Purvabhaga
मङ्गलाचरणम्, तीर्थ-परिसरः, सूतागमनम् — Invocation, Sacred Setting, and the Arrival of Sūta
ਅਧਿਆਇ 1 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਆਸ ਜੀ ਦੇ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸੋਮ-ਸਰੂਪ, ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ, ਪੁੱਤਰ-ਸਹਿਤ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ–ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਸੁਆਮੀ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਕਾਰਣ—ਵਜੋਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਲੱਛਣ—ਅਤੁਲ ਸ਼ਕਤੀ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਐਸ਼ਵਰਯ, ਸਵਾਮਿਤਵ ਅਤੇ ਵਿਭੂਤਵ—ਦੱਸ ਕੇ ਅਜ, ਨਿਤ੍ਯ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਸੰਗ ਧਰਮ-ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ—ਗੰਗਾ–ਕਾਲਿੰਦੀ ਸੰਗਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ—ਜਿੱਥੇ ਨਿਯਮਪਰਾਇਣ ਰਿਸ਼ੀ ਮਹਾਨ ਸਤ੍ਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਭਾ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਆਸ-ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੂਤ, ਜੋ ਕਥਾ, ਕਾਲ, ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਕਾਵਿ-ਵਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ-ਸਤਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਧੀਵਤ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਥੋਂ ਅੱਗੇ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
परस्य दुर्निर्णयः—षट्कुलीयमुनिविवादः तथा ब्रह्मदर्शनार्थं मेरुप्रयाणम् | The Dispute of the Six-Lineage Sages on the Supreme and Their Journey to Brahmā at Meru
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਕਲਪ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਆਰੰਭ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ‘ਟਕੁਲੀਯ’ ਮੁਨੀ ‘ਪਰਮ’—ਸਰਵੋਚ ਤੱਤ ਕੀ ਹੈ—ਇਸ ਉੱਤੇ ਲੰਮਾ ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹਰ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਮਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੁਰ੍ਨਿਰੂਪ੍ਯ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ। ਤਦ ਵਿਵਾਦ ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਉਹ ਦੇਵ-ਦਾਨਵਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਵਿਚ ਆਸੀਨ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਵਿਧਾਨ-ਨਿਰਧਾਰਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੂ ਦਾ ਪੁੰਨ-ਸ਼ਿਖਰ ਦੇਵਾਂ, ਦਾਨਵਾਂ, ਸਿੱਧਾਂ, ਚਾਰਣਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਰਤਨਾਂ, ਉਪਵਨਾਂ, ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਝਰਨਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਉੱਥੇ ‘ਬ੍ਰਹਮਵਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੰਗਲ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਦੇ ਸਰੋਵਰ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪ੍ਰਾਕਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਤੇਜਸਵੀ ਮਹਾਨਗਰੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਣਨ ਤੱਤ-ਨਿਰਣਯ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ-ਅਧਿਕਾਰੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
सर्वेश्वर-परमकारण-निरूपणम् / The Supreme Lord as the Uncaused Cause
ਅਧਿਆਇ 3 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਸ਼ਿਵ/ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪਰਮ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਤੱਤਵਿਕ ਨਿਰੂਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਐਸਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਮਨ ਉਸ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ; ਉਸ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਨਿਰਭੈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਇਕ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਣੂ-ਰੁਦ੍ਰ-ਇੰਦਰ, ਭੂਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਧਿਆਨਯੋਗ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਪਰ ਆਪ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸ਼ਿਵ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ, ਸਰਵੈਸ਼ਵਰਯ-ਸੰਪੰਨ, ਮੁਕਤੀ-ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ-ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਪਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ। ਇਕ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਤਾ, ਅਕ੍ਰਿਯਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਯਾਸ਼ੀਲਤਾ, ਇਕ ਬੀਜ ਤੋਂ ਬਹੁ ਰੂਪ—ਰੁਦ੍ਰ ‘ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ’ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਨਿਤ ਵੱਸਦਾ, ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਅਗੋਚਰ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਤੇ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
सत्रप्रवृत्तिः — वायोः आगमनं च (Commencement of the Satra and the Arrival of Vāyu)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਾਲੇ ਯਜ੍ਞ-ਸਤਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਤਰ ਅਦਭੁਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਿਆਂ ਦੀ ਆਦਿ ਸਿਰਜਣ-ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵਰਗਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ ਸਤਰ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਵਾਯੁਦੇਵ ਆ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਵਾਯੂ ਦਾ ਤੱਤਵਿਕ ਸਰੂਪ ਵਰਣਿਤ ਹੈ—ਉਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ, ਆਗਿਆ ਬਲ ਨਾਲ ਨਿਯੰਤਰਕ, ਮਰੁਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ; ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਜਗਤ-ਧਾਰਣ ਕਾਰਜ, ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ-ਸਪਰਸ਼, ਆਕਾਸ਼-ਯੋਨੀ, ਤੇਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਵਰਗੀ ਸੁਖਮ ਤੱਤਵ-ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਵੇਖ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਚਨ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਠ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਆਸਨ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਅਗਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
पशुपाशपतिज्ञान-प्राप्तिः (Acquisition of Paśupati–Pāśa Knowledge)
ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਔਪਚਾਰਿਕ ਜਿਗਿਆਸਾ ਵਾਯੂ ਅੱਗੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰਗਮ੍ਯ ਗਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ-ਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਜਾਗਿਆ। ਵਾਯੂ ਸ਼੍ਵੇਤਲੋਹਿਤ ਕਲਪ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮਪਿਤਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਕੌਮਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼੍ਵੇਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸਾਖ਼ਾਤ ਦਰਸ਼ਨ, ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ। ਇਸ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਚਰਾਚਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਸਮਰੱਥ ਹੋਏ। ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਜੋ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ’ ਸਮਾਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਮੁਨੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਸ਼ੁਭ ਗਿਆਨ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਤੇ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਵਾਯੂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਸ਼ੁਪਾਸ਼ਪਤੀ-ਗਿਆਨ ਕਹਿ ਕੇ ਸੱਚੇ ਕਲਿਆਣਾਰਥੀਆਂ ਲਈ ਪਰਾ ਨਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
