पशुपाशपतिज्ञान-प्राप्तिः (Acquisition of Paśupati–Pāśa Knowledge)

Verse 1

सूत उवाच । तत्र पूर्वं महाभागा नैमिषारण्यवासिनः । प्रणिपत्य यथान्यायं पप्रच्छुः पवनं प्रभुम्

ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਤਦ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਉਹ ਮਹਾਭਾਗ ਰਿਸ਼ੀ ਪਹਿਲਾਂ ਯਥਾਵਿਧੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪਵਨ (ਵਾਯੂਦੇਵ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 2

नैमिषीया ऊचुः । भवान् कथमनुप्राप्तो ज्ञानमीश्वरगोचरम् । कथं च शिवभावस्ते ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः

ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਗਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਆਪ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ? ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ?

Verse 3

वायुरुवाच । एकोनविंशतिः कल्पो विज्ञेयः श्वेतलोहितः । तस्मिन्कल्पे चतुर्वक्त्रस्स्रष्टुकामो ऽतपत्तपः

ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉੱਨੀਵਾਂ ਕਲਪ ‘ਸ਼ਵੇਤ-ਲੋਹਿਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤਪ ਕੀਤਾ।

Verse 4

तपसा तेन तीव्रेण तुष्टस्तस्य पिता स्वयम् । दिव्यं कौमारमास्थाय रूपं रूपवतां वरः

ਉਸ ਤੀਬਰ ਤਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਆਪ—ਰੂਪਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਦਿਵ੍ਯ ਕੌਮਾਰ (ਯੌਵਨ) ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 5

श्वेतो नाम मुनिर्भूत्वा दिव्यां वाचमुदीरयन् । दर्शनं प्रददौ तस्मै देवदेवो महेश्वरः

ਸ਼ਵੇਤ ਨਾਮ ਦੇ ਮੁਨੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰਦਿਆਂ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।

Verse 6

तं दृष्ट्वा पितरं ब्रह्मा ब्रह्मणो ऽधिपतिं पतिम् । प्रणम्य परमज्ञानं गायत्र्या सह लब्धवान्

ਉਸ ਪਿਤਾ—ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵੀ ਅਧਿਪਤੀ ਤੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ—ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਸਮੇਤ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 7

ततस्स लब्धविज्ञानो विश्वकर्मा चतुर्मुखः । असृजत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च

ਫਿਰ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਚਤੁਰਮੁਖ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ—ਅਚਲ ਅਤੇ ਚਲ, ਦੋਹਾਂ ਦੀ।

Verse 8

यतश्श्रुत्वामृतं लब्धं ब्रह्मणा परमेश्वरात् । ततस्तद्वदनादेव मया लब्धं तपोबलात्

ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਅਮ੍ਰਿਤ-ਸਮ ਅਮਰ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹੀ ਮੁਖ ਤੋਂ ਮੈਂ ਵੀ ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਉਹੀ ਅਮ੍ਰਿਤ ਲੱਭਿਆ।

Verse 9

मुनय ऊचुः । किं तज्ज्ञानं त्वया लब्धं तथ्यात्तथ्यंतरं शुभम् । यत्र कृत्वा परां निष्ठां पुरुषस्सुखमृच्छति

ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਵਾਯੂ! ਤੂੰ ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਹੈ—ਜੋ ਸੱਚ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਅਤੇ ਲੌਕਿਕ ਤੱਥ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ (ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ) ਪਰਮ ਨਿਸ਼ਠਾ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅਸਲ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ?

Verse 10

वयुरुवाच । पशुपाशपतिज्ञानं यल्लब्धं तु मया पुरा । तत्र निष्ठा परा कार्या पुरुषेण सुखार्थिना

ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ, ਪਾਸ਼ ਅਤੇ ਪਤੀ ਦਾ ਜੋ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਨਿਸ਼ਠਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 11

अज्ञानप्रभवं दुःखं ज्ञानेनैव निवर्तते । ज्ञानं वस्तुपरिच्छेदो वस्तु च द्विविधं स्मृतम्

ਦੁੱਖ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਤੱਤ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਵਿਵੇਕ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੱਤ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 12

