Adhyaya 9
Chapter 9 — श्रीरामावतारकथनम् (Śrī Rāmāvatāra-kathanam) | Hanumān’s Ocean-Crossing, Sītā-Darśana, and the Setu Plan
अस्मिन्नध्याये रामायणभागस्य अवतारलीला हनूमन्तं रामधर्मकार्यस्य साधनं कृत्वा प्रवर्तते। सम्पातेः उपदेशानन्तरं वानराः सागरातिक्रमणस्य उपायं चिन्तयन्ति; तेषां रक्षणाय रामकार्यसिद्धये च हनूमान् एक एव महावेगात् लङ्घनं करोति। स मार्गे मैनाकस्य आतिथ्यं, सिंहिकायाः आक्रमणं च जयति, लङ्कायाः प्रासादादीन् निरीक्ष्य अशोकवाटिकायां सीतां ददर्श। तयोः संवादे परिचयः, पतिव्रतधर्मः, प्रमाणं च स्थापितं—राममुद्रिकां दत्त्वा प्रत्यभिज्ञानं करोति, सीता च रत्नं सन्देशं च प्रत्यर्प्य राम एव स्वयम् उद्धर्ता इति निश्चिनोति। ततः हनूमान् युक्तबलं प्रयुङ्क्ते—वाटिकां विध्वंस्य दूतत्वं घोषयति, रावणं पराजयावश्यतां प्रति चेतयति। लङ्कादाहानन्तरं सीतां आश्वास्य स रामं प्रति निवेदयति, अमृतोपमवार्तया शोकं शमयति। अन्ते विभीषणशरणागतिḥ, तस्याभिषेकः, तथा सागरस्य उपदेशेन नलेन सेतुनिर्माणयोजना च वर्ण्यते, येन धर्मयुद्धस्य प्रवृत्तिः सुलभा भवति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये रामायाणे किष्किन्धाकाण्डवर्णनं नाम अष्टमो ऽध्यायः अथ नवमो ऽध्यायः श्रीरामावतारकथनं नारद उवाच सम्पातिवचनं श्रुत्वा हनुमानङ्गदादयः अब्धिं दृष्ट्वाब्रुवंस्ते ऽब्धिं लङ्घयेत् को नु जीवयेत्
इति आदिमहापुराणे आग्नेये रामायणे ‘किष्किन्धाकाण्डवर्णनम्’ नाम अष्टमोऽध्यायः समाप्तः। अथ नवमोऽध्यायः ‘श्रीरामावतारकथनम्’। नारद उवाच—सम्पातिवचनं श्रुत्वा हनुमानङ्गदादयः अब्धिं दृष्ट्वा अब्रुवन्—‘अयं अब्धिः को नु लङ्घयेत्, कः जीवेत्?’
Verse 2
कपीनां जीवनार्थाय रामकार्यप्रसिद्धये शतयोजनविस्तीर्णं पुप्लुवे ऽब्धिं स मारुतिः
कपीनां जीवनार्थाय रामकार्यप्रसिद्धये, स मारुतिः शतयोजनविस्तीर्णम् अब्धिं पुप्लुवे।
Verse 3
दृष्ट्वोत्थितञ्च मैनाकं सिंहिकां विनिपात्य च लङ्कां दृष्ट्वा राक्षसानां गृहाणि वनितागृहे
दृष्ट्वोत्थितं मैनाकं सिंहिकां विनिपात्य च, लङ्कां दृष्ट्वा राक्षसानां गृहाणि वनितागृहे च ददर्श।
Verse 4
दशग्रीवस्य कुम्भस्य कुम्भकर्णस्य रक्षसः विभीषणस्येन्द्रजितो गृहे ऽन्येषां च रक्षसो
दशग्रीवस्य कुम्भस्य कुम्भकर्णस्य रक्षसः, विभीषणस्येन्द्रजितो गृहेऽन्येषां च रक्षसाम्।
Verse 5
नापश्यत् पानभूम्यादौ सीतां चिन्तापरायणः अशोकवनिकां गत्वा दृष्टवाञ्छिंशपातले
नापश्यत् पानभूम्यादौ सीतां चिन्तापरायणः; अशोकवनिकां गत्वा दृष्टवान् शिंशपातले।
Verse 6
राक्षसीरक्षितां सीतां भव भार्येति वादिनं रावणं शिंशपास्थो ऽथ नेति सीतान्तु वादिनीं
राक्षसीरक्षितां सीतां भव भार्येति वादिनं रावणं, शिंशपास्थोऽथ नेति सीता तु वादिनीम्।
Verse 7
भव भार्या रावणस्य राक्षसीर्वादिनीः कपिः गते तु रावणे प्राह राजा दशरथो ऽभवत्
भव भार्या रावणस्येति राक्षसीर्वादिनीः; कपिः गते तु रावणे प्राह—राजा दशरथोऽभवत्।
Verse 8
रामो ऽस्य लक्ष्मणः पुत्रौ वनवासङ्गतौ वरौ रामपत्नी जानकी त्वं रावणेन हृता बलात्
रामोऽस्य लक्ष्मणः पुत्रौ वनवाससङ्गतौ वरौ; रामपत्नी जानकी त्वं रावणेन बलाद्धृता।
Verse 9
रामः सुग्रीवमित्रस् त्वां मार्गयन् प्रेषयच्च माम् साभिज्ञानञ्चागुलीयं रामदत्तं गृहाण वै
रामः सुग्रीवमित्रस्त्वां मार्गयन् प्रेषयच्च माम्; साभिज्ञानञ्चाङ्गुलीयं रामदत्तं गृहाण वै।