पशु-पाश-पतिविचारः / Inquiry into Paśu, Pāśa, and Pati
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਸ਼ੂ (ਬੱਧ ਜੀਵ) ਅਤੇ ਪਾਸ਼ (ਬੰਧਨ-ਤੱਤ) ਦਾ ਸਰੂਪ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਸੁਆਮੀ ਪਤੀ ਕੌਣ ਹੈ। ਵਾਯੂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਚੇਤਨ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕਾਰਣ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ; ਅਚੇਤਨ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਪਰਮਾਣੂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜੜ ਤੱਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸੁਵਿਧਿਤ ਜਗਤ ਨਹੀਂ ਰਚ ਸਕਦੇ। ਜੀਵ ਕਰਤਾ ਜਿਹਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਕਰਤ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਦਾ ਤੁਰਨਾ। ਪਸ਼ੂ-ਪਾਸ਼-ਪਤੀ ਤ੍ਰਯ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇਕ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ; ਤੱਤਵਵਿਦਿਆ/ਬ੍ਰਹਮਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਯੋਨਿਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਭੋਕਤਾ-ਭੋਗ੍ਯ-ਪ੍ਰੇਰਯਿਤਾ ਦੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮੁਕਤੀ-ਕਾਮੀ ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਹੋਰ ਕੁਝ ਜਾਣਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
कालतत्त्वनिर्णयः / Doctrine of Kāla (Time) and Its Subordination to Śiva
ਰਿਸ਼ੀ ਕਾਲ (ਸਮਾਂ) ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਸ਼ਰਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਗਤ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਲਯ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ (ਹਰੀ), ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਵੀ ਕਾਲ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨਿਯਤੀ ਨੂੰ ਲੰਘ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ; ਕਾਲ ਹੀ ਭੂਤ-ਵਰਤਮਾਨ-ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਭੇਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜਰਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਕਾਲ ਕੌਣ ਹੈ, ਕਿਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੀ ਕੋਈ ਇਸ ਤੋਂ ਅਤੀਤ ਹੈ? ਵਾਯੂ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਕਾਲ ਨਿਮੇਸ਼, ਕਾਸ਼ਠਾ ਆਦਿ ਮਾਪਾਂ ਨਾਲ ਪਰਿਮੇਯ ਤੱਤ ਹੈ; ਕਾਲਾਤਮਾ ਹੈ; ਪਰਮ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਤੇਜ ਹੈ—ਨਿਯੋਗਰੂਪ ਅਪਰਾਜਿਤ ਨਿਯੰਤਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਜੋ ਚਰਾਚਰ ਜਗਤ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੋਖ਼ਸ਼ ਵੀ ਮਹਾਕਾਲਾਤਮਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅੰਸ਼-ਪ੍ਰਸਵ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਲੋਹਾ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼—ਜਗਤ ਕਾਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਪਰ ਕਾਲ ਜਗਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ; ਕਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਕਾਲ ਦੇ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਜੇਯ ਸ਼ਾਰਵ ਤੇਜ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਾਲ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਲੰਘਣੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ।
कालमान-निर्णयः (Determination of the Measures of Time)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਾਲ-ਮਾਨ (ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਪ) ਦਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਿਰਣਯ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਯੁ ਅਤੇ ਸੰਖਿਆ-ਰੂਪ ਕਾਲ ਕਿਹੜੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਪਯੋਗ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਸੀਮਾ ਕੀ ਹੈ। ਵਾਯੂ ਨੇ ਅੱਖ ਦੀ ਝਪਕ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ‘ਨਿਮੇਸ਼’ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਇਕਾਈ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਿਮੇਸ਼ ਤੋਂ ਕਾਸ਼ਠਾ, ਕਾਸ਼ਠਾ ਤੋਂ ਕਲਾ, ਕਲਾ ਤੋਂ ਮੁਹੂਰਤ ਅਤੇ ਮੁਹੂਰਤ ਤੋਂ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ (ਦਿਨ-ਰਾਤ) ਤੱਕ ਦੀ ਮਾਪ-ਪੜ੍ਹੀ ਸਮਝਾਈ। ਅੱਗੇ ਮਹੀਨੇ, ਰੁੱਤਾਂ ਅਤੇ ਅਯਨ ਦਾ ਸੰਬੰਧ, ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹਾ (ਮਾਨੁਸ਼-ਅਬਦ) ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਗਣਨਾ ਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਗਣਨਾ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੱਖਿਣਾਯਨ ਦੇਵਾਂ ਲਈ ਰਾਤ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਯਨ ਦੇਵਾਂ ਲਈ ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਯੁਗ-ਗਣਨਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਯੁਗ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।
शक्त्यादिसृष्टिनिरूपणम् / The Account of Creation Beginning with Śakti
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਆਪਣੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਲੀਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਦਿ ਤੱਤ ਕਿਹੜਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਭ ਫੈਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਯੂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਿਚਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ‘ਸ਼ਾਂਤ੍ਯਤੀਤ’ ਪਦ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੈ; ਸ਼ਕਤੀ-ਯੁਕਤ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਵ੍ਯਕਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤ੍ਯਤੀਤ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਵਿਦਿਆ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ—ਇਹ ਪੰਜ ‘ਪਦ’ ਈਸ਼ਵਰ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਮ ਹਨ; ਸੰਹਾਰ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਗਤ ਪੰਜ ‘ਕਲਾ’ਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਰਣ-ਭੂਮੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਤੱਤਵਿਕ ਤਰਕ ਹੈ ਕਿ ਨਾ ਅਵ੍ਯਕਤ ਇਕੱਲਾ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਿਰਪੇਖ ਕਰਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜੜ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਅਕਰਤਾ/ਅਜਾਣ ਵਰਗਾ, ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਪਰਮਾਣੂ ਆਦਿ ਜੜ ਕਾਰਣ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੁਵਿਧਿਤ ਜਗਤ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਿੱਛੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਚੇਤਨ ਕਰਤਾ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
त्रिमूर्तिसाम्यं तथा महेश्वरस्य परमार्थकारणत्वम् | Equality of the Trimūrti and Maheśvara as the Supreme Cause
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਸ਼ੈਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਤੱਤਵ-ਵਿਚਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਵ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਤੋਂ ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਕਾਰਣ-ਕਾਰਜ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦਿਵ੍ਯ ਤੱਤਵ ਦੀ ਸਰਵਵਿਆਪਕਤਾ, ਅਪ੍ਰਤਿਹਤ ਸ਼ਕਤੀ, ਅਨੁਪਮ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨਾਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਸਰਵਾਧਿਪਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸਰਗ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਲਯ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਰਸਪਰ ਉਤਪੰਨ, ਪਰਸਪਰ ਪਾਲਕ ਅਤੇ ਸਮਨ੍ਵਯ ਨਾਲ ਵਧਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਦੇਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰਤਵ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਥੀ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਦਾ ਖੰਡਨ ਹੈ; ਜੋ ਤ੍ਰਿਦੇਵਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਆਸੁਰੀ/ਅਮੰਗਲ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤੀਤ, ਚਤੁਰਵ੍ਯੂਹ-ਸਰੂਪ, ਸਰਵਾਧਾਰ, ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਜਗਤਕਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਪੁਰੁਸ਼ ਤੇ ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਦਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
