कालमान-निर्णयः (Determination of the Measures of Time)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਾਲ-ਮਾਨ (ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਪ) ਦਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਿਰਣਯ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਯੁ ਅਤੇ ਸੰਖਿਆ-ਰੂਪ ਕਾਲ ਕਿਹੜੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਪਯੋਗ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਸੀਮਾ ਕੀ ਹੈ। ਵਾਯੂ ਨੇ ਅੱਖ ਦੀ ਝਪਕ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ‘ਨਿਮੇਸ਼’ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਇਕਾਈ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਿਮੇਸ਼ ਤੋਂ ਕਾਸ਼ਠਾ, ਕਾਸ਼ਠਾ ਤੋਂ ਕਲਾ, ਕਲਾ ਤੋਂ ਮੁਹੂਰਤ ਅਤੇ ਮੁਹੂਰਤ ਤੋਂ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ (ਦਿਨ-ਰਾਤ) ਤੱਕ ਦੀ ਮਾਪ-ਪੜ੍ਹੀ ਸਮਝਾਈ। ਅੱਗੇ ਮਹੀਨੇ, ਰੁੱਤਾਂ ਅਤੇ ਅਯਨ ਦਾ ਸੰਬੰਧ, ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹਾ (ਮਾਨੁਸ਼-ਅਬਦ) ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਗਣਨਾ ਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਗਣਨਾ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੱਖਿਣਾਯਨ ਦੇਵਾਂ ਲਈ ਰਾਤ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਯਨ ਦੇਵਾਂ ਲਈ ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਯੁਗ-ਗਣਨਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਯੁਗ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । केन मानेन कालेस्मिन्नायुस्संख्या प्रकल्प्यते । संख्यारूपस्य कालस्य कः पुनः परमो ऽवधिः
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਕਾਲ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਆਯੁ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਿਹੜੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਸੰਖਿਆ-ਰੂਪ ਕਾਲ ਦੀ ਪਰਮ ਹੱਦ ਕੀ ਹੈ?
Verse 2
वायुरुवाच । आयुषो ऽत्र निमेषाख्यमाद्यमानं प्रचक्षते । संख्यारूपस्य कालस्य शांत्त्वतीतकलावधि
ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇੱਥੇ ਆਯੁ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮਾਪ ‘ਨਿਮੇਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਖਿਆ-ਰੂਪ ਕਾਲ ਦਾ ਇਹ ਆਰੰਭਿਕ ਪਰਿਮਾਣ ‘ਕਲਾ’ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।
Verse 3
अक्षिपक्ष्मपरिक्षेपो निमेषः परिकल्पितः । तादृशानां निमेषाणां काष्ठा दश च पञ्च च
ਪਲਕਾਂ ਦਾ ਬੰਦ ਹੋਣਾ ਤੇ ਫਿਰ ਖੁਲਣਾ—ਇਸ ਗਤੀ ਨੂੰ ‘ਨਿਮੇਸ਼’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਐਸੇ ਪੰਦਰਾਂ ਨਿਮੇਸ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ‘ਕਾਸ਼ਠਾ’ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Verse 4
काष्ठांस्त्रिंशत्कला नाम कलांस्त्रिंशन्मुहूर्तकः । मुहूर्तानामपि त्रिंशदहोरात्रं प्रचक्षते
ਤੀਹ ਕਾਸ਼ਠਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ‘ਕਲਾ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ; ਤੀਹ ਕਲਾਵਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ‘ਮੁਹੂਰਤ’; ਅਤੇ ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ‘ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ’ (ਦਿਨ-ਰਾਤ) ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 5
त्रिंशत्संख्यैरहोरात्रैर्मासः पक्षद्वयात्मकः । ज्ञेयं पित्र्यमहोरात्रं मासः कृष्णसितात्मकः
ਤੀਹ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ ਹੀ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਹੈ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ-ਰੂਪ।
Verse 7
मासैस्तैरयनं षड्भिर्वर्षं द्वे चायनं मतम् । लौकिकेनैव मानेन अब्दो यो मानुषः स्मृतः
ਉਹਨਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਇਕ ਅਯਨ (ਅੱਧਾ ਵਰ੍ਹਾ) ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਅਯਨਾਂ ਨਾਲ ਵਰ੍ਹਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਲੋਕਿਕ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
एतद्दिव्यमहोरात्रमिति शास्त्रस्य निश्चयः । दक्षिणं चायनं रात्रिस्तथोदगयनं दिनम्
ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੈ ਕਿ ਇਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ ਹੈ—ਦੱਖਿਣਾਯਨ ‘ਰਾਤ’ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਯਨ (ਉਦਗਯਨ) ‘ਦਿਨ’ ਹੈ।
Verse 9
मासस्त्रिंशदहोरात्रैर्दिव्यो मानुषवत्स्मृतः । संवत्सरो ऽपि देवानां मासैर्द्वादशभिस्तथा
ਦਿਵ੍ਯ ਮਹੀਨਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਤੀਹ ਦਿਨ-ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਇਕ ਵਰ੍ਹਾ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 10
त्रीणि वर्षशतान्येव षष्टिवर्षयुतान्यपि । दिव्यस्संवत्सरो ज्ञेयो मानुषेण प्रकीर्तितः
ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲ—ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਸੱਠ ਸਾਲ—ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਸੰਵਤਸਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 11
दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्या प्रवर्तते । चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो विदुः
ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੇਵਲ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ-ਰਿਸ਼ੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਯੁਗ ਹਨ।
Verse 12
पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेता विधीयते । द्वापरं च कलिश्चैव युगान्येतानि कृत्स्नशः
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰਿਤ (ਸਤ੍ਯ) ਯੁਗ; ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਨਿਯਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦ੍ਵਾਪਰ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਲਿ—ਇਹੀ ਪੂਰਾ ਯੁਗ-ਚੱਕਰ ਹੈ।
Verse 13
चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् । तस्य तावच्छतीसंध्या संध्यांशश्च तथाविधः
ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ (ਆਰੰਭ ਸੰਧਿਕਾਲ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆੰਸ਼ (ਅੰਤ ਸੰਧਿਕਾਲ) ਵੀ ਉਸੇ ਮਾਪ ਦਾ ਹੈ।
Verse 14
इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु । एकापायेन वर्तंते सहस्राणि शतानि च
ਹੋਰ ਸੰਧਿਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸੰਧੀਆਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਇਕਰੂਪ ਘਟਾਅ-ਮਾਪ ਨਾਲ ਹੀ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।
Verse 15
एतद्द्वादशसाहस्रं साधिकं च चतुर्युगम् । चतुर्युगसहस्रं यत्संकल्प इति कथ्यते
ਇਹ ਮਾਪ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ (ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹੇ) ਅਤੇ ਕੁਝ ਵੱਧ ਹੈ—ਇਹੀ ਚਤੁਰਯੁਗ ਹੈ। ਐਸੇ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ‘ਕਲਪ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
चतुर्युगैकसप्तत्या मनोरंतरमुच्यते । कल्पे चतुर्दशैकस्मिन्मनूनां परिवृत्तयः
ਚਤੁਰਯੁਗ ਦੇ ਇਕਹੱਤਰ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ‘ਮਨਵੰਤਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੀ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਮਨੂਆਂ ਦੇ ਐਸੇ ਚੌਦਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਪਰਿਵਰਤਨ-ਕਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 17
एतेन क्रमयोगेन कल्पमन्वंतराणि च । सप्रजानि व्यतीतानि शतशो ऽथ सहस्रशः
ਇਸ ਕਾਲ-ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਕਲਪ ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਸਮੇਤ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
Verse 18
अज्ञेयत्वाच्च सर्वेषामसंख्येयतया पुनः । शक्यो नैवानुपूर्व्याद्वै तेषां वक्तुं सुविस्तरः
ਉਹ ਸਭ ਲਈ ਅਗੋਚਰ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਸੰਖ ਵੀ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਠੀਕ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਬਿਲਕੁਲ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 19
कल्पो नाम दिवा प्रोक्तो ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः । कल्पानां वै सहस्रं च ब्राह्मं वर्षमिहोच्यते
‘ਕਲਪ’ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਐਸੇ ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ‘ਬ੍ਰਾਹਮ ਵਰ੍ਹਾ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 20
वर्षाणामष्टसाहस्रं यच्च तद्ब्रह्मणो युगम् । सवनं युगसाहस्रं ब्रह्मणः पद्मजन्मनः
ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਯੁਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲਈ ਐਸੇ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ‘ਸਵਨ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 21
सवनानां सहस्रं च त्रिगुणं त्रिवृतं तथा । कल्प्यते सकलः कालो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः
ਸਵਨਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ—ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਮੂਹ ਕਾਲ-ਮਾਪ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
तस्य वै दिवसे यांति चतुर्दश पुरंदराः । शतानि मासे चत्वारि विंशत्या सहितानि च
ਉਸ ਦੇ ਇਕ ਹੀ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਚੌਦਾਂ ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸੌ ਵੀਹ (ਐਸੇ ਇੰਦਰ) ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 23
अब्दे पञ्च सहस्राणि चत्वारिंशद्युतानि च । चत्वारिंशत्सहस्राणि पञ्च लक्षाणि चायुषि
ਇਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਚਾਲੀ ਯੁਤ (ਦਸ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਆਯੁ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜ ਲੱਖ (ਕੁੱਲ ਪਰਿਮਾਣ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 24
ब्रह्मा विष्णोर्दिने चैको विष्णू रुद्रदिने तथा । ईश्वरस्य दिने रुद्रस्सदाख्यस्य तथेश्वरः
ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਦਿਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੀ ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਦਿਨ ਵਿਸ਼ਨੂ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਿਨ ਰੁਦ੍ਰ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦਿਨ ਈਸ਼ਵਰ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹੈ।
Verse 25
साक्षाच्छिवस्य तत्संख्यस्तथा सो ऽपि सदाशिवः । चत्वारिंशत्सहस्राणि पञ्चलक्षाणि चायुषि
ਉਹੀ ਗਿਣਤੀ ਸਾਖਾਤ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਆਯੁ ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜ ਲੱਖ (ਸਾਲ) ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 26
तस्मिन्साक्षाच्छिवेनैष कालात्मा सम्प्रवर्तते । यत्तत्सृष्टेस्समाख्यातं कालान्तरमिह द्विजाः । एतत्कालान्तरं ज्ञेयमहर्वै पारमेश्वरम् । रात्रिश्च तावती ज्ञेया परमेशस्य कृत्स्नशः । अहस्तस्य तु या सृष्टी रात्रिश्च प्रलयः स्मृतः
ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਕਾਲ-ਤੱਤ ਸਾਖਾਤ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਥੇ ਜੋ ਕਾਲਾਂਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ‘ਦਿਨ’ ਜਾਣੋ। ਉਤਨੀ ਹੀ ਅਵਧੀ ਉਸ ਦੀ ‘ਰਾਤ’ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੀ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਦਾ ਦਿਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਪ੍ਰਲਯ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 27
अहर्न विद्यते तस्य न रात्रिरिति धारयेत् । एषोपचारः क्रियते लोकानां हितकाम्यया
ਇਹ ਪੱਕਾ ਧਾਰੋ ਕਿ ਉਸ ਲਈ ਨਾ ‘ਦਿਨ’ ਹੈ ਨਾ ‘ਰਾਤ’। ਲੋਕ-ਹਿਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਉਪਚਾਰਕ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 28
प्रजाः प्रजानां पतयो मूर्तयश्च सुरासुराः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च
ਪ੍ਰਜਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੇ ਪਤੀ; ਮੂਰਤੀ-ਰੂਪ; ਦੇਵ ਅਤੇ ਅਸੁਰ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ; ਅਤੇ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ—ਇਹ ਸਭ (ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ) ਸਥਿਤ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਪਰਮ ਪਤੀ ਹੈ।
Verse 29
तन्मात्राण्यथ भूतादिर्बुद्धिश्च सह दैवतः । अहस्तिष्ठंति सर्वाणि पारमेशस्य धीमतः
ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ, ਸਥੂਲ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਦਿਕਾਰਣ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ—ਆਪਣੇ ਅਧਿਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ—ਸਭ ਕੁਝ ਕੇਵਲ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਧੀਮੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਟਿਕਦਾ ਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ।
Verse 30
अहरंते प्रलीयन्ते रात्र्यन्ते विश्वसंभवः । यो विश्वात्मा कर्मकालस्वभावाद्यर्थे शक्तिर्यस्य नोल्लंघनीया
ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਸੰਭਵ ਪ੍ਰਭੂ ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਹੈ—ਕਰਮ, ਕਾਲ, ਸੁਭਾਵ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਲੰਘਣੀਯ ਹੈ—ਉਹੀ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਜਾਣੋ।
Verse 31
यस्यैवाज्ञाधीनमेतत्समस्तं नमस्तस्मै महते शंकराय
ਇਹ ਸਮੂਹ ਜਗਤ ਜਿਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ—ਉਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਉਹੀ ਪਰਮ ਪਤੀ, ਸਰਵਾਧਿਪਤੀ, ਸਾਡਾ ਸ਼ਰਨ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
No single mythic episode is foregrounded; the chapter is primarily a technical, instructional discourse (Vāyu answering ṛṣis) defining time-measures and their cosmological correspondences.
It encodes a macrocosmic equivalence: the Devas’ day-night is mapped onto the sun’s half-year courses, shifting the frame from human diurnal time to cosmic/ritual time and enabling yuga computations on a divine scale.
The text highlights graded ontological standpoints—human (mānuṣa), ancestral (pitṛ), and divine (deva)—each with its own calendric equivalences, showing how cosmological order is structured through differential measures of kāla.