अर्धनारीश्वरप्रादुर्भावः (Manifestation of Ardhanārīśvara and the Impulse for Procreative Creation)
ਅਧਿਆਇ 15 ਵਿੱਚ ਆਦਿ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸੰਕਟ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਜੀਵ ਰਚੇ, ਪਰ ਉਹ ਵਧਦੇ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਮੈਥੁਨਜ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (ਲੈੰਗਿਕ ਪ੍ਰਜਨਨ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ) ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਈਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਹਾਲੇ ਇਸਤਰੀ-ਤੱਤ/ਇਸਤਰੀ-ਧਾਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਸਮਰਥ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਉਹ ਨਿਸਚੇ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਜਾ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਤਿ-ਆਵਸ਼੍ਯਕ ਹੈ; ਦਿਵ੍ਯ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟ ਜਨਸਮੂਹ ਨਹੀਂ ਫੈਲ ਸਕਦਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਨੰਤ, ਸ਼ੁੱਧ, ਨਿਰਗੁਣ, ਧਾਰਣਾ-ਅਤੀਤ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ-ਸੰਨਿਧ ਸੁਖਮ ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਖ-ਇਸਤਰੀ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ-ਰੂਪ ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਨਨਸ਼ੀਲ ਬਹੁਤਤਾ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਧ੍ਰੁਵਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਕਟਾਵੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਦ੍ਵੈਤ ਦਿਵ੍ਯਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਸੰਭਵ ਹੈ; ਤਪ ਦਾ ਫਲ ਕੇਵਲ ਯਾਂਤ੍ਰਿਕ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ, ਦੇਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । यदा पुनः प्रजाः सृष्टा न व्यवर्धन्त वेधसः । तदा मैथुनजां सृष्टिं ब्रह्मा कर्तुममन्यत
ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਰਚੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਫਿਰ ਵੀ ਨਾ ਵਧੀਆਂ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮੈਥੁਨ-ਜਨਿਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ।
Verse 2
न निर्गतं पुरा यस्मान्नारीणां कुलमीश्वरात् । तेन मैथुनजां सृष्टिं न शशाक पितामहः
ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਈਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਕੁਲ-ਪਰੰਪਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੈਥੁਨ-ਜਨਿਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ।
Verse 3
ततस्स विदधे बुद्धिमर्थनिश्चयगामिनीम् । प्रजानमेव वृद्ध्यर्थं प्रष्टव्यः परमेश्वर
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਐਸੀ ਵਿਵੇਕ-ਬੁੱਧੀ ਬਣਾਈ ਜੋ ਅਰਥ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਹਿਤ ਅਤੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 4
प्रसादेन विना तस्य न वर्धेरन्निमाः प्रजाः । एवं संचिन्त्य विश्वात्मा तपः कर्तुं प्रचक्रमे
ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟ ਪ੍ਰਜਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਫਲਦੀ-ਫੂਲਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਉਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤਮਾ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤਪੱਸਿਆ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ।
Verse 5
तदाद्या परमा शक्तिरनंता लोकभाविनी । आद्या सूक्ष्मतरा शुद्धा भावगम्या मनोहरा
ਉਹੀ ਆਦਿਆ—ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ। ਉਹ ਆਦਿ, ਅਤਿ ਸੂਖਮ, ਸ਼ੁੱਧ, ਭਾਵ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਹੈ।
Verse 6
निर्गुणा निष्प्रपञ्चा च निष्कला निरुपप्लवा । निरंतरतरा नित्या नित्यमीश्वरपार्श्वगा
ਉਹ ਗੁਣਾਤੀਤ, ਪ੍ਰਪੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਨਿਸ਼ਕਲਾ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਘਨ ਹੈ। ਉਹ ਅਤਿ ਨਿਰੰਤਰ, ਨਿਤ੍ਯਾ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪਾਸ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