मन्वन्तर-कल्प-प्रश्नोत्तरम् / Discourse on Manvantaras, Kalpas, and Re-creation
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਰਣਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਂਤਰ-ਸਰਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸਰਗ (ਪੁਨਰ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ), ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਵਾਯੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਆਯੁ-ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਪਰਾਰਧ ਆਦਿ ਕਾਲਮਾਨ ਦੱਸ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਬੰਧਿਤ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਮਨੂਆਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚੌਦਾਂ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਕਲਪ ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰ ਅਨਾਦਿ-ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ; ਸਭ ਕੁਝ ਕਹਿ ਦੇਣ ਤੇ ਵੀ ਸ੍ਰੋਤਿਆਂ ਦਾ ਫਲ ਸੀਮਿਤ ਰਹੇਗਾ—ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਚੱਲ ਰਹੇ ਕਲਪ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਾਹ ਕਲਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ ਹਨ—ਸੱਤ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਤੋਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸਾਵਰਣਿਕ ਤੋਂ—ਅਤੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਸੱਤਵਾਂ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਪ੍ਰਵਰਤ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਇਹ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਰੀਤ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਕਲਪ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਕਾਲ-ਵਾਯੂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਚੱਕਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਦੀ ਛਵੀ ਦੇ ਕੇ ਅੱਗੇ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਕਥਾ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
सर्गविभागवर्णनम् (Classification of Creation: the Nine Sargas and the Streams of Beings)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਸ੍ਰਿਗ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ) ਦੀ ਤਾਤਤਵਿਕ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਤਮਸ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਮੋਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤਮੋਮੋਹ, ਮਹਾਮੋਹ, ਤਾਮਿਸ੍ਰ ਅਤੇ ਅੰਧ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਵਿਧ ਅਵਿਦਿਆ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰਾਂ ਅਤੇ ‘ਸ੍ਰੋਤਸ’ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਖ੍ਯ/ਸਥਾਵਰ ਜੜ ਅਤੇ ਰੁਕਾਵਟ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ; ਫਿਰ ਤਿਰ੍ਯਕਸ੍ਰੋਤਸ (ਪਸ਼ੂ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ) ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਰ ਬਾਹਰ ਆਵਰਨ ਅਤੇ ਭ੍ਰਾਂਤ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ; ਊਰਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਸ (ਦੇਵ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ) ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ, ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਸੱਤਵ-ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਅਰਵਾਕਸ੍ਰੋਤਸ (ਮਨੁੱਖ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ) ਜੋ ਸਾਧਕ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਦੁੱਖ-ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਘਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੱਝੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਅਨੁਗ੍ਰਹ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ—ਵਿਪਰ੍ਯਯ, ਸ਼ਕਤੀ, ਤੁਸ਼ਟੀ, ਸਿੱਧੀ—ਵਿੱਚ ਗਿਣੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਸ੍ਰਿਗਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਗਿਣਤੀ: ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ (ਮਹਤ, ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ/ਭੂਤ, ਵੈਕਾਰਿਕ/ਐਂਦ੍ਰਿਯਕ) ਅਤੇ ਪੰਜ ਵੈਕ੍ਰਿਤ ਮੁਖ੍ਯ-ਸਥਾਵਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਨੌਵਾਂ ਕੌਮਾਰ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਣ-ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਆਨ ਤੇ ਧਰਮ-ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
रुद्रस्य परमात्मत्वे ब्रह्मपुत्रत्वादिसंशयप्रश्नः — Questions on Rudra’s Supremacy and His ‘Sonship’ to Brahmā
ਅਧਿਆਇ 13 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰਮ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਤੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਪਿਛਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਸੰਦੇਹ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਵਿਰੂਪਾਖ਼ਸ਼, ਸ਼ੂਲਧਰ, ਨੀਲਲੋਹਿਤ, ਕਪර්ਦੀ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਯੁਗਾਂਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਵੀ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਸੁਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਪਰਸਪਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਅੰਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਣ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਪਰਸਪਰ ਉਤਪੱਤੀ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਹੈ—ਇਹ ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿਦੇਵ, ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਯੋਗਖੇਮ-ਦਾਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਵ੍ਯਕਤ-ਜਨਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ‘ਪੁੱਤਰ’ ਕਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਸਟੀਕ ਤੱਤਵ-ਵਿਆਖਿਆ ਮੰਗਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਪੁਰਾਣਿਕ ਵੰਸ਼-ਕਾਰਣ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਵੇ।
रुद्राविर्भावकारणम् — Causes and Pattern of Rudra’s Manifestation (Pratikalpa)
ਵਾਯੂ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਕਲਪ (ਵਾਰੰਵਾਰ) ਅਵਿਰਭਾਵ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਵਾਧਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸ਼ੋਕ-ਸ਼ਮਨ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਕਾਲਾਤਮਾ, ਰੁਦ੍ਰਗਣਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਰੁਦ੍ਰ ਲਗਾਤਾਰ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹੇਸ਼ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਪੁੱਤਰ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਆਧਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪਰਮ ਸੱਤਾ—ਤੇਜੋਰਾਸ਼ੀ, ਅਨਾਦਿ-ਨਿਧਨ, ਵਿਭੂ—ਅਤੇ ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਏਕਤਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ: ਉਹ ਅਧਿਕਾਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ, ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮ-ਰੂਪ ਲੈਂਦਾ, ਦਿਵ੍ਯ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਸਮਰੱਥ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਪਾਲਕ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੂਰਤੀ-ਲੱਛਣ—ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ, ਚੰਦਰ ਅਲੰਕਾਰ, ਸਰਪ-ਭੂਸ਼ਣ, ਪਵਿੱਤਰ ਕਟਿਸੂਤਰ, ਕਪਾਲ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਗੰਗਾਧਰ ਜਟਾਵਾਂ—ਨੀਲਲੋਹਿਤ/ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।