अजडं च जडं चैव नियंतृ च तयोरपि । पशुः पाशः पतिश्चेति कथ्यते तत्त्रयं क्रमात्

ਚੇਤਨ (ਅਜੜ) ਆਤਮਾ, ਜੜ ਤੱਤ, ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ‘ਪਸ਼ੂ’ (ਬੱਧ ਜੀਵ), ‘ਪਾਸ਼’ (ਬੰਧਨ) ਅਤੇ ‘ਪਤੀ’ (ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ) ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 13

अक्षरं च क्षरं चैव क्षराक्षरपरं तथा । तदेतत्त्रितयं भूम्ना कथ्यते तत्त्ववेदिभिः

ਅੱਖਰ ਅਤੇ ਖ਼ਰ, ਅਤੇ ਜੋ ਖ਼ਰ-ਅੱਖਰ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ—ਇਹ ਤ੍ਰਿਯ ਤੱਤਵ-ਵੇਤਾ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਸਮੇਤ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 14

अक्षरं पशुरित्युक्तः क्षरं पाश उदाहृतः । क्षराक्षरपरं यत्तत्पतिरित्यभिधीयते

ਅੱਖਰ ਨੂੰ ‘ਪਸ਼ੂ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਖ਼ਰ ਨੂੰ ‘ਪਾਸ਼’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਖ਼ਰ-ਅੱਖਰ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਪਤੀ’—ਸ਼ਿਵ—ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 15

मुनय ऊचुः । किं तदक्षरमित्युक्तं किं च क्षरमुदाहृतम् । तयोश्च परमं किं वा तदेतद्ब्रूहि मारुत

ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਖਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਖ਼ਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹ ਕੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਕੀ ਹੈ? ਹੇ ਮਾਰੁਤ, ਸਾਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਦੱਸੋ।

Verse 16

वायुरुवाच । प्रकृतिः क्षरमित्युक्तं पुरुषो ऽक्षर उच्यते । ताविमौ प्रेरयत्यन्यस्स परा परमेश्वरः

ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਖ਼ਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਅੱਖਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਤੇ ਸ਼ਾਸਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਕ ਹੋਰ ਹੈ—ਉਹੀ ਪਰਾਤਪਰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਹੈ।

Verse 17

मुनय ऊचुः । कैषा प्रकृतिरित्युक्ता क एष पुरुषो मतः । अनयोः केन सम्बन्धः कोयं प्रेरक ईश्वरः

ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਇਹ ‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਕੌਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰੇਰਕ ਈਸ਼ਵਰ ਕੌਣ ਹੈ?

Verse 18

वायुरुवाच । माया प्रकृतिरुद्दिष्टा पुरुषो मायया वृतः । संबन्धो मूलकर्मभ्यां शिवः प्रेरक ईश्वरः

ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬੰਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਪ੍ਰੇਰਕ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ।

Verse 19

मुनय ऊचुः । केयं माया समा ख्याता किंरूपो मायया वृतः । मूलं कीदृक्कुतो वास्य किं शिवत्वं कुतश्शिवः

ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਮਾਇਆ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੀ ਹੈ? ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕੀ ਹੈ, ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਅਤੇ ‘ਸ਼ਿਵਤ੍ਵ’ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਕਿੱਥੋਂ ਜਾਣਿਆ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

Verse 20

वायुरुवाच । माया माहेश्वरी शक्तिश्चिद्रूपो मायया वृतः । मलश्चिच्छादको नैजो विशुद्धिश्शिवता स्वतः

ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਾਇਆ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਚਿੱਤ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਵਾਲਾ ਜਨਮਜਾਤ ਮਲ ਹੀ ਮਲ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੁੱਧਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਤਾ ਹੈ।

Verse 21

मुनय ऊचुः । आवृणोति कथं माया व्यापिनं केन हेतुना । किमर्थं चावृतिः पुंसः केन वा विनिवर्तते

ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਾਇਆ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਤੱਤ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਢੱਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ? ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਇਹ ਢੱਕਣ ਕਿਹੜੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਸਾਧਨ ਨਾਲ ਇਹ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

Verse 22

वायुरुवाच । आवृतिर्व्यपिनो ऽपि स्याद्व्यापि यस्मात्कलाद्यपि । हेतुः कर्मैव भोगार्थं निवर्तेत मलक्षयात्

ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਲਈ ਵੀ ਆਵਰਨ (ਸੀਮਾ) ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਲਾ ਆਦਿ ਢੱਕਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਭੋਗ ਲਈ ਕਾਰਮ ਹੀ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਲ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਹ ਬੰਧਨ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

मुनय ऊचुः । कलादि कथ्यते किं तत्कर्म वा किमुदाहृतम् । तत्किमादि किमन्तं वा किं फलं वा किमाश्रयम्

ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ‘ਕਲਾ’ ਆਦਿ ਜੋ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੀ ਹਨ? ਕੀ ਇਹ ਕਰਮ ਹੈ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਆਦਿ ਕੀ ਹੈ, ਅੰਤ ਕੀ ਹੈ, ਫਲ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਸ ਆਸਰੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ?