Verse 7
तया परमया शक्त्या भगवंतं त्रियम्बकम् । संचिन्त्य हृदये ब्रह्मा तताप परमं तपः
ਉਸ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਤ੍ਰਿਯੰਬਕ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਰਮ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਿਆ।
Verse 8
तीव्रेण तपसा तस्य युक्तस्य परमेष्ठिनः । अचिरेणैव कालेन पिता संप्रतुतोष ह
ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਦੀ ਤੀਬਰ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 9
ततः केनचिदंशेन मूर्तिमाविश्य कामपि । अर्धनारीश्वरो भूत्वा ययौ देवस्स्वयं हरः
ਤਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਹਰ ਆਪ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਬਣੇ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਰੂਪ ਹੋ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 10
तं दृष्ट्वा परमं देवं तमसः परमव्ययम् । अद्वितीयमनिर्देश्यमदृश्यमकृतात्मभिः
ਉਸ ਪਰਮ ਦੇਵ ਨੂੰ—ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ—ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰ ਅਪੱਕਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ, ਅਨਿਰਦੇਸ਼ਯ ਅਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਜਾਣਿਆ।
Verse 11
सर्वलोकविधातारं सर्वलोकेश्वरेश्वरम् । सर्वलोकविधायिन्या शक्त्या परमया युतम्
ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਤਾ, ਸਭ ਲੋਕ-ਈਸ਼ਵਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਚਣ-ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।
Verse 12
अप्रतर्क्यमनाभासममेयमजरं ध्रुवम् । अचलं निर्गुणं शांतमनंतमहिमास्पदम्
ਉਹ ਤਰਕ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸੀਮਤ ਆਭਾਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਮੇਯ, ਅਜਰ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਹੈ; ਅਚਲ, ਨਿਰਗੁਣ, ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤ—ਅਨੰਤ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।
Verse 13
सर्वगं सर्वदं सर्वसदसद्व्यक्तिवर्जितम् । सर्वोपमाननिर्मुक्तं शरण्यं शाश्वतं शिवम्
ਮੈਂ ਉਸ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਸਰਵਦਾਤਾ, ਸਤ्-ਅਸਤ् ਦੀਆਂ ਸਭ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਭ ਉਪਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੈ।
Verse 14
प्रणम्य दंडवद्ब्रह्मा समुत्थाय कृतांजलिः । श्रद्धाविनयसंपन्नैः श्राव्यैः संस्करसंयुतैः
ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੋਲਿਆ—ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸੰਸਕਾਰ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਸੰਵਰੇ ਹੋਏ, ਸੁਣਨਯੋਗ ਬਚਨਾਂ ਵਿੱਚ।
Verse 15
यथार्थयुक्तसर्वार्थैर्वेदार्थपरिबृंहितैः । तुष्टाव देवं देवीं च सूक्तैः सूक्ष्मार्थगोचरैः
ਸੱਚੇ ਤੇ ਯੋਗ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਤਾਤਪਰ੍ਯ ਨਾਲ ਪਰਿਪੁਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲੇ ਸੂਕਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਾਧਿਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਵਿਭਾਜ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਵੀ—ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 16
ब्रह्मोवाच । जय देव महादेव जयेश्वर महेश्वर । जय सर्वगुण श्रेष्ठ जय सर्वसुराधिप
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੈ ਹੋ, ਹੇ ਦੇਵ! ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਜੈ। ਹੇ ਈਸ਼ਵਰ, ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਜੈ। ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੈ; ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ, ਜੈ।
Verse 17
जय प्रकृति कल्याणि जय प्रकृतिनायिके । जय प्रकृतिदूरे त्वं जय प्रकृतिसुन्दरि
ਜੈ ਹੋ, ਹੇ ਕਲਿਆਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ! ਜੈ ਹੋ, ਹੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਨਾਇਕਾ! ਜੈ ਹੋ, ਤੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਵਸਥਿਤ ਹੈਂ; ਜੈ ਹੋ, ਹੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਸੁੰਦਰੀ!
Verse 18
जयामोघमहामाय जयामोघ मनोरथ । जयामोघमहालील जयामोघमहाबल
ਅਮੋਘ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੀ ਮਹਾਮਾਇਆ ਨੂੰ ਜੈ; ਸਭ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਮੋਘ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜੈ। ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਹਾਲੀਲਾ ਵਾਲੇ ਅਮੋਘ ਨੂੰ ਜੈ; ਪਰਮ ਮਹਾਬਲ ਵਾਲੇ ਅਮੋਘ ਨੂੰ ਜੈ।
Verse 19
जय विश्वजगन्मातर्जय विश्वजगन्मये । जय विश्वजगद्धात्रि जय विश्वजगत्सखि
ਜੈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਜਗਤ ਦੀ ਮਾਤਾ; ਜੈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਸਰੂਪਣੀ। ਜੈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਜਗਤ-ਧਾਤ੍ਰੀ; ਜੈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਸਖੀ॥
Verse 20
जय शाश्वतिकैश्वर्ये जय शाश्वतिकालय । जय शाश्वतिकाकार जय शाश्वतिकानुग
ਜੈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਐਸ਼ਵਰਯ-ਸਰੂਪਣੀ; ਜੈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਨਿੱਤ ਨਿਵਾਸ। ਜੈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਕਾਲਾਤੀਤ ਆਕਾਰ; ਜੈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਗਾਮੀ ਅੰਤਰਯਾਮੀ॥
Verse 21
जयात्मत्रयनिर्मात्रि जयात्मत्रयपालिनि । जयात्मत्रयसंहर्त्रि जयात्मत्रयनायिके
ਜੈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਆਤਮ-ਤ੍ਰਯ ਦੀ ਰਚਨਹਾਰਣੀ; ਜੈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਆਤਮ-ਤ੍ਰਯ ਦੀ ਪਾਲਣਹਾਰਣੀ। ਜੈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਆਤਮ-ਤ੍ਰਯ ਦੀ ਸੰਹਾਰਣੀ; ਜੈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਆਤਮ-ਤ੍ਰਯ ਦੀ ਨਾਇਕਾ॥
Verse 22
जयावलोकनायत्तजगत्कारणबृंहण । जयोपेक्षाकटाक्षोत्थहुतभुग्भुक्तभौतिक
ਜੈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੇਰੇ ਜਿੱਤ ਵਾਲੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜਗਤ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਰਣ-ਤੱਤ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਜਯਮਈ ਉਪੇਖਾ-ਕਟਾਖ ਤੋਂ ਹੂਤਭੁਕ ਅੱਗ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਭੌਤਿਕ ਭੋਗ-ਜਗਤ ਨੂੰ ‘ਭੁਕਤ’—ਵਸ਼ ਤੇ ਘਟਿਤ—ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ॥
Verse 23
जय देवाद्यविज्ञेये स्वात्मसूक्ष्मदृशोज्ज्वले । जय स्थूलात्मशक्त्येशेजय व्याप्तचराचरे
ਜੈ ਹੋ ਤੁਹਾਡੀ—ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਅਗੋਚਰ ਹੋ, ਪਰ ਸਵ-ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੁਖਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ। ਸਥੂਲ ਦੇਹ-ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਜੈ। ਚਰ-ਅਚਰ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੈ।
Verse 24
जय नामैकविन्यस्तविश्वतत्त्वसमुच्चय । जयासुरशिरोनिष्ठश्रेष्ठानुगकदंबक
ਜੈ ਹੋ ਤੁਹਾਡੀ—ਜਿਸ ਦੇ ਇਕੋ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਮੁੱਚਯ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਜੈ ਹੋ ਤੁਹਾਡੀ—ਜੋ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਗਤ-ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ ਹੈ।
Verse 25
जयोपाश्रितसंरक्षासंविधानपटीयसि । जयोन्मूलितसंसारविषवृक्षांकुरोद्गमे
ਜੈ-ਸਰੂਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ! ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹੋਇਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਪਰਮ ਨਿਪੁਣ ਹੋ। ਜੈ ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ-ਰੂਪੀ ਵਿਸ਼-ਵ੍ਰਿੱਖ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ਅੰਕੁਰ ਦੀ ਉਦਗਮ-ਸਰੂਪਾ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ।
Verse 26
जय प्रादेशिकैश्वर्यवीर्यशौर्यविजृंभण । जय विश्वबहिर्भूत निरस्तपरवैभव
ਜੈ ਹੋ ਤੁਹਾਡੀ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਿਕ ਪ੍ਰਕਟਾਵੇ ਐਸ਼ਵਰਯ, ਵੀਰਯ ਅਤੇ ਸ਼ੌਰਯ ਵਜੋਂ ਵਿਸਤਾਰ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੈ ਹੋ ਤੁਹਾਡੀ—ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਅਤੇ ਪਰਾਏ ਵੈਭਵ ਨੂੰ ਨਿਰਸਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋ।
Verse 27
जय प्रणीतपञ्चार्थप्रयोगपरमामृत । जय पञ्चार्थविज्ञानसुधास्तोत्रस्वरूपिणि