अर्धनारीश्वरप्रादुर्भावः (Manifestation of Ardhanārīśvara and the Impulse for Procreative Creation)
ਅਧਿਆਇ 15 ਵਿੱਚ ਆਦਿ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸੰਕਟ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਜੀਵ ਰਚੇ, ਪਰ ਉਹ ਵਧਦੇ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਮੈਥੁਨਜ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (ਲੈੰਗਿਕ ਪ੍ਰਜਨਨ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ) ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਈਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਹਾਲੇ ਇਸਤਰੀ-ਤੱਤ/ਇਸਤਰੀ-ਧਾਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਸਮਰਥ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਉਹ ਨਿਸਚੇ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਜਾ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਤਿ-ਆਵਸ਼੍ਯਕ ਹੈ; ਦਿਵ੍ਯ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟ ਜਨਸਮੂਹ ਨਹੀਂ ਫੈਲ ਸਕਦਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਨੰਤ, ਸ਼ੁੱਧ, ਨਿਰਗੁਣ, ਧਾਰਣਾ-ਅਤੀਤ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ-ਸੰਨਿਧ ਸੁਖਮ ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਖ-ਇਸਤਰੀ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ-ਰੂਪ ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਨਨਸ਼ੀਲ ਬਹੁਤਤਾ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਧ੍ਰੁਵਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਕਟਾਵੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਦ੍ਵੈਤ ਦਿਵ੍ਯਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਸੰਭਵ ਹੈ; ਤਪ ਦਾ ਫਲ ਕੇਵਲ ਯਾਂਤ੍ਰਿਕ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ, ਦੇਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ।
Śiva’s Boon to Viśvakarman and the Manifestation of Devī (Bhavānī/Parāśakti)
ਅਧਿਆਇ 16 ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਹਰ ਸਨੇਹ ਭਰੇ ਆਦਰ-ਸੰਬੋਧਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਜਾ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਮਨਚਾਹਾ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਰਦਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਤੱਤਵਿਕ ਘਟਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਦੇਵੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟਯ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ (ਭਵ) ਦੀ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਜਨਮ-ਮਰਨ-ਜਰਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਬਾਣੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਮੁੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਪਰਾਤਪਰ ਹੈ, ਪਰ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਪੁਰਾਣਿਕ ਕਥਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਕਤ-ਸ਼ੈਵ ਤੱਤਵ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਜਗਤ-ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਅੰਤਰਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
मनु-शतरूपा-प्रसूतिः तथा दक्षकन्याविवाहाः (Manu–Śatarūpā, Prasūti, and the Marriages of Dakṣa’s Daughters)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ‑ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦੀ ਕੜੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਵਾਯੂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਈਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤੀ ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮੈਥੁਨ‑ਪ੍ਰਭਵਾ (ਜੋੜੇ ਵਾਲੀ) ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਅੱਧਾ ਪੁਰਖ ਤੇ ਅੱਧਾ ਇਸਤ੍ਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸਤ੍ਰੀ‑ਅੱਧ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਰਾਜ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪੁਰਖ‑ਤੱਤਵ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਮਨੂ ਨੂੰ ਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਆਕੂਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਦੋ ਧੀਆਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨੂ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਦਕਸ਼ ਨਾਲ ਅਤੇ ਆਕੂਤੀ ਦਾ ਰੁਚੀ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਆਕੂਤੀ ਤੋਂ ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕ‑ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਚੌਵੀ ਧੀਆਂ—ਸ਼੍ਰੱਧਾ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਧ੍ਰਿਤੀ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਤੁਸ਼ਟੀ, ਮੇਧਾ, ਕ੍ਰਿਆ, ਬੁੱਧੀ, ਲੱਜਾ, ਵਪੁਹ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਿੱਧੀ, ਕੀਰਤੀ ਆਦਿ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਧਰਮ ਦਾਕਸ਼ਾਯਣੀਆਂ ਨੂੰ ਪਤਨੀਆਂ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਖ੍ਯਾਤੀ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਪ੍ਰੀਤੀ, ਖ਼ਸ਼ਮਾ, ਅਨਸੂਯਾ, ਊਰਜਾ, ਸ੍ਵਾਹਾ, ਸ੍ਵਧਾ ਆਦਿ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਭ੍ਰਿਗੂ, ਮਰੀਚੀ, ਅੰਗਿਰਸ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਅਤ੍ਰੀ, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਪਾਵਕ, ਪਿਤਰ ਆਦਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ‑ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਤਾਨ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਰਮ‑ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਤਾਨ ਦੁੱਖ ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦੀ ਹੈ।
दक्षस्य रुद्रनिन्दा-निमित्तकथनम् / The Cause of Dakṣa’s Censure of Rudra
ਅਧਿਆਇ 18 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਦਕਸ਼ ਦੀ ਧੀ ਸਤੀ (ਦਾਕਸ਼ਾਯਣੀ) ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਮੇਨਾ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਹਿਮਵਾਨ ਦੀ ਧੀ ਕਿਵੇਂ ਬਣੀ, ਮਹਾਤਮਾ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਿਉਂ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਭਵ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਵਾਯੂ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਲਘੁ-ਚੇਤਸਤਾ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ-ਭ੍ਰੰਸ਼ ਧਰਮ-ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਭੁੱਲ ਵਜੋਂ ਦੇਵ-ਸਮੁਦਾਇ ਨੂੰ ‘ਮਲਿਨ’ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸੰਗ ਹਿਮਵਾਨ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਹੈ—ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦੇਵੀ ਸਮੇਤ ਈਸ਼ਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਦਕਸ਼ ਵੀ ਆਪਣੀ ਧੀ ਸਤੀ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਹਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਦੇਵੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰੀ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਾਤਪਰ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਾ ਪਛਾਣਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਅਗਿਆਨ ਵੈਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਹ ਉਸ ਨੂੰ ਦੀਕਸ਼ਾ-ਯੁਕਤ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਭਵ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਕਾਰ ਨਾ ਕਰਨ ਵੱਲ ਧੱਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਅੱਗੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਯਜ੍ਞ-ਭੰਗ ਦੀ ਕਾਰਣ-ਭੂਮੀ ਰਚਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਤਾਤਤਵਿਕ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ, ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ, ਅਤੇ ਅਪਰਾਧ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲੀ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਕਰਮ-ਨਿਆਂ।