Verse 10
सीताङ्गुलीयं जग्राह सापश्यन्मारूतिन्तरौ भूयो ऽग्रे चोपविष्टं तम् उवाच यदि जीवति
सीताङ्गुलीयं जग्राह; सापश्यन् मारुतिं तरौ; भूयोऽग्रे चोपविष्टं तमुवाच—“यदि जीवति…”।
Verse 11
रामः कथं न नयति शृङ्कितामब्रवीत् कपिः रामः सीते न जानीते ज्ञात्वा त्वां स नयिष्यति
रामः कथं न नयति? शङ्कितामब्रवीत् कपिः—रामः सीते न जानीते; ज्ञात्वा त्वां स नयिष्यति।
Verse 12
रावणं राक्षसं हत्वा सबलं देवि मा शुच साभिज्ञानं देहि मे त्वं मणिं सीताददत्कपौ
रावणं राक्षसं हत्वा सबलं देवि मा शुच; साभिज्ञानं देहि मे त्वं मणिं—सीता ददौ कपये।
Verse 13
उवाच मां यथा रामो नयेच्छीघ्रं तथा कुरु रामश् च इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः त्वां मार्गयेत् प्रेषयेच्च मामिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः काकाक्षिपातनकथाम् प्रतियाहि हि शोकह
स उवाच—यथा रामो मां शीघ्रं नयेत् तथा त्वं कुरु। (केषुचित् चिह्नितपुस्तकेषु—‘रामश्च’ इति; अन्यत्र—‘त्वां मार्गयेत् प्रेषयेच्च माम्’ इति पाठः।) ‘काकाक्षिपातनकथां प्रतियाहि’—इति शोकः।
Verse 14
मणिं कथां गृहीत्वाह हनूमान्नेष्यते पतिः अथवा ते त्वरा काचित् पृष्ठमारुह मे शुभे
मणिं कथां च गृहीत्वा हनूमान् आह—‘पतिस्ते नेष्यते। अथवा यदि ते काचित् त्वरा, शुभे, मम पृष्ठमारुह।’
Verse 15
अद्य त्वां दर्शयिष्यामि ससुग्रीवञ्च राघवम् सीताब्रवीद्धनूमन्तं नयतां मां हि राघवः
अद्य त्वां दर्शयिष्यामि ससुग्रीवं च राघवम्। इति सीता हनूमन्तं ब्रवीत्—‘राघवो मां नयतु हि।’
Verse 16
हनूमान् स दशग्रीव दर्शनोपायमाकरोत् वनं बभञ्ज तत्पालान् हत्वा दन्तनखादिभिः
स हनूमान् दशग्रीवदर्शनस्योपायं चकार। स वनं बभञ्ज, तत्पालान् दन्तनखादिभिर्हत्वा।
Verse 17
हत्वातु किङ्करान् सर्वान् सप्त मन्त्रिसुतानपि पुत्रमक्षं कुमारञ्च शक्रजिच्च बबन्ध तम्
किङ्करान् सर्वान् हत्वा तु मन्त्रिसुतान् सप्तापि। अक्षं पुत्रं कुमारं च शक्रजितं च स बबन्ध।
Verse 18
नागपाशेन पिङ्गाक्षं दर्शयामास रावणम् उवाच रावणः कस्त्वं मारुतिः प्राह रावणम्
नागपाशेन पिङ्गाक्षं बद्ध्वा रावणसमीपं दर्शयामासुः। रावण उवाच—“कस्त्वं?” मारुतिरुवाच रावणम्।
Verse 19
रामदूतो राघवाय सीतां देहि मरिष्यसि रामबाणैर् हतः सार्धं लङ्कास्थै राक्षसैर् ध्रुवम्
अहं रामदूतः। राघवाय सीतां देहि; नो चेत् त्वं मरिष्यसि—रामबाणैर्हतः साङ्गं लङ्कास्थै राक्षसैर्ध्रुवम्।
Verse 20
रावणो हन्तुमुद्युक्तो विभीषणनिवारितः दीपयामास लाङ्गलं दीप्तपुच्छः स मारुतिः
रावणो हन्तुमुद्युक्तो विभीषणेन निवारितः। ततः स मारुतिः दीप्तपुच्छो लाङ्गलं दीपयामास।
Verse 21
दग्ध्वा लङ्कां राक्षसांश् च दृष्ट्वा सीतां प्रणम्य ताम् समुद्रपारमागम्य दृष्टा सीतेति चाब्रवीत्
लङ्कां राक्षसांश्च दग्ध्वा, सीतां दृष्ट्वा तां प्रणम्य, समुद्रपारमागत्य “दृष्टा सीता” इति चाब्रवीत्।
Verse 22
अङ्गदादीनङ्गदाद्यैः पीत्वा मधुवने मधु जित्वा दधिमुखादींश् च दृष्ट्वा रामञ्च ते ऽब्रुवन्
अङ्गदादिभिः सह मधुवने मधु पीत्वा, दधिमुखादीन् जित्वा, ततः रामं दृष्ट्वा ते तमब्रुवन्।
Verse 23
दृष्टा सीतेति रामो ऽपि हृष्टः पप्रच्छ मारुतिम् कथं दृष्ट्वा त्वया सीता किमुवाच च माम्प्रति
“दृष्टा सीतेति” श्रुत्वा रामोऽपि हृष्टः सन् मारुतिं पप्रच्छ—कथं त्वया सीता दृष्टा, सा च मम विषये किमुवाच?
