कालतत्त्वनिर्णयः / Doctrine of Kāla (Time) and Its Subordination to Śiva

Verse 1

मुनय ऊचुः । कालादुत्पद्यते सर्वं कालदेव विपद्यते । न कालनिरपेक्षं हि क्वचित्किंचन विद्यते

ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਲ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕਾਲ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।

Verse 2

यदास्यांतर्गतं विश्वं शश्वत्संसारमण्डलम् । सर्गसंहृतिमुद्राभ्यां चक्रवत्परिवर्तते

ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ—ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ-ਮੰਡਲ—ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਤਰਗਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਸੰਹਾਰ ਦੀਆਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।

Verse 3

ब्रह्मा हरिश्च रुद्रश्च तथान्ये च सुरासुराः । यत्कृतां नियतिं प्राप्य प्रभवो नातिवर्तितुम्

ਬ੍ਰਹਮਾ, ਹਰੀ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਵੀ—ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਨਿਯਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਬਲਵਾਨ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।

Verse 4

भूतभव्यभविष्याद्यैर्विभज्य जरयन् प्रजाः । अतिप्रभुरिति स्वैरं वर्तते ऽतिभयंकरः

ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਾਂਗ ਵੰਡ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ‘ਅਤਿਪ੍ਰਭੂ’ ਮੰਨ ਕੇ ਉਹ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਫਿਰਦਾ ਹੈ—ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ।

Verse 5

क एष भगवान् कालः कस्य वा वशवर्त्ययम् । क एवास्य वशे न स्यात्कथयैतद्विचक्षण

ਹੇ ਵਿਚੱਖਣ! ਇਹ ਪੂਜਣਯੋਗ ਕਾਲ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਸ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ? ਸਾਫ਼ ਦੱਸੋ।

Verse 6

वायुरुवाच । कालकाष्ठानिमेषादिकलाकलितविग्रहम् । कालात्मेति समाख्यातं तेजो माहेश्वरं परम्

ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਸਰੂਪ ਕਾਲ, ਕਾਸ਼ਠਾ, ਨਿਮੇਸ਼ ਆਦਿ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਤੇਜ ‘ਕਾਲਾਤਮਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕਾਲ ਦਾ ਹੀ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ।

Verse 7

यदलंघ्यमशेषस्य स्थावरस्य चरस्य च । नियोगरूपमीशस्य बलं विश्वनियामकम्

ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹੁਕਮ-ਸਰੂਪ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਥਿਰ ਤੇ ਚਲਾਇਮਾਨ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਲੰਘ ਹੈ।

Verse 8

तस्यांशांशमयी मुक्तिः कालात्मनि महात्मनि । ततो निष्क्रम्य संक्रांता विसृष्टाग्रेरिवायसी

ਜੋ ਮਹਾਤਮਾ ਆਪ ਕਾਲ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਹੀ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼-ਰੂਪ ਮੁਕਤੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ; ਉਥੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿਚੋਂ ਛੁੱਟਿਆ ਲੋਹੇ ਦਾ ਤੀਰ।

Verse 9

तस्मात्कालवशे विश्वं न स विश्ववशे स्थितः । शिवस्य तु वशे कालो न कालस्य वशे शिवः

ਇਸ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ ਕਾਲ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਕਾਲ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਕਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਕਦੇ ਕਾਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ।

Verse 10

यतो ऽप्रतिहतं शार्वं तेजः काले प्रतिष्ठितम् । महती तेन कालस्य मर्यादा हि दुरत्यया

ਕਿਉਂਕਿ ਅਪਰਾਜਿਤ ਸ਼ਾਰਵ (ਸ਼ਿਵਮਈ) ਤੇਜ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਾਲ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਘਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।

Verse 11

कालं प्रज्ञाविशेषेण को ऽतिवर्तितुमर्हति । कालेन तु कृतं कर्म न कश्चिदतिवर्तते

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੁੱਧੀ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਕਾਲ ਨੂੰ ਕੌਣ ਲੰਘ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਕਾਲ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਕਰਮ—ਉਸ ਦੇ ਨਿਯਤ ਫਲ ਤੋਂ—ਕੋਈ ਵੀ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।

Verse 12

एकच्छत्रां महीं कृत्स्नां ये पराक्रम्य शासति । ते ऽपि नैवातिवर्तंते कालवेलामिवाब्धयः

ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਕਛਤਰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਕਾਲ ਦੀ ਨਿਯਤ ਹੱਦ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਜਵਾਰ-ਭਾਟੇ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨਹੀਂ ਤੋੜਦੇ।

Verse 13

ये निगृह्येंद्रियग्रामं जयंति सकलं जगत् । न जयंत्यपि ते कालं कालो जयति तानपि

ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਕਾਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤ ਸਕਦੇ; ਕਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 14

आयुर्वेदविदो वैद्यास्त्वनुष्ठितरसायनाः । न मृत्युमतिवर्तंते कालो हि दुरतिक्रमः

ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਵੈਦ, ਭਾਵੇਂ ਰਸਾਇਣ-ਚਿਕਿਤਸਾ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਣ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਲ ਨੂੰ ਲੰਘਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ।

