सर्‍वेश्वर-परमकारण-निरूपणम् / The Supreme Lord as the Uncaused Cause

Verse 1

जीवैरेभिरिमांल्लोकान्सर्वानीशो य ईशते

ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ।

Verse 2

यस्मात्सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रपूर्वकम् । सह भूतेन्द्रियैः सर्वैः प्रथमं संप्रसूयते

ਜਿਸ ਤੋਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਇਹ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਜਗਤ—ਸਾਰੇ ਭੂਤਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ—ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 3

कारणानां च यो धाता ध्याता परमकारणम् । न संप्रसूयते ऽन्यस्मात्कुतश्चन कदाचन

ਜੋ ਸਭ ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਧਾਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮ-ਕਾਰਣ ਦਾ ਧਿਆਤਾ ਤੇ ਨਿਯੰਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ, ਕਿਤੇ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।

Verse 4

सर्वैश्वर्येण संपन्नो नाम्ना सर्वेश्वरः स्वयम् । सर्वैर्मुमुक्षुभिर्ध्येयश्शंभुराकाशमध्यगः

ਸਾਰੇ ਦਿਵ੍ਯ ਐਸ਼ਵਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ‘ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਸਭ ਮੁਮੁਖਸ਼ੂਆਂ ਨੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 5

यो ऽग्रे मां विदधे पुत्रं ज्ञानं च प्रहिणोति मे । तत्प्रसादान्मयालब्धं प्राजापत्यमिदं पदम्

ਜਿਸ ਨੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਰਚਿਆ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਗਿਆਨ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ—ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 6

ईशो वृक्ष इव स्तब्धो य एको दिवि तिष्ठति । येनेदमखिलं पूर्णं पुरुषेण महात्मना

ਈਸ਼ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ, ਇਕੱਲਾ, ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਪੁਰਖ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 7

एको बहूनां जंतूनां निष्क्रियाणां च सक्रियः । य एको बहुधा बीजं करोति स महेश्वरः

ਅਨੇਕ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਉਹੀ ਇਕ ਸਦਾ ਕਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਜਦ ਹੋਰ ਸਭ ਜੜ੍ਹ-ਪ੍ਰਾਇ ਹਨ। ਉਹੀ ਇਕ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਬੀਜ-ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ।

Verse 8

य एको भागवान्रुद्रो न द्वितीयो ऽस्ति कश्चन

ਉਹੀ ਇਕ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪਰਮ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ ਹੈ।

Verse 9

सदा जनानां हृदये संनिविष्टो ऽपि यः परैः । अलक्ष्यो लक्षयन्विश्वमधितिष्ठति सर्वदा

ਉਹ ਸਦਾ ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਹਰ-ਮੁਖ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ। ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਨਿੱਤ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਤੇ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 10

यस्तु कालात्प्रमुक्तानि कारणान्यखिलान्यपि । अनन्तशक्तिरेवैको भगवानधितिष्ठति

ਜੋ ਕਾਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਉੱਤੇ—ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਅਪਵਾਦ—ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਕ ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਭਗਵਾਨ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਪਰਮ ਸ਼ਾਸਕ ਹੈ।

Verse 11

न यस्य दिवसो रात्रिर्न समानो न चाधिकः । स्वभाविकी पराशक्तिर्नित्या ज्ञानक्रिये अपि

ਜਿਸ ਲਈ ਨਾ ਦਿਨ ਹੈ ਨਾ ਰਾਤ; ਜਿਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦੀ ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਸੁਭਾਵਕ ਤੇ ਨਿੱਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਕ੍ਰਿਆ—ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਟਿਕੇ ਹਨ।

Verse 12

यदिदं क्षरमव्यक्तं यदप्यमृतमक्षरम् । तावुभावक्षरात्मानावेको देवः स्वयं हरः

ਜੋ ਨਾਸਵੰਤ ਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਅਮ੍ਰਿਤ ਤੇ ਅਖੰਡ (ਅਕ੍ਸ਼ਰ) ਹੈ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਕ੍ਸ਼ਰ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਦੇਵ ਹਨ—ਸਵੈੰ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ)।