Verse 24

कस्य भोगेन किं भोग्यं किं वा तद्भोगसाधनम् । मलक्षयस्य को हेतुः कीदृक्क्षीणमलः पुमान्

ਕਿਸ ਦੇ ਭੋਗ ਨਾਲ ਭੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਭੋਗ੍ਯ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਭੋਗ ਦੇ ਸਾਧਨ ਕੀ ਹਨ? ਮਲ-ਖ਼ਯ ਦਾ ਕਾਰਣ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਮਲ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਉਹ ਪੁਰਖ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

Verse 25

वायुरुवाच । कला विद्या च रागश्च कालो नियतिरेव च । कलादयस्समाख्याता यो भोक्ता पुरुषो भवेत्

ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕਲਾ, ਵਿਦਿਆ, ਰਾਗ, ਕਾਲ ਅਤੇ ਨਿਯਤੀ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਕਲਾ ਆਦਿ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭੋਗਤਾ (ਅਨੁਭੋਗਤਾ) ਹੈ, ਉਹੀ ਪੁਰਖ, ਅਰਥਾਤ ਜੀਵਾਤਮਾ ਹੈ।

Verse 26

पुण्यपापात्मकं कर्म सुखदुःखफलं तु यत् । अनादिमलभोगान्तमज्ञानात्मसमाश्रयम्

ਜੋ ਕਰਮ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਫਲ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਹੈ, ਜੋ ਅਨਾਦਿ ਮਲ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅੰਤ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ-ਰੂਪ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ—ਉਹੀ ਬੰਧਨਕਾਰਕ ਕਰਮ ਹੈ।

Verse 27

भोगः कर्मविनाशाय भोगमव्यक्तमुच्यते । बाह्यांतःकरणद्वारं शरीरं भोगसाधनम्

ਭੋਗ ਕਰਮ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਭੋਗ ਨੂੰ ‘ਅਵ੍ਯਕਤ’ (ਸੂਖਮ-ਮੂਲ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤਹਕਰਨ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣਿਆ ਸਰੀਰ ਹੀ ਭੋਗ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।

Verse 28

भावातिशयलब्धेन प्रसादेन मलक्षयः । क्षीणे चात्ममले तस्मिन् पुमाञ्च्छिवसमो भवेत्

ਭਗਤੀ ਦੇ ਅਤਿ ਉਤਕਰਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੁਆਰਾ ਮਲ ਦਾ ਖ਼ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਤਮ-ਮਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਜੀਵ ਸ਼ਿਵ-ਸਮ (ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਮੁਕਤ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 29

मुनय ऊचुः । कलादिपञ्चतत्त्वानां किं कर्म पृथगुच्यते । भोक्तेति पुरुषश्चेति येनात्मा व्यपदिश्यते

ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਕਲਾ ਆਦਿ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਕਰਤੱਬ ਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ‘ਭੋਕਤਾ’ ਅਤੇ ‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

Verse 30

किमात्मकं तदव्यक्तं केनाकारेण भुज्यते । किं तस्य शरणं भुक्तौ शरीरं च किमुच्यते

ਉਹ ਅਵ੍ਯਕਤ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੁਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ? ਕਿਹੜੇ ਰੂਪ/ਆਕਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਭੋਗ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਕੀ ਹੈ? ਅਤੇ ‘ਸਰੀਰ’ ਕਿਹਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

Verse 31

वायुरुवाच । दिक्क्रियाव्यंजका विद्या कालो रागः प्रवर्तकः । कालो ऽवच्छेदकस्तत्र नियतिस्तु नियामिका

ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਿਦਿਆ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਾਲ ਰਾਗ (ਆਸਕਤੀ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਰਕ ਹੈ; ਓਥੇ ਕਾਲ ਹੀ ਅਵੱਛੇਦਕ (ਸੀਮਾ ਲਾਉਣ ਵਾਲਾ) ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਯਤੀ ਨਿਯਾਮਿਕਾ (ਨਿਯੰਤਰਕ) ਹੈ।

Verse 32

अव्यक्तं कारणं यत्तत्त्रिगुणं प्रभवाप्ययम् । प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिंतकाः

ਜੋ ਅਵ੍ਯਕਤ ਕਾਰਣ-ਤੱਤ ਤ੍ਰਿਗੁਣਮਯ ਹੈ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਲਯ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਤੱਤਵ-ਚਿੰਤਕ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਧਾਨ’ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 33

कलातस्तदभिव्यक्तमनभिव्यक्तलक्षणम् । सुखदुःखविमोहात्मा भुज्यते गुणवांस्त्रिधा

(ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ) ਕਲਾ ਤੋਂ ਉਹ ਤੱਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਲੱਛਣ ਅਜੇ ਵੀ ਅਵ੍ਯਕਤ ਵਰਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੋਗਦਾ ਹੈ—ਸੁਖ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਮੋਹ।

Verse 34

सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः । प्रकृतौ सूक्ष्मरूपेण तिले तैलमिव स्थिताः

ਸਤ੍ਤਵ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ—ਇਹ ਗੁਣ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਨਾਲ ਤਿਲ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਵਾਂਗ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 35

सुखं च सुखहेतुश्च समासात्सात्त्विकं स्मृतम् । राजसं तद्विपर्यासात्स्तंभमोहौ तु तामसौ

ਸੁਖ ਅਤੇ ਸੁਖ ਦਾ ਕਾਰਣ—ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ—ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਤੋਂ ਰਾਜਸ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੜਤਾ (ਸਤੰਭ) ਤੇ ਮੋਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤਾਮਸ ਹਨ।

Verse 36

सात्त्विक्यूर्ध्वगतिः प्रोक्ता तामसी स्यादधोगतिः । मध्यमा तु गतिर्या सा राजसी परिपठ्यते

ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਦੀ ਗਤੀ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਦੀ ਗਤੀ ਤਾਮਸ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਗਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਸ ਕਰਕੇ ਪਾਠ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 37

तन्मात्रापञ्चकं चैव भूतपञ्चकमेव च । ज्ञानेंद्रियाणि पञ्चैक्यं पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च

ਪੰਜ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ; ਪੰਜ ਗਿਆਨੇਂਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸਮੂਹਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮੇਂਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ—ਇਹੀ ਪਾਸ਼ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਦੇਹ-ਖੇਤਰ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਪਰਮ ਅਧਿਪਤੀ ਪਤੀ-ਸਰੂਪ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।

Verse 38

प्रधानबुद्ध्यहंकारमनांसि च चतुष्टयम् । समासादेवमव्यक्तं सविकारमुदाहृतम्

ਪ੍ਰਧਾਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਮਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਰ-ਸਹਿਤ ‘ਅਵ੍ਯਕਤ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 39

तत्कारणदशापन्नमव्यक्तमिति कथ्यते । व्यक्तं कार्यदशापन्नं शरीरादिघटादिवत्

ਜੋ ਕਾਰਣ-ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਉਹ ‘ਅਵ੍ਯਕਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕਾਰਜ-ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਉਹ ‘ਵ੍ਯਕਤ’—ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ, ਘੜਾ ਆਦਿ।

Verse 40

यथा घटादिकं कार्यं मृदादेर्नातिभिद्यते । शरीरादि तथा व्यक्तमव्यक्तान्नातिभिद्यते

ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਆਦਿ ਕਾਰਜ ਮਿੱਟੀ ਆਦਿ ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਵਾਲਾ ਵ੍ਯਕਤ ਵੀ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ।

Verse 41

तस्मादव्यक्तमेवैक्यकारणं करणानि च । शरीरं च तदाधारं तद्भोग्यं चापि नेतरत्

ਇਸ ਲਈ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਰੀਰ, ਅਤੇ ਭੋਗਣਯੋਗ ਵਿਸ਼ੇ ਵੀ ਉਸੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ—ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।

Verse 42

मुनय ऊचुः । बुद्धीन्द्रियशरीरेभ्यो व्यतिरेकस्य कस्यचित् । आत्मशब्दाभिधेयस्य वस्तुतो ऽपि कुतः स्थितिः

ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਤੱਤ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਆਤਮਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲੀ ਸੱਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?