दक्षस्य यज्ञप्रवृत्तिः तथा ईश्वरवर्जितदेवसमागमः (Dakṣa’s Sacrificial Undertaking and the Devas’ Assembly without Īśvara)
ਅਧਿਆਇ 19 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਧਰਮ ਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਯਜ्ञ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪਰ ਦੁਰਾਤਮਾ ਦਕਸ਼; ਉਸ ਦੇ ਯਜ्ञ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ ਨੇ ਵਿਘਨ ਕਿਵੇਂ ਪਾਇਆ? ਵਾਯੂ ਸਮਾਂ‑ਥਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਹਿਮਵਤ ‘ਤੇ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਕ੍ਰੀਡਾ‑ਵਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਪ੍ਰਾਚੇਤਸ ਦਕਸ਼ ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਹਿਮਾਲੇ ਦੀ ਪਿੱਠ ‘ਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ‑ਸਿੱਧਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ्ञ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੂ, ਰੁਦ੍ਰ, ਸਾਧ੍ਯ, ਮਰੁਤ, ਸੋਮ‑ਆਜ੍ਯ‑ਧੂਮ ਭਾਗੀ ਦੇਵ, ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ, ਪਿਤਰ, ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ—ਸਭ ਯਜ्ञਭਾਗੀ ਹੋ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਈਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵ‑ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਆਇਆ ਦੇਖ ਕੇ ਦਧੀਚੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਅਯੋਗ੍ਯ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਯੋਗ੍ਯ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਨਾ ਕਰਨਾ ਮਹਾਪਾਪ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ‑ਵਰਜਨ ਕਰਕੇ ਯਜ्ञ ਬਾਹਰੋਂ ਪੂਰਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਦੋਸ਼ਯੁਕਤ; ਇਹੀ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ‑ਵਿਧੀਕ ਜੜ੍ਹ ਬਣਦੀ ਹੈ।
दक्षयज्ञदर्शनम् — The Vision of Dakṣa’s Great Sacrifice (and the Onset of Vīrabhadra’s Terror)
ਅਧਿਆਇ 20 ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਦੇਵ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮਹਾਸਤ੍ਰ ਯਜ੍ਞ ਬੜੀ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੈ। ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਦਰਭ ਵਿਛੀ ਹੈ, ਅਗਨੀਆਂ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹਨ, ਸੁਵਰਨ ਪਾਤ੍ਰ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵੇਦ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ; ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦਾ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ-ਗੀਤ, ਵੇਣੂ-ਵੀਣਾ ਦੀ ਧੁਨ ਅਤੇ ਗੂੰਜਦਾ ਵੇਦਪਾਠ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਦਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਅਧ੍ਵਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਬਿਜਲੀ-ਗਰਜ ਵਰਗਾ ਸਿੰਹਨਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਉਸ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਡਰ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਭੱਜ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਵਸਤ੍ਰ-ਆਭੂਸ਼ਣ ਉਲਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਫਟ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਨਾਦ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦਹਿਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸਿੰਹਗਰਜਨਾ ਵਰਗਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਕੁਝ ਤਾਂ ਡਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪਹਾੜ ਚਿਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਕੰਬਦੀ ਹੈ, ਹਵਾਵਾਂ ਭੰਵਰ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਾਸਕ-ਸੁਧਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਅਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਆਸੰਨ ਵਿਘਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।
भद्रस्य देवसंघेषु विक्रमः (Bhadra’s Onslaught among the Deva Hosts)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਣਿਤ ਯੁੱਧ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੇਵ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾ ਕੇ ਛਿੱਤਰ-ਭਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਹੀ (ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਰਮਲ) ਅੰਗ-ਸਾਮਰਥ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਤ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਕਿ ਦੰਡਯੋਗ ਲੋਕ ਬਿਨਾ ਦੰਡ ਰਹਿ ਗਏ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਗਣਨਾਇਕ ਭਦ੍ਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਰਵ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਸਮਰੱਥ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਉੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਜਵਲੰਤ ਮੁਖ ਨਾਲ, ਹਾਥੀਆਂ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਦੇਵ-ਸੈਨਾ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਮੱਤੇ ਗਜ ਵਰਗੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਉਗਰ ਕਿਰਿਆ ਮਾਨੋ ਵੱਡੇ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਮਥ ਕੇ ਅਫ਼ਰਾਤਫ਼ਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਵਿਆਘ੍ਰਚਰਮ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਉੱਤਮ ਸੁਵਰਨ-ਤਾਰਕਾ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਭਦ੍ਰ ਦੇਵ-ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਕਾਰੀ ਜੰਗਲੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਫਿਰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵ ਇਕ ਯੋਧੇ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰਗਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਵੀ ਰਣ-ਰੋਸ਼ ਵਧਣ ਨਾਲ ਮਦੋਨਮੱਤ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਲਾ ਉਗਲਦੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਦ੍ਰ ਰੁਦ੍ਰ-ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਦਗਾਰ ਬਣ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਗਣ ਦੰਡਨ-ਸ਼ੋਧਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦਿਵ੍ਯ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਹਨ।
भद्रस्य दिव्यरथारोहणं शङ्खनादश्च — Bhadra’s Divine Chariot-Ascent and the Conch-Blast
ਅਧਿਆਇ 22 ਵਿੱਚ ਨਿਰਣਾਇਕ ਯੁੱਧ-ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਤੇਜਸਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਵ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਵਜ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ, ਰਤਨਮਯ ਅਸਤ੍ਰ-ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪੁਰ-ਵਧ ਵਾਲਾ ਪੁਰਾਣਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਵੀਰ ਗਣਨਾਇਕ ਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰੇਭਾ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੇੜੇ ਭਦ੍ਰ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਪਰਾਕ੍ਰਮਤਾ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਸ਼ਿਵ ਅੰਬਿਕਾ ਸਮੇਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀ ਹੈ। ਭਦ੍ਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਰਥਾਰੋਹਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਦ੍ਵਿਸ਼ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਿਪਤ ਸ਼ੰਖਨਾਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਠਰਾਗਨੀ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘੋਰ ਟਕਰਾਅ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਬਲਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
वीरभद्रक्रोधशमनं देवस्तुतिश्च (Pacification of Vīrabhadra and the Gods’ Hymn)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼-ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਹਾਰੇ ਹੋਏ, ਜਖ਼ਮੀ ਤੇ ਡਰੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮਥ-ਗਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੋਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਜ਼ੁਕ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੂਤ ਵਜੋਂ ਵੀਰਭਦ੍ਰ (ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਗਣਪਤੀ) ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਿਮਾ ਦੇਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦਾ ਰੋਸ ਠੰਢਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਿਆਂ ਦੇਵਤਾ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਅੰਜਲੀ ਧਰ ਕੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ, ਯਜ੍ਞ-ਵਿਧਵੰਸਕ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਅਤੇ ਕਾਲਾਗਨੀ-ਰੁਦ੍ਰ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਦੰਡ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੀ ਜਗਤ-ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਨਿਆਂਯੁਕਤ ਸ਼ਾਸਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਡਰ ਦਾ ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣਾ, ਮੱਧਸਥਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਨਾਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਬੋਧ—ਇਹ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਹੈ।
मन्दरगिरिवर्णनम् — Description of Mount Mandara as Śiva’s Residence (Tapas-abode)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਹੋ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਗਏ, ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀ ਕੀਤਾ। ਵਾਯੂ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਾਧਿਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਮੰਦਰਗਿਰਿ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਦਭੁਤ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਸ਼ੋਭਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਾੜ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਹਜ਼ਾਰ ਮੂੰਹਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਵਰਨਨੀਯ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਰਿੱਧੀ, ਈਸ਼ਵਰ-ਨਿਵਾਸਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ‘ਅੰਤਹਪੁਰੀ’ ਵਰਗਾ ਰੂਪਾਂਤਰ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ–ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਨਿੱਤ ਸਾਨ্নਿਧ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਵਨਸਪਤੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਝਰਨਿਆਂ-ਪ੍ਰਪਾਤਾਂ ਦਾ ਜਲ ਸਨਾਨ-ਪਾਨ ਨਾਲ ਪਾਵਨ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਦਰ ਸਿਰਫ਼ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨਹੀਂ, ਤਪ-ਸ਼ਕਤੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਨੇੜਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਮੰਗਲ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
सत्याः पुनस्तपश्चर्या — Satī’s Return to Austerity (Tapas) and Fearless Liṅga-Worship
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਤਪ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਹਿਮਵਤ ਅਤੇ ਮੇਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੰਕਲਪ ਦੱਸ ਕੇ ਆਗਿਆ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵਨ-ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਗਹਿਣੇ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਤਪਸਵਿਨੀ ਦਾ ਵੇਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਮਨਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਗਟ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਸੰਧਿਆ ਪੂਜਾ ਵਨ-ਫੁੱਲ, ਫਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਇੱਕ ਦੁਸ਼ਟ ਮਹਾਵਾਘ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਚਿੱਤਰ ਵਾਂਗ ਜਮ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਤੀ ਇਕਾਗ੍ਰ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਜਨਮਜਾਤ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਨਿਰਭੈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਭਗਤੀ, ਤਪ, ਲਿੰਗ-ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਇਕਨਿਸ਼ਠ ਸ਼ੈਵ ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਨਿਰਭੈਤਾ ਦਾ ਫਲ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
कौशिकी-गौरी तथा शार्दूलरूप-निशाचरस्य पूर्वकर्मवर्णनम् | Kauśikī-Gaurī and Brahmā’s account of the tiger-formed niśācara
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਦੇ ਕਥਨ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੌਸ਼ਿਕੀ-ਗੌਰੀ ਦੇਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਸ਼ਾਰਦੂਲ (ਬਾਘ) ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਇਕਾਗ੍ਰ ਭਗਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ; ਸ਼ੰਕਰ ਉਸ ਨੂੰ ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਪਦ ਦੇਣਗੇ ਅਤੇ ਉਹ ਦੇਵੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਚਲੇਗਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੱਸ ਕੇ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਵ ਕਰਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਬਾਘ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਨਿਸ਼ਾਚਰ, ਕਾਮਰੂਪੀ, ਗਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਪਾਪ-ਫਲ ਭੋਗਣਾ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਪ੍ਰਸੰਗ ਕਰੁਣਾ ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸੰਭਵ ਉਤਥਾਨ—ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
गौरीप्रवेशः—शिवसाक्षात्कारः (Gaurī’s Entry and the Vision of Śiva)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਿਮਵਾਨ ਦੀ ਧੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਗੌਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਅੰਤਹਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸੁਆਮੀ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਾਪ ਕੀਤਾ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਗਣੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਾਯੂ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਯ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ‘ਪਰਮ ਰਸ’ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੋਮਲ ਹਿਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਅਤੇ ਸੰਕੋਚ ਮਿਲੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਗਮਨ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਅੰਦਰਲੇ ਗਣ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਦੇਵੀ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਉੱਠੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਅਲਿੰਗਨ ਕਰਕੇ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵੀ ਸੋਫ਼ੇ/ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਬੈਠਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਕੋਮਲ ਛੇੜਛਾੜ ਭਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਅਵਸਥਾ ਯਾਦ ਕਰਾ ਕੇ ਰੂਪ, ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਮਿਲਾਪ-ਸਮਾਧਾਨ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਨੇੜਤਾ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