Verse 13

ईशते तदभिध्यानाद्योजनासत्त्वभावनः । भूयो ह्यस्य पशोरन्ते विश्वमाया निवर्तते

ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਾਖਾਤਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅੰਦਰਲਾ ਚਿੱਤ ਉਸ ਨਾਲ ਯੋਗ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤਵ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਸ ਬੱਝੇ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਮਾਇਆ ਹਟ ਕੇ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 14

यस्मिन्न भासते विद्युन्न सूर्यो न च चन्द्रमाः । यस्य भासा विभातीदमित्येषा शाश्वती श्रुतिः

ਜਿਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਨ ਬਿਜਲੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਨ ਸੂਰਜ, ਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ; ਜਿਸ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਨਾਤਨ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਾ ਉਚਾਰ ਹੈ।

Verse 15

एको देवो महादेवो विज्ञेयस्तु महेश्वरः । न तस्य परमं किंचित्पदं समधिगम्यते

ਜਾਣੋ ਕਿ ਇਕੋ ਹੀ ਦੇਵ ਹੈ—ਮਹਾਦੇਵ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ। ਉਸ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਸੀਮਿਤ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜਾਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

Verse 16

अयमादिरनाद्यन्तस्स्वभावादेव निर्मलः । स्वतन्त्रः परिपूर्णश्च स्वेच्छाधीनश्चराचरः

ਉਹ ਆਦਿ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ; ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਹੈ। ਉਹ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹੈ; ਸਾਰਾ ਚਰ-ਅਚਰ ਜਗਤ ਉਸ ਦੀ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ।

Verse 17

अप्राकृतवपुः श्रीमांल्लक्ष्यलक्षणवर्जितः । अयं मुक्तो मोचकश्च ह्यकालः कालचोदकः

ਉਹਦਾ ਸਰੂਪ ਅਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ, ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਹੈ; ਉਹ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਮੁਕਤ ਹੈ ਤੇ ਮੁਕਤੀਦਾਤਾ ਵੀ; ਕਾਲਾਤੀਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕਾਲ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 18

सर्वोपरिकृतावासस्सर्वावासश्च सर्ववित् । षड्विधाध्वमयस्यास्य सर्वस्य जगतः पतिः

ਉਹ ਸਭ ਨਿਵਾਸਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਹਰ ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਰਵਜ੍ਞ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਹੈ—ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਧ੍ਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਪਤੀ, ਪਰਮ ਮਾਲਕ।

Verse 19

उत्तरोत्तरभूतानामुत्तरश्च निरुत्तरः । अनन्तानन्तसन्दोहमकरंदमधुव्रतः

ਉਹ ਸਭ ਉੱਚੇ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ‘ਉੱਤਰ’ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਨਿਰੁੱਤਰ ਤੱਤ ਹੈ। ਉਹ ਅਨੰਤ ਅਨੰਤਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਆਨੰਦ-ਮਧੁ ਨੂੰ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਮਧੁਵ੍ਰਤ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਉਹ ਮਕਰੰਦ-ਰਸ ਹੈ।

Verse 20

अखंडजगदंडानां पिंडीकरणपंडितः । औदार्यवीर्यगांभीर्यमाधुर्यमकरालयः

ਉਹ ਅਖੰਡ ਅਨੇਕ ਜਗਦੰਡਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਏਕਰੂਪ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟਣ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਨਿਪੁਣ ਹੈ; ਅਤੇ ਔਦਾਰ੍ਯ, ਵੀਰ੍ਯ, ਗਾਂਭੀਰ੍ਯ ਤੇ ਮਾਧੁਰ੍ਯ ਦਾ ਉਹ ਮਹਾਸਾਗਰ-ਆਲਯ ਹੈ।

Verse 21

नैवास्य सदृशं वस्तु नाधिकं चापि किंचन । अतुलः सर्वभूतानां राजराजश्च तिष्ठति

ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੁੱਲ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੋ ਕੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 22