ਜੈ ਹੋ ਤੁਹਾਡੀ—ਸਮ੍ਯਕ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਪੰਚਾਰਥ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਦਾ ਪਰਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੁਸੀਂ ਹੋ। ਜੈ ਹੋ ਤੁਹਾਡੀ—ਪੰਚਾਰਥ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸੁਧਾ-ਰੂਪ ਸਤੋਤ੍ਰ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸਰੂਪ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ।
Verse 28
जयति घोरसंसारमहारोगभिषग्वर । जयानादिमलाज्ञानतमःपटलचंद्रिके
ਜੈ ਹੋ ਉਸ ਪਰਮ ਵੈਦ ਦੀ, ਜੋ ਘੋਰ ਸੰਸਾਰ-ਰੂਪੀ ਮਹਾ ਰੋਗ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੈ ਹੋ ਉਸ ਚੰਦਨੀ ਦੀ, ਜੋ ਅਨਾਦਿ ਮਲ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਠੇ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਪਰਦੇ ਨੂੰ ਹਟਾਉਂਦੀ ਹੈ।
Verse 29
जय त्रिपुरकालाग्ने जय त्रिपुरभैरवि । जय त्रिगुणनिर्मुक्ते जय त्रिगुणमर्दिनि
ਜੈ ਹੋ ਤ੍ਰਿਪੁਰ-ਕਾਲਾਗਨੀ! ਜੈ ਹੋ ਤ੍ਰਿਪੁਰ-ਭੈਰਵੀ! ਜੈ ਹੋ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਦੇਵੀ! ਜੈ ਹੋ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਮਰਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ!
Verse 30
जय प्रथमसर्वज्ञ जय सर्वप्रबोधिक । जय प्रचुरदिव्यांग जय प्रार्थितदायिनि
ਜੈ ਹੋ ਆਦਿ ਸਰਵਜ্ঞਾ! ਜੈ ਹੋ ਸਭ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੀ! ਜੈ ਹੋ ਦਿਵ੍ਯ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਰੂਪ ਵਾਲੀ! ਜੈ ਹੋ ਮੰਗੀ ਹੋਈ ਕਿਰਪਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ!
Verse 31
क्व देव ते परं धाम क्व च तुच्छं च नो वचः । तथापि भगवन् भक्त्या प्रलपंतं क्षमस्व माम्
ਹੇ ਦੇਵ! ਕਿੱਥੇ ਤੇਰਾ ਪਰਮ ਧਾਮ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਸਾਡੇ ਤੁੱਛ ਬਚਨ? ਫਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਬੋਲਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ।
Verse 32
विज्ञाप्यैवंविधैः सूक्तैर्विश्वकर्मा चतुर्मुखः । नमश्चकार रुद्राय रद्राण्यै च मुहुर्मुहुः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਤੁਤੀ-ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਕੇ ਚਤੁਰਮੁਖ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ (ਸ਼ਿਵ) ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਣੀ (ਪਾਰਵਤੀ) ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 33
इदं स्तोत्रवरं पुण्यं ब्रह्मणा समुदीरितम् । अर्धनारीश्वरं नाम शिवयोर्हर्षवर्धनम्
ਇਹ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਪੁੰਨ ਸਤੋਤ੍ਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ’ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਹਰਖ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 34
य इदं कीर्तयेद्भक्त्या यस्य कस्यापि शिक्षया । स तत्फलमवाप्नोति शिवयोः प्रीतिकारणात्
ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਵੀ ਸਿੱਖ ਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਕੀਰਤਨ/ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਨ ਕਰਕੇ ਉਹੀ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 35
सकलभुवनभूतभावनाभ्यां जननविनाशविहीनविग्रहाभ्याम् । नरवरयुवतीवपुर्धराभ्यां सततमहं प्रणतोस्मि शंकराभ्याम्
ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੂਪ ਜਨਮ ਤੇ ਨਾਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਯੁਵਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੰਕਰਾਂ (ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ) ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਦਾ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Frequently Asked Questions
Brahmā’s creation stalls; he performs tapas and Śiva appears in response as Ardhanārīśvara, revealing the integrated male–female principle needed for procreative creation.
It signals that generativity is not merely biological or procedural; it requires the manifestation of Śakti and the sanction of Parameśvara—creation increases only when Śiva–Śakti polarity is revealed within the one reality.
Parā Śakti is described as subtle, pure, infinite, nirguṇa and niṣprapañca; Śiva is praised as transcendent and ineffable, yet capable of embodied revelation as Ardhanārīśvara.