अग्नीषोमात्मकविश्ववर्णनम् / The Universe as Agni–Soma (Fire and Nectar)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵੀ/ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ‘ਆਜ्ञਾ’ ਕਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਅਗਨੀ–ਸੋਮ ਅਤੇ ਵਾਕ्–ਅਰਥ ਸਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਵਾਯੂ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਅਗਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਰੌਦ੍ਰੀ, ਤੀਖੀ, ਤੈਜਸੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਮ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸ਼ਾਕਤ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਭਰਿਆ, ਸ਼ਾਂਤਿਕਾਰਕ ਭਾਵ ਹੈ। ਉਹ ਤੇਜ ਅਤੇ ਰਸ/ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ: ਤੇਜ ਸੂਰਜ/ਅਗਨੀ ਵਾਂਗ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਰਸ ਸੋਮ੍ਯ ਜਲ ਵਾਂਗ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਚਰ-ਅਚਰ ਜਗਤ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਕਾਰਣ-ਕੜੀ—ਆਹੁਤੀ ਤੋਂ ਅੰਨ, ਵਰਖਾ ਤੋਂ ਵਾਧਾ—ਦੁਆਰਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਗਨੀ–ਸੋਮ ਚੱਕਰ ਉੱਤੇ ਲੋਕ-ਸਥਿਤੀ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਦੀ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਲਪਟ ਅਤੇ ਸੋਮ/ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਧਾਰਾ ਦਿਖਾ ਕੇ, ਹੇਠਾਂ ਕਾਲਾਗਨੀ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪਰਸਪਰ-ਪੂਰਕ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
षडध्ववेदनम् (Ṣaḍadhva-vedanam) — The Sixfold Path: Sound, Meaning, and Tattva-Distribution
ਅਧਿਆਇ 29 ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਸ਼ੈਵ ਤੱਤਵ-ਚਿੰਤਨ ਅੰਦਰ ਸ਼ਬਦ (ਸ਼ਬਦ) ਅਤੇ ਅਰਥ (ਅਰਥ) ਦੀ ਅੰਤਰੰਗ ਏਕਤਾ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਰਰਥਕ ਨਹੀਂ; ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਸਰਬਤ੍ਰ ਅਰਥ-ਵਾਹਕ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ–ਅਰਥ ਸੰਰਚਨਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਿਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ‘ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤੀ ਮੂਰਤੀ’ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ-ਵਿਭੂਤੀ ਸਥੂਲ, ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਪਰਾ—ਤਿੰਨ ਪੱਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਰਮ ਸੀਮਾ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ, ਸ਼ਕਤੀ-ਤੱਤਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਮਗ੍ਰਤਾ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਾਧਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੁੰਡਲਿਨੀ-ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਮੂਲ ਕਾਰਣ-ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਛਡਧਵ ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦ-ਪਥਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਅਰਥ-ਪਥਾਂ ਵਜੋਂ ਵਿਸਤਾਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਤੱਤਵ-ਵੰਡ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਪੰਜ-ਵਿਧ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭੋਗ ਅਤੇ ਲਯ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
शिवतत्त्वे परापरभावविचारः (Inquiry into Śiva’s Principle and the Parā–Aparā Paradox)
ਅਧਿਆਇ 30 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ‑ਸ਼ਿਵਾ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਕਰਤੱਬ ਇੰਨੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਗਿਆਨਕ ਉਲਝਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ‑ਸਥਿਤੀ‑ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਕਰਤਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ‑ਨਿਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਜਾਂ ਦੰਡ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਦਾ ਐਸ਼ਵਰਯ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨਾਯੱਤ, ਸਵਭਾਵ‑ਸਿੱਧ ਸਵਾਤੰਤਰ ਹੈ। ਪਰ ਮੂਰਤਿਮਤਾ ਕਾਰਣਤਾ ਤੇ ਪਰਤੰਤਰਤਾ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਦਰਸ਼ਨਕ ਤਣਾਅ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰ ਪਰ ਅਤੇ ਅਪਰ ਦੋ ਰੂਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇੱਕ ਹੀ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਕਿਵੇਂ ਇਕ ਹੋਣ? ਜੇ ਪਰਮ ਸਵਰੂਪ ਨਿਸ਼ਫਲ/ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹੀ ਸੱਤਾ ਸਕਲ/ਪ੍ਰਗਟ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੀ ਹੈ? ਜੇ ਸ਼ਿਵ ਸਵਭਾਵ ਉਲਟ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਨਿੱਤ‑ਅਨਿੱਤ ਦਾ ਭੇਦ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਵੇ; ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਅਵਿਰੋਧੀ ਸਵਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੂਤਰ—ਇੱਕ ਸਕਲ ਮੂਰਤਾਤਮਾ ਤੱਤ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਫਲ ਅਵ੍ਯਕਤ ਸ਼ਿਵ; ਅਤੇ ਸਕਲ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ।
अनुग्रह-स्वातन्त्र्य-प्रमाणविचारः | Inquiry into Pramāṇa, Divine Autonomy, and Grace
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਨੂੰ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਯਥਾਰਥ ਜਿਗਿਆਸਾ ਮੰਨ ਕੇ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਆਧਾਰਿਤ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਦਭਾਵ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਮੋਹ ਦੂਰ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ‘ਕਰਤਵ੍ਯ’ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਪਸ਼ੁ–ਪਾਸ ਵਾਲਾ ਜਗਤ ‘ਅਨੁਗ੍ਰਹ-ਯੋਗ੍ਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਧਾਨ ਸ੍ਵਭਾਵ ਅਤੇ ਸ੍ਵਾਤੰਤਰ੍ਯ ਰਾਹੀਂ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਭਾਵ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਨਾ ਗ੍ਰਹੀਤਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ, ਨਾ ਬਾਹਰੀ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਬੱਝੀ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਨਪੇਖਤਾ ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ-ਯੋਗ੍ਯ ਜੀਵ ਦੀ ਪਰਤੰਤਰ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਬਿਨਾਂ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਅਸੰਭਵ ਹਨ। ਸ਼ੰਭੂ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ; ਅਗਿਆਨ ਬੱਧ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਿਆਨ/ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨ-ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਕਲ–ਸਕਲ ਭਾਵ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਪਰਮ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲ ਹਨ, ਪਰ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਗਿਆਨ ਲਈ ਮੂਰਤ੍ਯਾਤਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਣਯੋਗ ਹਨ।
शैवधर्मप्रशंसा तथा पञ्चविधसाधनविभागः / Praise of Śaiva Dharma and the Fivefold Classification of Practice