अनेन चित्रकृत्येन प्रथमं सृज्यते जगत् । अंतकाले पुनश्चेदं तस्मिन्प्रलयमेष्यते

ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਅਦਭੁਤ, ਵਿਭਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀ-ਕ੍ਰਿਆ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਇਹੀ ਜਗਤ ਮੁੜ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਲਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 23

अस्य भूतानि वश्यानि अयं सर्वनियोजकः । अयं तु परया भक्त्या दृश्यते नान्यथा क्वचित्

ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਉਹੀ ਸਭ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਕੇਵਲ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।

Verse 24

व्रतानि सर्वदानानि तपांसि नियमास्तथा । कथितानि पुरा सद्भिर्भावार्थं नात्र संशयः

ਵ੍ਰਤ, ਸਭ ਦਾਨ, ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਨਿਯਮ—ਇਹ ਸਭ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਨੇ ਭਾਵ-ਭਗਤੀ ਲਈ ਦੱਸੇ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 25

हरिश्चाहं च रुद्रश्च तथान्ये च सुरासुराः । तपोभिरुग्रैरद्यापि तस्य दर्शनकांक्षिणः

‘ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ), ਮੈਂ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ—ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰ ਵੀ—ਅੱਜ ਤੱਕ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।’

Verse 26

अदृश्यः पतितैर्मूढैर्दुर्जनैरपि कुत्सितैः । भक्तैरन्तर्बहिश्चापि पूज्यः संभाष्य एव च

ਪਤਿਤ, ਮੂਰਖ, ਦੁਸ਼ਟ ਅਤੇ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਵੀ ਬਾਹਰੋਂ ਵੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਗਤੀਭਰੀ ਅਰਦਾਸ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਤੇ ਨਿਕਟ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 27

तदिदं त्रिविधं रूपं स्थूलं सूक्ष्मं ततः परम् । अस्मदाद्यमरैर्दृश्यं स्थूलं सूक्ष्मं तु योगिभिः

ਇਹ ਤੱਤ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਸਥੂਲ, ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ। ਸਥੂਲ ਰੂਪ ਸਾਨੂੰ ਆਦਿ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਰੂਪ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 28

ततः परं तु यन्नित्यं ज्ञानमानंदमव्ययम् । तन्निष्ठैस्तत्परैर्भक्तैर्दृश्यं तद्व्रतमाश्रितैः

ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਹ ਨਿੱਤ ਤੱਤ ਹੈ—ਜ੍ਞਾਨ-ਸਰੂਪ, ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ। ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ, ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਰਤ-ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 29

बहुनात्र किमुक्तेन गुह्याद्गुह्यतरं परम् । शिवे भक्तिर्न सन्देहस्तया युक्तो विमुच्यते

ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਕਹਿਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਗੁਪਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਗੁਪਤ ਪਰਮ ਭੇਦ ਇਹੀ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਉਸ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 30

प्रसादादेव सा भक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः । यथा चांकुरतो बीजं बीजतो वा यथांकुरः

ਉਹ ਭਗਤੀ ਕੇਵਲ (ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ) ਕਿਰਪਾ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਹੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਅੰਕੁਰ ਤੋਂ ਬੀਜ ਅਤੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਫਿਰ ਅੰਕੁਰ।

Verse 31

प्रसादपूर्विका एव पशोस्सर्वत्र सिद्धयः । स एव साधनैरन्ते सर्वैरपि च साध्यते

ਪਸ਼ੂ (ਬੱਧ ਜੀਵ) ਲਈ ਹਰ ਥਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਕੇਵਲ (ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ) ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਧ੍ਯ ਵੀ ਉਹੀ ਇਕ ਹੈ।

Verse 32

प्रसादसाधनं धर्मस्स च वेदेन दर्शितः । तदभ्यासवशात्साम्यं पूर्वयोः पुण्यपापयोः

ਧਰਮ ਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵੇਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਦ-ਵਿਹਿਤ ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 33

साम्यात्प्रसादसंपर्को धर्मस्यातिशयस्ततः । धर्मातिशयमासाद्य पशोः पापपरिक्षयः

ਸਮਤਾ ਤੋਂ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਤਕਰਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਬੰਧਨਬੱਧ ਜੀਵ (ਪਸ਼ੂ) ਦੇ ਪਾਪ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 34

एवं प्रक्षीणपापस्य बहुभिर्जन्मभिः क्रमात् । सांबे सर्वेश्वरे भक्तिर्ज्ञानपूर्वा प्रजायते

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਪ ਘਟ ਗਏ ਹਨ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ—ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅਗੇ ਰੱਖ ਕੇ—ਸਾਂਬ, ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 35

भावानुगुणमीशस्य प्रसादो व्यतिरिच्यते । प्रसादात्कर्मसंत्यागः फलतो न स्वरूपतः

ਭਗਤ ਦੇ ਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸੰਨਿਆਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਪਰ ਉਹ ਫਲ-ਤਿਆਗ ਹੈ, ਕਰਮ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ।

Verse 36

तस्मात्कर्मफलत्यागाच्छिवधर्मान्वयः शुभः । स च गुर्वनपेक्षश्च तदपेक्ष इति द्विधा

ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ-ਫਲ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਧਰਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹ (ਸ਼ਿਵ-ਧਰਮ) ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਨਿਰਪੇਖ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ।

Verse 37

तत्रानपेक्षात्सापेक्षो मुख्यः शतगुणाधिकः । शिवधर्मान्वयस्यास्य शिवज्ञानसमन्वयः

ਉਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ‘ਸਾਪੇਖ’ ਮੁੱਖ ਉਪਾਯ ‘ਅਨਪੇਖ’ ਨਾਲੋਂ ਸੌ ਗੁਣਾ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ਼ਿਵ-ਧਰਮ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਮਨ੍ਵਯ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 38

ज्ञनान्वयवशात्पुंसः संसारे दोषदर्शनम् । ततो विषयवैराग्यं वैराग्याद्भावसाधनम्

ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਉਦੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੈਰਾਗ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਭਾਵ-ਸਾਧਨਾ—ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਭਕਤੀ-ਸਮਾਧੀ—ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 39

भावसिद्ध्युपपन्नस्य ध्याने निष्ठा न कर्मणि । ज्ञानध्यानाभियुक्तस्य पुंसो योगः प्रवर्तते

ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਵ-ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਯੋਗ ਪ੍ਰਵਰਤ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।

Verse 40

योगेन तु परा भक्तिः प्रसादस्तदनंतरम् । प्रसादान्मुच्यते जंतुर्मुक्तः शिवसमो भवेत्

ਯੋਗ ਨਾਲ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ (ਸ਼ਿਵ ਦੀ) ਪ੍ਰਸਾਦ-ਕਿਰਪਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜੀਵ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 41

अनुग्रहप्रकारस्य क्रमो ऽयमविवक्षितः । यादृशी योग्यता पुंसस्तस्य तादृगनुग्रहः

ਇੱਥੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕ੍ਰਮ ਮੁਰਾਦ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਸਾਧਕ ਦੀ ਯੋਗਤਾ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 42

गर्भस्थो मुच्यते कश्चिज्जायमानस्तथापरः । बालो वा तरुणो वाथ वृद्धो वा मुच्यते परः

ਕੋਈ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਜਨਮ ਦੇ ਪਲ ਹੀ। ਕੋਈ ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਬੁੱਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਮੋਖਸ਼ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 43

तिर्यग्योनिगतः कश्चिन्मुच्यते नारको ऽपरः । अपरस्तु पदं प्राप्तो मुच्यते स्वपदक्षये

ਕੋਈ ਤਿਰਯਕ ਯੋਨੀ (ਪਸ਼ੂ ਜਨਮ) ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਰਕ-ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੋਈ ਉੱਚਾ ਪਦ ਪਾ ਕੇ, ਉਸ ਪਦ ਦੇ ਪੁੰਨ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 44