Verse 15

श्रिया रूपेण शीलेन बलेन च कुलेन च । अन्यच्चिंतयते जंतुः कालो ऽन्यत्कुरुते बलात्

ਧਨ, ਰੂਪ, ਸ਼ੀਲ, ਬਲ ਅਤੇ ਕੁਲ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜੀਵ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸੋਚਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਜਿੱਤ ਕਾਲ ਆਪਣੇ ਬਲ ਨਾਲ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 16

अप्रियैश्च प्रियैश्चैव ह्यचिंतितगमागमैः । संयोजयति भूतानि वियोजयति चेश्वरः

ਅਪ੍ਰਿਯ ਤੇ ਪ੍ਰਿਯ ਦੋਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਨਾਲ, ਈਸ਼ਵਰ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵੱਖ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 17

यदैव दुःखितः कश्चित्तदैव सुखितः परः । दुर्विज्ञेयस्वभावस्य कालास्याहो विचित्रता

ਜਿਸ ਪਲ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਪਲ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਹੋ! ਸਮਝਣੋਂ ਔਖੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਕਾਲ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਅਜੀਬ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਹੈ।

Verse 18

यो युवा स भवेद्वृद्धो यो बलीयान्स दुर्बलः । यः श्रीमान्सो ऽपि निःश्रीकः कालश्चित्रगतिर्द्विजा

ਜੋ ਜਵਾਨ ਹੈ ਉਹੀ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਬਲਵਾਨ ਹੈ ਉਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਸ਼ੋਭਾ-ਹੀਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਕਾਲ ਦੀ ਚਾਲ ਕਿੰਨੀ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ।

Verse 19

नाभिजात्यं न वै शीलं न बलं न च नैपुणम् । भवेत्कार्याय पर्याप्तं कालश्च ह्यनिरोधकः

ਨਾ ਉੱਚ ਜਨਮ, ਨਾ ਚੰਗਾ ਚਰਿੱਤਰ, ਨਾ ਬਲ, ਨਾ ਹੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇਕੱਲਾ ਕੰਮ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।

Verse 20

ये सनाथाश्च दातारो गीतवाद्यैरुपस्थिताः । ये चानाथाः परान्नादाः कालस्तेषु समक्रियः

ਚਾਹੇ ਗੀਤ-ਵਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ ਸਮਰੱਥ ਦਾਤਾ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਨਾਥ ਹੋ ਕੇ ਪਰਾਏ ਅੰਨ ਤੇ ਜੀਊਣ ਵਾਲੇ—ਕਾਲ ਸਭ ਉੱਤੇ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

फलंत्यकाले न रसायनानि सम्यक्प्रयुक्तान्यपि चौषधानि । तान्येव कालेन समाहृतानि सिद्धिं प्रयांत्याशु सुखं दिशंति

ਅਣਉਚਿਤ ਵੇਲੇ ਲਏ ਹੋਏ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਰਸਾਇਣ ਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਵੀ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਉਹੀ ਉਪਚਾਰ ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਜਲਦੀ ਸਫਲ ਹੋ ਕੇ ਸੁਖ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।

Verse 22

नाकालतो ऽयं म्रियते जायते वा नाकालतः पुष्टिमग्र्यामुपैति । नाकालतः सुखितं दुःखितं वा नाकालिकं वस्तु समस्ति किंचित्

ਅਕਾਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਜੰਮਦਾ ਹੈ; ਅਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪਰਮ ਪੁਸ਼ਟੀ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ। ਅਕਾਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸੁਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਦੁੱਖ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ ‘ਅਕਾਲਿਕ’ ਨਾਮ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ।

Verse 23

कालेन शीतः प्रतिवाति वातःकालेन वृष्टिर्जलदानुपैति । कालेन चोष्मा प्रशमं प्रयाति कालेन सर्वं सफलत्वमेति

ਕਾਲ ਨਾਲ ਹੀ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਆਪਣੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀ ਹੈ; ਕਾਲ ਨਾਲ ਹੀ ਬੱਦਲ-ਦਾਤਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵਰਖਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਲ ਨਾਲ ਹੀ ਤਾਪ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਾਲ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 24

कालश्च सर्वस्य भवस्य हेतुः कालेन सस्यानि भवंति नित्यम् । कालेन सस्यानि लयं प्रयांति कालेन संजीवति जीवलोकः

ਕਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਭਵ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਕਾਲ ਨਾਲ ਹੀ ਅਨਾਜ-ਸ਼ਸ੍ਯ ਸਦਾ ਉਪਜਦੇ ਹਨ; ਕਾਲ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਲਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਲ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵਲੋਕ ਸੰਜੀਵਿਤ ਅਤੇ ਧਾਰਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 25

इत्थं कालात्मनस्तत्त्वं यो विजानाति तत्त्वतः । कालात्मानमतिक्रम्य कालातीतं स पश्यति

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਆਤਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਰੂਪ ਕਾਲ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਲ-ਆਤਮਭਾਵ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਕਾਲਾਤੀਤ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 26

न यस्य कालो न च बंधमुक्ती न यः पुमान्न प्रकृतिर्न विश्वम् । विचित्ररूपाय शिवाय तस्मै नमःपरस्मै परमेश्वराय

ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ—ਜਿਸ ਲਈ ਨਾ ਕਾਲ ਹੈ, ਨਾ ਬੰਧਨ-ਮੁਕਤੀ; ਜੋ ਨਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ, ਨਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਨਾ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ; ਫਿਰ ਵੀ ਜੋ ਅਦਭੁਤ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।