ਅਧਿਆਇ 32 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਯੂ (ਮਾਰੁਤ) ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਕਿਹੜੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਮ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਅਪਰੋਕਸ਼ (ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ) ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕੀ ਹੈ। ਵਾਯੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ੈਵਧਰਮ ਹੀ ਪਰਮ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਆਚਰਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਤੱਖ-ਪਰਿਚਿਤ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਮੁਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਇਸ ਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਪੰਜ ਕ੍ਰਮਿਕ ‘ਪਰਵਾਂ’ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੇ ਹਨ—ਕ੍ਰਿਆ, ਤਪ, ਜਪ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ। ਪਰੋਕਸ਼ ਅਤੇ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਗਿਆਨ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸ ਕੇ ਮੋਖਸ਼-ਕਾਰਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਰਮਧਰਮ ਅਤੇ ਅਪਰਧਰਮ—ਦੋਵੇਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸੰਮਤ ਹਨ; ‘ਧਰਮ’ ਦੇ ਅਰਥ-ਨਿਰਣੇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨੂੰ ਨਿਰਣਾਇਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰਮਧਰਮ ਯੋਗ-ਪਰ੍ਯਵਸਾਨ ਵਾਲਾ, ‘ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸ਼ਿਰੋਗਤ’ ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਤ ਹੈ; ਅਪਰਧਰਮ ਵਧੇਰੇ ਸਧਾਰਣ ਅਤੇ ਸੁਲਭ ਹੈ। ਅਧਿਕਾਰ-ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਮਧਰਮ ਯੋਗ੍ਯਾਂ ਲਈ, ਅਪਰਧਰਮ ਸਭ ਲਈ ਸਾਧਾਰਣ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ, ਇਤਿਹਾਸ-ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ਼ੈਵ ਆਗਮ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ, ਵਿਧੀ-ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰ/ਅਧਿਕਾਰ-ਵਿਵਸਥਾ ਸਮੇਤ ਸ਼ੈਵਧਰਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
पाशुपतव्रतविधिः | The Procedure of the Supreme Pāśupata Vow
ਅਧਿਆਇ 33 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ‘ਪਰਮ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ’ ਦੀ ਵਿਧੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਵਰਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਕਰਕੇ ‘ਪਾਸ਼ੁਪਤ’ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਵਾਯੂ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਪਤ, ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਸੰਮਤ (ਅਥਰਵਸ਼ਿਰਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦੱਸ ਕੇ ਕ੍ਰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਭ ਸਮਾਂ ਚੁਣਨਾ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚੈਤਰ ਪੂਰਨਿਮਾ), ਸ਼ਿਵ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਥਾਨ (ਖੇਤਰ, ਬਾਗ ਜਾਂ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਜੰਗਲ) ਦੀ ਚੋਣ, ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਨਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਧਕ ਆਚਾਰਯ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਚਿੱਟਾ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ, ਚਿੱਟੀ ਮਾਲਾ/ਲੇਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਰਭ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਦਰਭ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਮੁਖ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਸ਼ਿਵ-ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ‘ਮੈਂ ਇਹ ਵਰਤ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ’ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਵਰਗਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਵਰਤ ਦੀ ਮਿਆਦ ਆਜੀਵਨ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ, ਫਿਰ ਅੱਧ ਆਦਿ ਘਟਾਵਾਂ, ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ, ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ, ਬਾਰਾਂ ਦਿਨ, ਛੇ ਦਿਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਤੱਕ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਗ੍ਨਿਆਧਾਨ ਅਤੇ ਵਿਰਜਾ-ਹੋਮ ਵਰਗੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋਮਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਪਖ਼ਯ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਸਿਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
शिशुकस्य शिवशास्त्रप्राप्तिः (Śiśuka’s Attainment of Śaiva Teaching and Grace)
ਅਧਿਆਇ 34 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਦੁੱਧ ਲਈ ਤਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਾਲਕ ਸ਼ਿਸ਼ੁਕ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਬਣਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸੱਚਾ ਤੱਤ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਿਆ, ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਗਨੀ ਦੀ ਉੱਤਮ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਭਸਮ ਕਿਵੇਂ ਲੱਭੀ। ਵਾਯੂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਸ਼ੁਕ ਕੋਈ ਸਧਾਰਣ ਬੱਚਾ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਆਘ੍ਰਪਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਪੂਰਵ ਜਨਮ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਨੀ-ਪੁੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਜਨਮ ਲਿਆ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਭਾਗ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਧਾਰਣ ਦੁੱਧ-ਇੱਛਾ ਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣੀ; ਫਿਰ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਆਪ ਉਸ ਨੂੰ ਖੀਰਸਾਗਰ ਦਾ ਵਰ ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਪਦ ਦਿੱਤਾ—ਨਿੱਤ ‘ਕੁਮਾਰਤਵ’ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ। ਪ੍ਰਸਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਕੌਮਾਰ’ ਗਿਆਨਾਗਮ, ਸ਼ਕਤੀਮਈ ਗਿਆਨ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ੈਵ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਬਣਿਆ। ਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਭਰੇ ਦੁੱਧ ਸੰਬੰਧੀ ਬਚਨ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਨ ਬਣ ਕੇ ਕਥਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਬਾਕੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕਰਮਿਕ ਪਿਛੋਕੜ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਗਨੀ/ਭਸਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਤੇ ਦੀਖਿਆਤਮਕ ਮਹੱਤਾ ਸ਼ੈਵ ਮੁਕਤੀ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਈ ਗਈ ਹੈ।
उपमन्युतपः-निवारणप्रसङ्गः / Śiva restrains Upamanyu’s tapas (Śiva disguised as Indra)
ਅਧਿਆਇ 35 ਵਿੱਚ ਉੱਠੇ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਘਬਰਾਏ ਦੇਵ ਵੈਕੁੰਠ ਜਾ ਕੇ ਹਰਿ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਣੁ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਤੁਰੰਤ ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਦੁੱਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਾਲਕ ਉਪਮਨ੍ਯੁ ਆਪਣੇ ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾੜ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਤਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਤਪ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਵੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਸ਼ਵੈਤ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵ-ਉਪਦੇਵਾਂ ਸਮੇਤ ਤਪੋਵਨ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਛਤਰ-ਚਾਮਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਇੰਦਰ-ਸਮਾਨ ਰਾਜਸੀ ਠਾਠ ਵਿੱਚ, ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਸਜਾਉਂਦੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਦਿਵ੍ਯ ਹਸਤਖੇਪ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ—ਛਦਮ ਰੂਪ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ ਤਪ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਤ੍ਯ, ਤੱਤ੍ਵ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥ ਭਕਤੀ ਵੱਲ ਮੋੜਨਾ।