कश्चित्क्षीणपदो भूत्वा पुनरावर्त्य मुच्यते । कश्चिदध्वगतस्तस्मिन् स्थित्वास्थित्वा विमुच्यते

ਕੋਈ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਥੱਕ ਕੇ ਮੁੜ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਉਸੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਟਿਕਦਾ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਵਿਮੁਕਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 45

तस्मान्नैकप्रकारेण नराणां मुक्तिरिष्यते । ज्ञानभावानुरूपेण प्रसादेनैव निर्वृतिः

ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਇਕੋ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ-ਭਾਵ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੇਵਲ (ਸ਼ਿਵ ਦੇ) ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਹੀ ਸੱਚੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 46

तस्मादस्य प्रसादार्थं वाङ्मनोदोषवर्जिताः । ध्यायंतश्शिवमेवैकं सदारतनयाग्नयः

ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਲਈ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਦਾ ਏਕਮਾਤ੍ਰ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰੋ—ਨਿਰੰਤਰ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਰਹਿ ਕੇ।

Verse 47

तन्निष्ठास्तत्परास्सर्वे तद्युक्तास्तदुपाश्रयाः । सर्वक्रियाः प्रकुर्वाणास्तमेव मनसागताः

ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ, ਉਸੇ ਦੇ ਪਰਾਇਣ, ਉਸ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਸਭ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 48

दीर्घसूत्रसमारब्धं दिव्यवर्षसहस्रकम् । सत्रांते मंत्रयोगेन वायुस्तत्र गमिष्यति

ਲੰਮੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ ਆਰੰਭਿਆ ਉਹ ਸਤ੍ਰ-ਯਜ੍ਞ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਚਲੇਗਾ। ਸਤ੍ਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਯੋਗ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਵਾਯੁਦੇਵ ਉੱਥੇ (ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ/ਸਭਾ) ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 49

स एव भवतः श्रेयः सोपायं कथयिष्यति । ततो वाराणसी पुण्या पुरी परमशोभना

ਉਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੁਹਾਡਾ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਾਯ ਸਮੇਤ ਦੱਸੇਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਮ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰੀ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 50

गंतव्या यत्र विश्वेशो देव्या सह पिनाकधृक् । सदा विहरति श्रीमान् भक्तानुग्रहकारणात्

ਉਸ ਥਾਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਭਕਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਦਾ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 51

तत्राश्चर्यं महद्दृष्ट्वा मत्समीपं गमिष्यथ । ततो वः कथयिष्यामि मोक्षोपाय द्विजोत्तमाः

ਉੱਥੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਚੰਭਾ ਵੇਖ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਆਵੋਗੇ। ਫਿਰ, ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਉਪਾਅ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 52

येनैकजन्मना मुक्तिर्युष्मत्करतले स्थिता । अनेकजन्मसंसारबंधनिर्मोक्षकारिणी

ਇਸ ਉਪਾਏ ਨਾਲ ਇਕੋ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਤੁਹਾਡੇ ਕਰ-ਤਲ ਵਿੱਚ ਪਈ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 53

एतन्मनोमयं चक्रं मया सृष्टं विसृज्यते । यत्रास्य शीर्यते नेमिः स देशस्तपसश्शुभः

ਇਹ ਮਨੋਮਯ ਚੱਕਰ, ਜੋ ਮੈਂ ਰਚਿਆ ਹੈ, ਹੁਣ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਦੀ ਨੇਮੀ ਘਿਸ ਕੇ ਟੁੱਟੇ, ਉਹ ਥਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਹੈ।

Verse 54

इत्युक्त्वा सूर्यसंकाशं चक्रं दृष्ट्वा मनोमयम् । प्रणिपत्य महादेवं विससर्ज पितामहः

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲਾ ਮਨੋਮਯ ਚੱਕਰ ਵੇਖਿਆ; ਫਿਰ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਅੱਗੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।

Verse 55

ते ऽपि हृष्टतरा विप्राः प्रणम्य जगतां प्रभुम् । प्रययुस्तस्य चक्रस्य यत्र नेमिरशीर्यत

ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਹੋਰ ਅਧਿਕ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਜਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਚੱਕਰ ਦੀ ਨੇਮੀ ਟੁੱਟੀ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 56

चक्रं तदपि संक्षिप्तं श्लक्ष्णं चारुशिलातले । विमलस्वादुपानीये निजपात वने क्वचित्

ਉਹ ਚੱਕਰ ਵੀ ਸਿਮਟ ਕੇ ਕਿਤੇ ਇੱਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ—ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਸਵਾਦ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਚਿਕਣੇ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਪੱਥਰ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ।

Verse 57

तद्वनं तेन विख्यातं नैमिषं मुनिपूजितम् । अनेकयक्षगंधर्वविद्याधरसमाकुलम्

ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜੰਗਲ ‘ਨੈਮਿਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ; ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 58

अष्टादश समुद्रस्य द्वीपानश्नन्पुरूरवाः । विलासवशमुर्वश्या यातो दैवेन चोदितः

ਦੈਵ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਪੁਰੂਰਵਾ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅਠਾਰਾਂ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ; ਉਰਵਸ਼ੀ ਦੇ ਖੇਡ-ਵਿਲਾਸ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਬੱਝ ਕੇ ਉਹ ਬੇਬਸ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 59

अक्रमेण हरन्मोहाद्यज्ञवाटं हिरण्मयम् । मुनिभिर्यत्र संक्रुद्धैः कुशवज्रैर्निपातितः

ਮੋਹ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਉਸ ਨੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯਜ੍ਞ-ਵਾਟ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ; ਪਰ ਉੱਥੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਕੁਸ਼-ਰੂਪੀ ਵਜ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।

Verse 60

विश्वं सिसृक्षमाणा वै यत्र विश्वसृजः पुरा । सत्रमारेभिरे दिव्यं ब्रह्मज्ञा गार्हपत्यगाः

ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ-ਸ੍ਰਜਕ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਤ੍ਰ-ਯਜ੍ਞ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ; ਬ੍ਰਹਮ-ਜ੍ਞ ਰਿਸ਼ੀ ਗਾਰ੍ਹਪਤ੍ਯ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਾਰਜ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲੱਗੇ।

Verse 61

ऋषिभिर्यत्र विद्वद्भिः शब्दार्थन्यायकोविदैः । शक्तिप्रज्ञाक्रियायोगैर्विधिरासीदनुष्ठितः

ਉੱਥੇ ਵਿਦਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ—ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਨਿਆਇ-ਤਰਕ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸਨ—ਸ਼ਕਤੀ, ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਸਮਰਥ ਹੋ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 62

यत्र वेदविदो नित्यं वेदवादबहिष्कृतान् । वादजल्पबलैर्घ्नंति वचोभिरतिवादिनः

ਜਿੱਥੇ ਵੇਦ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਸਦਾ ਵੇਦ-ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੀਤੇ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਅਤੇ ਕਲਹ ਭਰੇ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਹੀ ਦਬਾ ਦੇਂਦੇ ਹਨ; ਓਥੇ ਅਤਿ-ਵਿਵਾਦੀ ਲੋਕ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਹੀ ਹਾਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 63

स्फटिकमयमहीभृत्पादजाभ्यश्शिलाभ्यः प्रसरदमृतकल्पस्स्वच्छपानीयरम्यम् । अतिरसफलवृक्षप्रायमव्यालसत्त्वं तपस उचितमासीन्नैमिषं तन्मुनीनाम्

ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮੀਆਂ ਸਫਟਿਕ ਵਰਗੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਵਗਦਾ ਸੀ—ਸਾਫ਼, ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਪੀਣ ਨੂੰ ਰਮਣੀਕ। ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਰਸਦਾਰ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਤੇ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅਭਾਵ ਸੀ। ਐਸਾ ਨੈਮਿਸ਼ ਉਹ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਤਪ ਲਈ ਬਹੁਤ ਯੋਗ ਸੀ।