Verse 43

वायुरुवाच । बुद्धीन्द्रियशरीरेभ्यो व्यतिरेको विभोर्ध्रुवम् । अस्त्येव कश्चिदात्मेति हेतुस्तत्र सुदुर्गमः

ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਿਭੂ ਦਾ ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਪਰ ‘ਆਤਮਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਹੈ’—ਇਹ ਨਿਰਣਾ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੁਖਮ ਹੇਤੁ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਹੈ।

Verse 44

बुद्धीन्द्रियशरीराणां नात्मता सद्भिरिष्यते । स्मृतेरनियतज्ञानादयावद्देहवेदनात्

ਸੱਜਣ ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ ਆਦਿ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਨਿਯਤ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਹ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਦੇਹ-ਹੱਦ ਤੱਕ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 45

अतः स्मर्तानुभूतानामशेषज्ञेयगोचरः । अन्तर्यामीति वेदेषु वेदांतेषु च गीयते

ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਹ ਸਭ ਜ੍ਞੇਯਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ—ਅੰਦਰਲਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਬਣ ਕੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਅੰਤਰਯਾਮੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 46

सर्वं तत्र स सर्वत्र व्याप्य तिष्ठति शाश्वतः । तथापि क्वापि केनापि व्यक्तमेष न दृश्यते

ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ‘ਸਭ ਕੁਝ’ ਰੂਪ ਹੈ; ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਕੇ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਹੈ। ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਤੇ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ, ਉਹ ਬਾਹਰੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 47

नैवायं चक्षुषा ग्राह्यो नापरैरिन्द्रियैरपि । मनसैव प्रदीप्तेन महानात्मावसीयते १

ਉਹ ਪਰਮ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨ ਅੱਖ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨ ਹੋਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ। ਕੇਵਲ ਸਾਧਨਾ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦੀਪਤ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 48

न च स्त्री न पुमानेष नैव चापि नपुंसकः । नैवोर्ध्वं नापि तिर्यक्नाधस्तान्न कुतश्चन

ਉਹ ਨ ਇਸਤਰੀ ਹੈ, ਨ ਪੁਰਖ, ਨ ਹੀ ਨਪੁੰਸਕ। ਉਹ ਨ ਉੱਪਰ ਹੈ, ਨ ਤਿਰਛਾ, ਨ ਹੇਠਾਂ—ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

Verse 49

अशरीरं शरीरेषु चलेषु स्थाणुमव्ययम् । सदा पश्यति तं धीरो नरः प्रत्यवमर्शनात्

ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਨਨ ਨਾਲ ਧੀਰ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਉਸੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਰਹਿਤ, ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਚਲ, ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ।

Verse 50

किमत्र बहुनोक्तेन पुरुषो देहतः पृथक् । अपृथग्ये तु पश्यंति ह्यसम्यक्तेषु दर्शनम्

ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਕਹਿਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਪੁਰੁਸ਼ (ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ) ਦੇਹ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਸਮ੍ਯਕ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਗਲਤ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 51

यच्छरीरमिदं प्रोक्तं पुरुषस्य ततः परम् । अशुद्धमवशं दुःखमध्रुवं न च विद्यते

ਜਿਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਸ਼ੁੱਧ, ਬੰਧਨਾਂ ਦੇ ਵੱਸ, ਦੁੱਖ ਦਾ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਅਨਿੱਤ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਠਹਿਰਾਵ ਨਹੀਂ।

Verse 52

विपदां वीजभूतेन पुरुषस्तेन संयुतः । सुखी दुःखी च मूढश्च भवति स्वेन कर्मणा

ਵਿਪਤਾਂ ਦੇ ਬੀਜ-ਰੂਪ ਉਸ ਕਾਰਣ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਪੁਰੁਸ਼ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਦੇ ਸੁਖੀ, ਕਦੇ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਕਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 53

अद्भिराप्लवितं क्षेत्रं जनयत्यंकुरं यथा । आज्ञानात्प्लावितं कर्म देहं जनयते तथा

ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਖੇਤ ਅੰਕੁਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਡੁੱਬਿਆ ਕਰਮ ਦੇਹ (ਨਵਾਂ ਸਰੀਰ) ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 54

