Adhyaya 3

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये मत्स्यावतारो नाम द्वितीयो ऽध्यायः अथ तृतीयो ऽध्यायः कूर्मावतारवर्णनं अग्निर् उवाच वक्ष्ये कूर्मावतारञ्च श्रुत्वा पापप्रणाशनम् पुरा देवासुरे युद्धे दैत्यैर् देवाः पराजिताः

इत्यादिमहापुराणे आग्नेये मत्स्यावतारो नाम द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः। अथ तृतीयोऽध्यायः—कूर्मावतारवर्णनम्। अग्निरुवाच—वक्ष्ये कूर्मावतारं श्रुत्वा पापप्रणाशनम्। पुरा देवासुरयुद्धे दैत्यैर्देवाः पराजिताः।

Verse 2

दुर्वाससश् च शापेन निश्रीकाश्चाभवंस्तदा स्तुत्वा क्षीराब्धिगं विष्णुम् ऊचुः पालय चासुरात्

दुर्वाससः शापेन तदा निश्रीकाश्चाभवन्। क्षीराब्धिगं विष्णुं स्तुत्वोचुः—असुरात् पालय चास्मान्।

Verse 3

ब्रह्मादिकान् हरिः प्राह सन्धिं कुर्वन्तु चासुरैः क्षीराब्धिमथनार्थं हि अमृतार्थं श्रिये ऽसुराः

ब्रह्मादिकान् हरिः प्राह—सन्धिं कुर्वन्तु चासुरैः। क्षीराब्धिमथनार्थं हि अमृतार्थं श्रियेऽसुराः।

Verse 4

अरयो ऽपि हि सन्धेयाः सति कार्यार्थगौरवे युष्मानमृतभाजो हि कारयामि न दानवान्

अरयोऽपि हि सन्धेयाः सति कार्यार्थगौरवे। युष्मानमृतभाजो हि कारयामि न दानवान्॥

Verse 5

तकपाठः संश्रुतं पापनाशनमिति ख, ग, घ चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः सुरा क्षीराब्धिगमिति ग, घ, चिह्नितपुस्त्कद्वयपाठः सन्धिं कुरुत चासुररिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः भाजो हि करिष्यामि इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम् क्षीराब्धिं मत्सहायेन निर्मथध्वमतन्द्रिताः

अत्र केषुचित् पुस्तकेषु पाठभेदाः सन्ति। अथाज्ञा—मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम्। क्षीराब्धिं मत्सहायेन निर्मथध्वमतन्द्रिताः॥

Verse 6

विष्णूक्तां संविदं कृत्वा दैत्यैः क्षीराब्धिमागताः ततो मथितुमारब्धाः यतः पुच्छन्ततः सुराः

विष्णूक्तां संविदं कृत्वा दैत्यैः सह सुराः क्षीराब्धिमागताः। ततः सर्परज्ज्वा मथितुमारब्धाः, सुराः पुच्छान्ते गृहीत्वा स्थिताः॥

Verse 7

फणिनिःश्वाससन्तप्ता हरिणाप्यायिताः सुराः मथ्यमाने ऽर्णवे सो ऽद्रिर् अनाधारो ह्य् अपो ऽविशत्

फणिनिःश्वाससन्तप्ता सुराः हरिणा पुनराप्यायिताः। मथ्यमानेऽर्णवे सोऽद्रिरनाधारः सन् अपोऽविशत्॥

Verse 8

कूर्मरूपं समास्थाय दध्रे विष्णुश् च मन्दरम् क्षीराब्धेर्मथ्यमानाच्च विषं हालाहलं ह्य् अभूत्

कूर्मरूपं समास्थाय विष्णुर्मन्दरपर्वतम् दध्रे। क्षीराब्धेर्मथ्यमानाच्च हालाहलाख्यं विषं समुत्पन्नम्॥

Verse 9

हरेण धारितं कण्ठे नीलकण्ठस्ततो ऽभवत् ततो ऽभूद्वारुणी देवी पारिजातस्तु कौस्तुभः

हरेण कण्ठे धारिते तद्विषे स नीलकण्ठ इति ख्यातोऽभवत्। ततः वारुणी देवी प्रादुरभूत्, पारिजातश्च कौस्तुभोऽपि॥

Verse 10

गावश्चाप्सरसो दिव्या लक्ष्मीर्देवी हरिङ्गता पश्यन्तः सर्वदेवास्तां स्तुवन्तः सश्रियो ऽभवन्

दिव्याः गावोऽप्सरसश्च प्रादुरभवन्, लक्ष्मीर्देवी हरिण्गता च। तां दृष्ट्वा सर्वदेवाः स्तुवन्तः सश्रियोऽभवन्॥

Verse 11

ततो धन्वन्तरिर्विष्णुर् आयुर्वेदप्रवर्तकः बिभ्रत् कमण्डलुम्पूर्णम् अमृतेन समुत्थितः

ततः धन्वन्तरिर्विष्णुरायुर्वेदप्रवर्तकः कमण्डलुं पूर्णममृतेन बिभ्रत् समुद्रमथनात् समुत्थितः।

Verse 12

अमृतं तत्कराद्दैत्या सुरेभ्यो ऽर्धं प्रदाय च गृहीत्वा जग्मुर्जन्माद्या विष्णुः स्त्रीरूपधृक् ततः

अमृतं तस्याः करात् दैत्या गृहीत्वा सुरेभ्योऽर्धं प्रदाय च शेषं जग्मुः; ततः विष्णुः स्त्रीरूपधृक् अभवत्।

Verse 13

तां दृष्ट्वा रूपसम्पन्नां दैत्याः प्रोचुर्विमोहिताः भव भार्यामृतं गृह्य पाययास्मान् वरानने

तां रूपसम्पन्नां दृष्ट्वा दैत्या विमोहिताः प्रोचुः—भव भार्या, अमृतं गृह्य वरानने, अस्मान् पायय।

Verse 14

तथेत्युक्त्वा हरिस्तेभ्यो गृहीत्वापाययत्सुरान् चन्द्ररूपधरो राहुः पिबंश्चार्केन्दुनार्पितः

तथेत्युक्त्वा हरिः तद् गृहीत्वा सुरान् पाययत्; राहुः चन्द्ररूपधरोऽपि पिबन् सूर्येन्द्वोर्मध्ये न्यस्तः।

Verse 15

तु इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः निःश्वाससंग्लाना इति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ततो हर इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः प्रदर्शक इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः अकन्दुसूचित इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हरिणाप्यरिणा च्छिन्नं स राहुस्तच्छिरः पृथक् कृपयामरतान्नीतं वरदं हरिमब्रवीत्

हरिणाप्यरिणा च्छिन्नः स राहुः शिरः पृथक् अभवत्; कृपया अमरतान् नीत्वा स वरदं हरिमब्रवीत्।

Verse 16

राहुर्मत्तस्तु चन्द्रार्कौ प्राप्स्येते ग्रहणं ग्रहः तस्मिन् कले च यद्दानं दास्यन्ते स्यात् तदक्षयं

राहुर्मत्तस्तु चन्द्रार्कौ ग्रसति—एष ग्रहणं ग्रहस्य; तस्मिन् काले यद्दानं दीयते तदक्षयं पुण्यफलप्रदम्।

Verse 17

तथेत्याहाथ तं विष्णुस् ततः सर्वैः सहामरैः स्त्रीरूपं सम्परित्यज्य हरेणोक्तः प्रदर्शय

तथेत्याहाथ तं विष्णुः; ततः सर्वैः सहामरैः स्त्रीरूपं सम्परित्यज्य हरेणोक्तं स्वरूपं प्रदर्शयामास।

Verse 18

दर्शयामास रुद्राय स्त्रीरूपं भगवान् हरिः मायया मोहितः शम्भुः गौरीं त्यक्त्वा स्त्रियं गतः

दर्शयामास रुद्राय स्त्रीरूपं भगवान् हरिः; मायया मोहितः शम्भुः गौरीं त्यक्त्वा तां स्त्रियं जगाम।

Verse 19

नग्न उन्मत्तरूपो ऽभूत् स्त्रियः केशानधारयत् अगाद्विमुच्य केशान् स्त्री अन्वधावच्च ताङ्गताम्

नग्न उन्मत्तरूपोऽभूत्; स्त्रियः केशान् अधारयत्। विमुच्य केशान् अगात्, सा स्त्री च तमन्वधावत् तत्र जगाम।

Verse 20

स्खलितं तस्य वीर्यं कौ यत्र यत्र हरस्य हि तत्र तत्राभवत् क्षेत्रं लिङ्गानां कनकस्य च

स्खलितं तस्य वीर्यं यत्र यत्र हरस्य हि, तत्र तत्राभवत् क्षेत्रं लिङ्गानां कनकस्य च।

Verse 21

मायेयमिति तां ज्ञात्वा स्वरूपस्थो ऽभवद्धरः शिवमाह हरी रुद्र जिता माया त्वया हि मे

मायेयमिति तां ज्ञात्वा हरिः स्वस्वरूपे प्रतिष्ठितोऽभवत्। ततः स शिवमुवाच—हे रुद्र, त्वयैव मम माया जिता।

Verse 22

न जेतुमेनां शक्तो मे त्वदृते ऽन्यः पुमान् भुवि अप्राप्याथामृतं दैत्या देवैर् युद्धे निपातिताः त्रिदिवस्थाः सुराश्चासन् यः पठेत् त्रिदिवं व्रजेत्

त्वदृते भुवि मेऽन्यः पुमान् एनां जेतुं न शक्तः। अथामृतमप्राप्य दैत्या देवैः संग्रामे निपातिताः, सुरास्त्रिदिवे प्रतिष्ठिताः। य एतत् पठेत् स त्रिदिवं व्रजेत्।