Verse 24
सीताकथामृतेनैव सिञ्च मां कामवह्निगम् हनूमानब्रवीद्रामं लङ्घयित्वाब्धिमागतः
“सीताकथामृतेनैव सिञ्च मां कामवह्निगम्” इति; अब्धिं लङ्घयित्वा प्रत्यागतः हनूमान् रामं प्रति एवमब्रवीत्।
Verse 25
सीतां दृष्ट्वा पुरीं दग्ध्वा सीतामणिं गृहाण वै हत्वा त्वं रावणं सीतां प्राप्स्यसे राम मा शुच
सीतां दृष्ट्वा पुरीं दग्ध्वा सीतामणिं गृहाण वै; रावणं हत्वा त्वं सीतां प्राप्स्यसे, हे राम, मा शुचः।
Verse 26
गृहीत्वा तं मणिं रामो रुरोद विरहातुरः मणिं दृष्ट्वा जानकी मे दृष्टा सीता नयस्व माम्
तं मणिं गृहीत्वा रामो विरहातुरो रुरोद; “मणिं दृष्ट्वा जानकी मे दृष्टा, दृष्टा सीता—नयस्व माम्।”
Verse 27
तया विना न जीवामि सुग्रीवाद्यैः प्रबोधितः समुद्रतीरं गतवान् तत्र रामं विभीषणः
“तया विना न जीवामि” इति सुग्रीवाद्यैः प्रबोधितः; विभीषणः समुद्रतीरं गतवान्, तत्र रामं समुपागमत्।
Verse 28
गतस्तिरस्कृतो भ्रात्रा रावणेन दुरात्मना रामाय देहि सीतां त्व मित्युक्तेनासहायवान्
दुरात्मना भ्रात्रा रावणेन तिरस्कृतः स गतः; “रामाय सीतां देहि त्वम्” इत्युक्तोऽसहायवान् अभवत्।
Verse 29
रामो विभीषणं मित्रं लङ्कैश्वर्ये ऽभ्यषेचयत् समुद्रं प्रार्थयन्मार्गं यदा नायात्तदा शरैः
रामो मित्रं विभीषणं लङ्कैश्वर्येऽभ्यषेचयत्; समुद्रं मार्गं प्रार्थयन्, यदा नायात् तदा शरैः (तं निग्रहीतुं) उद्यतः।
Verse 30
भेदयामास रामञ्च उवाचाब्धिः समागतः नलेन सेतुं बध्वाब्धौ लङ्कां व्रज गभीरकः
ततः समागतोऽब्धिः रामं भेदयामासोवाच च— “नलेनाब्धौ सेतुं बध्वा लङ्कां व्रज, गभीरक।”
Verse 31
अहं त्वया कृतः पूर्वं रामो ऽपि नलसेतुना कृतेन तरुशैलाद्यैर् गतः पारं महोदधेः वानरैः स सुवेलस्थः सह लङ्कां ददर्श वै
अहं त्वया पूर्वं कृतः; रामोऽपि नलसेतुना तरुशैलाद्यैः कृतेन महोदधेः पारं गतः। वानरैः सह स सुवेलस्थो लङ्कां ददर्श वै।
Frequently Asked Questions
The immediate problem is the ocean-crossing to reach Laṅkā; it is resolved first by Hanumān’s leap (mission success), and later at campaign-scale by the Ocean’s instruction to build Nala’s bridge (setu) for the vānaras and Rāma.
Hanumān offers Rāma’s ring as proof; Sītā then gives her jewel as a return-token and message, enabling Rāma to trust the report and proceed decisively.
Vibhīṣaṇa, rejected for advising righteousness, approaches Rāma; Rāma accepts him as a friend and consecrates him to Laṅkā’s sovereignty, modeling dharmic statecraft through protection, legitimacy, and strategic coalition.