अत्यंतमसुखावासास्स्मृताश्चैकांतमृत्यवः । अनागता अतीताश्च तनवो ऽस्य सहस्रशः

ਉਹ ਅਤਿ ਦੁੱਖਮਈ ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਮੌਤ ਦੇ ਭਾਗੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਦੇਹ-ਰੂਪ ਅਣਗਿਣਤ ਤਨੂ—ਕੁਝ ਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਕੁਝ ਬੀਤੇ—ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ।

Verse 55

आगत्यागत्य शीर्णेषु शरीरेषु शरीरिणः । अत्यंतवसतिः क्वापि न केनापि च लभ्यते

ਨਾਸਵੰਤ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਹੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਈ ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ—ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਬੰਧਨ-ਮੋਚਕ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਸ਼ਿਵ, ਮੁਕਤੀਦਾਤਾ ਪਤੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਨਾ ਲਵੇ।

Verse 56

छादितश्च वियुक्तश्च शरीरैरेषु लक्ष्यते । चंद्रबिंबवदाकाशे तरलैरभ्रसंचयैः

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਕਦੇ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਤੇ ਕਦੇ ਵੱਖਰੀ ਜਿਹੀ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਦਾ ਬਿੰਬ ਚਲਾਇਮਾਨ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਕਦੇ ਓਹਲੇ, ਕਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 57

अनेकदेहभेदेन भिन्ना वृत्तिरिहात्मनः । अष्टापदपरिक्षेपे ह्यक्षमुद्रेव लक्ष्यते

ਅਨੇਕ ਦੇਹਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਪਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਅਸ਼ਟਾਪਦ ਦੀ ਤਖ਼ਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟਣ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਪਾਸੇ ਦੀ ਮੋਹਰ ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।

Verse 58

नैवास्य भविता कश्चिन्नासौ भवति कस्यचित् । पथि संगम एवायं दारैः पुत्रैश्च बंधुभिः

ਨਾਹ ਕੋਈ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਸ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾਹ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਿਸੇ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਰਾਹ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੈ—ਸੰਸਾਰ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਸਾਥੀਗਿਰੀ।

Verse 59

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ । समेत्य च व्यपेयातां तद्वद्भूतसमागमः

ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਂਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਲੱਕੜ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਵਹਿੰਦੇ-ਵਹਿੰਦੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਿਲ ਕੇ ਫਿਰ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਕਰਮ-ਪਾਸ ਦੇ ਵੱਸ ਅਸਥਾਈ ਹੈ।

Verse 60

स पश्यति शरीरं तच्छरीरं तन्न पश्यति । तौ पश्यति परः कश्चित्तावुभौ तं न पश्यतः

ਉਹ ਦੇਹ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹੀ ਦੇਹ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ। ਪਰ ਕੋਈ ਪਰਮ ਦਰਸ਼ਤਾ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਪਰਮ ਦਰਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।

Verse 61

ब्रह्माद्याः स्थावरांतश्च पशवः परिकीर्तिताः । पशूनामेव सर्वेषां प्रोक्तमेतन्निदर्शनम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਤੱਕ ਸਭ ਨੂੰ ‘ਪਸ਼ੂ’ (ਬੱਧ ਆਤਮਾ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਉਦਾਹਰਨ ਸਭ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਹੈ—ਪਤੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਬਿਨਾ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ।

Verse 62

स एष बध्यते पाशैः सुखदुःखाशनः पशुः । लीलासाधनभूतो य ईश्वरस्येति सूरयः

ਇਹ ਜੀਵ ‘ਪਸ਼ੂ’ ਪਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਖਾ ਕੇ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਲੀਲਾ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 63

अज्ञो जंतुरनीशो ऽयमात्मनस्सुखदुःखयोः । ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गं वा श्वभ्रमेव वा

ਇਹ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਅਗਿਆਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਉਹ ਕਦੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ, ਕਦੇ ਖੱਡ ਵਰਗੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 64

सूत उवाच । इत्याकर्ण्यानिलवचो मुनयः प्रीतमानसाः । प्रोचुः प्रणम्य तं वायुं शैवागमविचक्षणम्

ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਾਯੂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਸ਼ੈਵ ਆਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਉਸ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬੋਲੇ।