अग्नीषोमात्मकविश्ववर्णनम् / The Universe as Agni–Soma (Fire and Nectar)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵੀ/ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ‘ਆਜ्ञਾ’ ਕਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਅਗਨੀ–ਸੋਮ ਅਤੇ ਵਾਕ्–ਅਰਥ ਸਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਵਾਯੂ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਅਗਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਰੌਦ੍ਰੀ, ਤੀਖੀ, ਤੈਜਸੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਮ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸ਼ਾਕਤ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਭਰਿਆ, ਸ਼ਾਂਤਿਕਾਰਕ ਭਾਵ ਹੈ। ਉਹ ਤੇਜ ਅਤੇ ਰਸ/ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ: ਤੇਜ ਸੂਰਜ/ਅਗਨੀ ਵਾਂਗ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਰਸ ਸੋਮ੍ਯ ਜਲ ਵਾਂਗ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਚਰ-ਅਚਰ ਜਗਤ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਕਾਰਣ-ਕੜੀ—ਆਹੁਤੀ ਤੋਂ ਅੰਨ, ਵਰਖਾ ਤੋਂ ਵਾਧਾ—ਦੁਆਰਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਗਨੀ–ਸੋਮ ਚੱਕਰ ਉੱਤੇ ਲੋਕ-ਸਥਿਤੀ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਦੀ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਲਪਟ ਅਤੇ ਸੋਮ/ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਧਾਰਾ ਦਿਖਾ ਕੇ, ਹੇਠਾਂ ਕਾਲਾਗਨੀ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪਰਸਪਰ-ਪੂਰਕ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । देवीं समादधानेन देवेनेदं किमीरितम् । अग्निषोमात्मकं विश्वं वागर्थात्मकमित्यपि
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੇਵੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਵ ਨੇ ਕੀ ਉਚਾਰਿਆ? ਕੀ ਇਹ ਕਿ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਅਗਨੀ‑ਸੋਮਸਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਣੀ ਤੇ ਅਰਥਸਰੂਪ ਵੀ ਹੈ?
Verse 2
आज्ञैकसारमैश्वर्यमाज्ञा त्वमिति चोदितम् । तदिदं श्रोतुमिच्छामो यथावदनुपूर्वशः
ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਦਾ ਸਾਰ ਕੇਵਲ ‘ਆਗਿਆ’ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ‘ਤੂੰ ਹੀ ਉਹ ਆਗਿਆ ਹੈਂ’। ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਇਹ ਗੱਲ ਯਥਾਵਤ, ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 3
वायुरुवाच । अग्निरित्युच्यते रौद्री घोरा या तैजसी तनुः । सोमः शाक्तो ऽमृतमयः शक्तेः शान्तिकरी तनुः
ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਰੌਦ੍ਰੀ, ਘੋਰ ਅਤੇ ਤੇਜੋਮਈ ਤਨ ਹੈ, ਉਹ ‘ਅਗਨੀ’ ਕਹਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਸੋਮ’ ਸ਼ਾਕਤ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ—ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤਨ ਹੈ।
Verse 4
अमृतं यत्प्रतिष्ठा सा तेजो विद्या कला स्वयम् । भूतसूक्ष्मेषु सर्वेषु त एव रसतेजसी
ਉਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਤੇਜ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਕਲਾ ਹੈ। ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਖਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਰਸ ਅਤੇ ਤੇਜ—ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
Verse 5
द्विविधा तेजसो वृत्तिसूर्यात्मा चानलात्मिका । तथैव रसवृत्तिश्च सोमात्मा च जलात्मिका
ਤੇਜ ਤੱਤ ਦੀ ਵਰਤੀ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਸੂਰਜ-ਸਰੂਪ, ਦੂਜੀ ਅਨਲ-ਸਰੂਪ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਸ ਦੀ ਵਰਤੀ ਵੀ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਸੋਮ-ਸਰੂਪ, ਦੂਜੀ ਜਲ-ਸਰੂਪ।
Verse 6
विद्युदादिमयन्तेजो मधुरादिमयो रसः । तेजोरसविभेदैस्तु धृतमेतच्चराचरम्
ਤੇਜ ਬਿਜਲੀ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਰਸ ਮਿੱਠਾਸ ਆਦਿ ਸਵਾਦਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਤੇਜ ਅਤੇ ਰਸ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਚਰਾਚਰ ਜਗਤ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 7
अग्नेरमृतनिष्पत्तिरमृतेनाग्निरेधते । अत एव हि विक्रान्तमग्नीषोमं जगद्धितम्
ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਅਗਨੀ ਪੋਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਗਨੀ-ਸੋਮ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਤੱਤ ‘ਅਗਨੀਸ਼ੋਮ’ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਅਤੇ ਜਗਤ-ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ।
Verse 8
हविषे सस्यसम्पत्तिर्वृष्टिः सस्याभिवृद्धये । वृष्टेरेव हविस्तस्मादग्नीषोमधृतं जगत्
ਹਵਿਸ ਨਾਲ ਅੰਨ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅੰਨ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਵੀ ਹਵਿਸ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਜਗਤ ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਸੋਮ ਨਾਲ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 9
अग्निरूर्ध्वं ज्वलत्येष यावत्सौम्यं परामृतम् । यावदग्न्यास्पदं सौम्यममृतं च स्रवत्यधः
ਇਹ ਅਗਨੀ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਤਦ ਤੱਕ ਜਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜਦ ਤੱਕ ਸੌਮ੍ਯ ਪਰਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਸੌਮ੍ਯ ਅੰਮ੍ਰਿਤ—ਅਗਨੀ ਦੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ—ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਟਪਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 10
अत एव हि कालाग्निरधस्ताच्छक्तिरूर्ध्वतः । यावदादहनं चोर्ध्वमधश्चाप्लावनं भवेत्
ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਕਾਲਾਗਨੀ ਹੇਠਾਂ ਹੈ ਅਤੇ (ਦਿਵ੍ਯ) ਸ਼ਕਤੀ ਉੱਪਰ। ਜਦ ਤੱਕ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਦਹਨ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਆਪਲਾਵਨ/ਪ੍ਰਵਾਹ ਹੁੰਦਾ ਰਹੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
आधारशक्त्यैव धृतः कालाग्निरयमूर्ध्वगः । तथैव निम्नगः सोमश्शिवशक्तिपदास्पदः
ਆਧਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਉਰਧ੍ਵਗਾਮੀ ਕਾਲਾਗਨੀ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧੋਗਾਮੀ ਸੋਮ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪਦ ਅਤੇ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੱਤ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
शिवश्चोर्ध्वमधश्शक्तिरूर्ध्वं शक्तिरधः शिवः । तदित्थं शिवशक्तिभ्यान्नाव्याप्तमिह किञ्चन
ਉੱਪਰ ਸ਼ਿਵ ਹੈ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਸ਼ਕਤੀ; ਫਿਰ ਉੱਪਰ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਸ਼ਿਵ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਐਸਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Verse 13
असकृच्चाग्निना दग्धं जगद्यद्भस्मसात्कृतम् । अग्नेर्वीर्यमिदं चाहुस्तद्वीर्यं भस्म यत्ततः
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਸਮ ਹੀ ਅੱਗ ਦਾ ਵੀਰਯ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਗਤ ਵਾਰ ਵਾਰ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਭਸਮ ਬਣਦੀ ਹੈ ਉਹੀ ਅੱਗ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 14
यश्चेत्थं भस्मसद्भावं ज्ञात्वा स्नाति च भस्मना । अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैर्बद्धः पाशात्प्रमुच्यते
ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਸਮ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਭਸਮ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ “ਅਗਨੀ…” ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਭਸਮ ਧਾਰੇ, ਉਹ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
अग्नेर्वीर्यं तु यद्भस्म सोमेनाप्लावितम्पुनः । अयोगयुक्त्या प्रकृतेरधिकाराय कल्पते
ਅੱਗ ਦਾ ਵੀਰਯ ਜੋ ਭਸਮ ਹੈ, ਉਹ ਸੋਮ ਨਾਲ ਮੁੜ ਭਿੱਜਾਈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ, ਜੇ ਯੋਗ ਦੀ ਸ਼ਿਸ਼ਟਤਾ ਬਿਨਾਂ ਧਾਰੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਲਈ ਹੀ ਯੋਗ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਰਮ ਸ਼ੈਵ ਲਕਸ਼ ਲਈ ਨਹੀਂ।
Verse 16
योगयुक्त्या तु तद्भस्म प्लाव्यमानं समन्ततः । शाक्तेनामृतवर्षेण चाधिकारान्निवर्तयेत्
ਯੋਗ-ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਪਰਿਪੂਰਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪ ਕੇ, ਸ਼ਕਤੀ-ਰੂਪ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਖਾ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਾਰਕ ਹੱਕਾਂ ਤੇ ਦਾਵਿਆਂ ਤੋਂ ਨਿਵਿਰਤ ਕਰੇ।
Verse 17
अतो मृत्युंजयायेत्थममृतप्लावनं सदा । शिवशक्त्यमृतस्पर्शे लब्धं येन कुतो मृतिः
ਇਸ ਲਈ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ ਬਣਨ ਲਈ ਇਹ ਸਦਾ ਉਪਲਬਧ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪਲਾਵਨ’ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਮੌਤ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ?
Verse 18
यो वेद दहनं गुह्यं प्लावनं च यथोदितम् । अग्नीषोमपदं हित्वा न स भूयो ऽभिजायते
ਜੋ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਪਤ ‘ਦਹਨ’ ਅਤੇ ‘ਪਲਾਵਨ’ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਗਨੀ-ਸੋਮ ਨਾਲ ਬੱਝੀ ਅਵਸਥਾ (ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਦ੍ਵੈਤ) ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
Verse 19
शिवाग्निना तनुं दग्ध्वा शक्तिसौम्या मृतेन यः । प्लावयेद्योगमार्गेण सो ऽमृतत्वाय कल्पते
ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ, ਫਿਰ ਯੋਗ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਕਤੀ-ਰੂਪ ਸੁਮਧੁਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਭਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਤਵ (ਮੋਖਸ਼) ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
हृदि कृत्वेममर्थं वै देवेन समुदाहृतम् । अग्नीषोमात्मकं विश्वं जगदित्यनुरूपतः
ਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਕਹੀ ਇਸ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ, ਇਸ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਅਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝੋ ਕਿ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ—ਇਹ ਚਰ-ਅਚਰ ਜਗਤ—ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਸੋਮ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Rather than a narrative episode, the chapter is a doctrinal dialogue: the sages ask for clarification of a prior statement, and Vāyu delivers a metaphysical explanation of the cosmos as agni–soma and as vāk–artha.
Agni and soma are not merely Vedic deities but symbolic modalities of Śakti: agni is raudra tejas (transformative heat), soma is śākta amṛta (immortalizing, pacifying essence). Their interplay models both cosmology and inner spiritual energetics.
Agni manifests as upward-burning, solar/fire-like tejas; soma manifests as downward-flowing amṛta/rasa, watery nourishment. Together they sustain the carā–acarā (moving and unmoving) world through differentiated functions.