य सारं संक्षेपेण अब्रवीत्॥
Verse 7
व्यास उवाच शुकाद्यैः शृणु सूत त्वं वशिष्ठो मां यथाब्रवीत् ब्रह्मसारं हि पृच्छन्तं मुनिभिश् च परात्परम्
व्यास उवाच—शुकाद्यैः सह पृच्छता मया यत् परात्परं ब्रह्मसारं, यथा वशिष्ठो मां अब्रवीत्, तत् त्वं सूत शृणु॥
Verse 8
लक्ष्मीमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः विज्ञातमात्रेण इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः अपरञ्च परञ्च यदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः यदब्रवीदिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः वसिष्ठ उवाच द्वैविध्यं ब्रह्म वक्ष्यामि शृणु व्यासाखिलानुगम् यथाग्निर्मां पुरा प्राह मुनिभिर्दैवतैः सह
वसिष्ठ उवाच—द्वैविध्यं ब्रह्म वक्ष्यामि; शृणु व्यास, अखिलानुग। यथाग्निर्मां पुरा प्राह मुनिभिर्दैवतैः सह, तथैव ते कथयामि॥
Verse 9
पुराणं परमाग्नेयं ब्रह्मविद्याक्षरं परम् ऋग्वेदाद्यपरं ब्रह्म सर्वदेवसुखावहम्
इदं परमाग्नेयं पुराणं ब्रह्मविद्याक्षरं परम्। ऋग्वेदाद्यपरेभ्योऽपि परं ब्रह्म, सर्वदेवसुखावहम्॥
Verse 10
अग्निनोक्तं पुराणम् यद् आग्नेयं ब्रह्मसम्मितम् भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं पठतां शृण्वतां नृणाम्
अग्निनोक्तं यत् पुराणम् आग्नेयं ब्रह्मसम्मितम्। दिव्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं पठतां शृण्वतां नृणाम्॥
Verse 11
कालाग्निरूपिणम् विष्णुं ज्योतिर्ब्रह्म परात्परम् मुनिभिः पृष्टवान् देवं पूजितं ज्ञानकर्मभिः
कालाग्निरूपिणं विष्णुं ज्योतिर्ब्रह्म परात्परम् । मुनिभिः पृष्टवान् देवं पूजितं ज्ञानकर्मभिः ॥
Verse 12
वसिष्ठ उवाच संसारसागरोत्तार- नावं ब्रह्मेश्वरं वद विद्यासारं यद्विदित्वा सर्वज्ञो जायते नरः
वसिष्ठ उवाच—संसारसागरोत्तारनावं ब्रह्मेश्वरं वद । विद्यासारं यद्विदित्वा सर्वज्ञो जायते नरः ॥
Verse 13
अग्निर् उवाच विष्णुः कालाग्निरुद्रो ऽहं विद्यासारं वदामि ते विद्यासारं पुराणं यत् सर्वं सर्वस्य कारणं
अग्निरुवाच—विष्णुः कालाग्निरुद्रोऽहं विद्यासारं वदामि ते । विद्यासारं पुराणं यत् सर्वं सर्वस्य कारणम् ॥
Verse 14
सर्गस्य प्रतिसर्गस्य वंशमन्वन्तरस्य च वंशानुचरितादेश् च, मत्स्यकूर्मादिरूपधृक्
सर्गस्य प्रतिसर्गस्य वंशमन्वन्तरस्य च । वंशानुचरितादेश्च मत्स्यकूर्मादिरूपधृक् ॥
Verse 15
द्वे विद्ये भगवान् विष्णुः परा चैवापरा च ह ऋग्यजुःसामाथर्वाख्या वेदाङ्गानि च षड् द्विज
द्वे विद्ये भगवान् विष्णुः परा चैवापरा च ह । ऋग्यजुःसामाथर्वाख्या वेदाङ्गानि च षड् द्विज ॥
Verse 16
अयपाठः पुण्यमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः यद् गदित्वा इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ज्ञानसन्दीपनादेव इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ब्रह्माग्नेयं पुराणमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः यद् द्विज इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषाङ्गतिः छन्दो ऽभिधानं मीमांसा धर्मशास्त्रं पुराणकम्
शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषाङ्गतिः । छन्दोऽभिधानं मीमांसा धर्मशास्त्रं पुराणकम् ॥ एते विद्याङ्गभेदाः प्रोक्ताः।
Verse 17
न्यायवैद्यकगान्धर्वं धनुर्वेदो ऽर्थशास्त्रकम् अपरेयं परा विद्या यया ब्रह्माभिगम्यते
न्यायवैद्यकगान्धर्वं धनुर्वेदोऽर्थशास्त्रकम् । अपरेयं परा विद्या यया ब्रह्माभिगम्यते ॥
Verse 18
यत्तददृश्यमग्राह्यम् अगोत्रचरणम् ध्रुवम् विष्णुनोक्तं यथा मह्यं देवेभ्यो ब्रह्मणा पुरा तथा ते कथयिष्यामि हेतुं मत्स्यादिरूपिणम्
यत्तददृश्यमग्राह्यमगोत्रचरणं ध्रुवम् । विष्णुनोक्तं यथा मह्यं देवेभ्यो ब्रह्मणा पुरा । तथा ते कथयिष्यामि हेतुं मत्स्यादिरूपिणम् ॥
Frequently Asked Questions
A formal taxonomy of knowledge: aparā vidyā is itemized (Vedas, Vedāṅgas, plus śāstras such as vyākaraṇa, nirukta, chandas, mīmāṃsā, dharmaśāstra, nyāya, vaidya, gāndharva, dhanurveda, and arthaśāstra), while parā vidyā is defined as the means of realizing Brahman.
It positions all disciplined learning under a graded soteriology: worldly arts become dharma-supporting auxiliaries (bhukti), while the culmination is non-dual Brahman-realization (mukti), approached through devotion to Viṣṇu and discernment between śabda-brahman and para-brahman.
Avatāras are presented as the Lord’s pedagogical strategy—assuming forms like Matsya and Kūrma to disclose the Purāṇic framework (creation cycles, genealogies, manvantaras, royal lineages) and the causal rationale (hetu) behind divine embodiment.