शक्त्यादिसृष्टिनिरूपणम् / The Account of Creation Beginning with Śakti

Verse 1

मुनय ऊचुः । कथं जगदिदं कृत्स्नं विधाय च निधाय च । आज्ञया परमां क्रीडां करोति परमेश्वरः

ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਲੀਨ ਕਰ ਕੇ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਰਬਸੱਤਾ ਵਾਲੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਪਰਮ ਦਿਵ੍ਯ ਖੇਡ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦਾ ਹੈ?

Verse 2

किं तत्प्रथमसंभूतं केनेदमखिलं ततम् । केना वा पुनरेवेदं ग्रस्यते पृथुकुक्षिणा

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ? ਕਿਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਆਪਕ ਹੈ? ਅਤੇ ਕਿਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਮੁੜ ਗ੍ਰਸਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

Verse 3

वायुरुवाच । शक्तिः प्रथमसम्भूता शांत्यतीतपदोत्तरा । ततो माया ततो ऽव्यक्तं शिवाच्छक्तिमतः प्रभोः

ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਮਾਇਆ, ਫਿਰ ਅਵ੍ਯਕਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਸ਼ਕਤੀ-ਸੰਪੰਨ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ।

Verse 4

शान्त्यतीतपदं शक्तेस्ततः शान्तिपदक्रमात् । ततो विद्यापदं तस्मात्प्रतिष्ठापदसंभवः

ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵਾਲਾ ਪਦ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਪਦ ਦੇ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਚੜ੍ਹਾਵ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆ-ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਵਿਦਿਆ-ਪਦ ਤੋਂ ‘ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ’ ਨਾਮਕ ਪਦ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 5

निवृत्तिपदमुत्पन्नं प्रतिष्ठापदतः क्रमात् । एवमुक्ता समासेन सृष्टिरीश्वरचोदिता

ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਪਦ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ‘ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ’ ਨਾਮਕ ਪਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਚਲਦੀ ਹੈ।

Verse 6

आनुलोम्यात्तथैतेषां प्रतिलोम्येन संहृतिः । अस्मात्पञ्चपदोद्दिष्टात्परस्स्रष्टा समिष्यते

ਆਨੁਲੋਮ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਲਯ; ਇਸ ਪੰਜਪਦ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਪਰਮ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 7

कलाभिः पञ्चभिर्व्याप्तं तस्माद्विश्वमिदं जगत् । अव्यक्तं कारणं यत्तदात्मना समनुष्ठितम्

ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪੰਜ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਅਵ੍ਯਕਤ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਮਾ—ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪ੍ਰਭੂ—ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਤੇ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 8

महदादिविशेषांतं सृजतीत्यपि संमतम् । किं तु तत्रापि कर्तृत्वं नाव्यक्तस्य न चात्मनः

ਮਹਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤਾਂ ਤੱਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਉੱਥੇ ਵੀ ਕਰਤ੍ਰਿਤਵ ਨਾ ਅਵ੍ਯਕਤ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਆਤਮਾ ਦਾ।

Verse 9

अचेतनत्वात्प्रकृतेरज्ञत्वात्पुरुषस्य च । प्रधानपरमाण्वादि यावत्किञ्चिदचेतनम्

ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜੜ ਹੈ ਅਤੇ ਬੱਧ ਪੁਰੁਸ਼ ਵੀ ਯਥਾਰਥ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਰਮਾਣੂ ਤੱਕ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਚੇਤਨ ਹੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 10

तत्कर्तृकं स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना । जगच्च कर्तृसापेक्षं कार्यं सावयवं यतः

ਇਹ (ਸੁਵਿਧਿਤ) ਜਗਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਕਰਤਾ-ਜਨਿਤ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਹ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਕਾਰਜ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਰਤਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।

Verse 11

तस्माच्छक्तस्स्वतन्त्रो यः सर्वशक्तिश्च सर्ववित् । अनादिनिधनश्चायं महदैश्वर्यसंयुतः

ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਮਰੱਥ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ—ਸਰਬ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਸਰਬਜ੍ਞ। ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੈ।

Verse 12

स एव जगतः कर्ता महादेवो महेश्वराः । पाता हर्ता च सर्वस्य ततः पृथगनन्वयः

ਉਹੀ ਇਕ ਜਗਤ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ—ਮਹਾਦੇਵ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ। ਉਹੀ ਸਭ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰ ਕੇ ਸਮੇਟਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ।

Verse 13

परिणामः प्रधानस्य प्रवृत्तिः पुरुषस्य च । सर्वं सत्यव्रतस्यैव शासनेन प्रवर्तते

ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਹੀ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।

Verse 14

इतीयं शाश्वती निष्ठा सतां मनसि वर्तते । न चैनं पक्षमाश्रित्य वर्तते स्वल्पचेतनः

ਇਹ ਸਦੀਵੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਅਲਪ-ਬੁੱਧੀ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਸਤ੍ਯ-ਪੱਖ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ।

Verse 15

यावदादिसमारंभो यावद्यः प्रलयो महान् । तावदप्येति सकलं ब्रह्मणः शारदां शतम्

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਦਿ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਾਰਾ ਜਗਤ-ਚੱਕਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸੌ ਸ਼ਰਦ-ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।

Verse 16

परमित्यायुषो नाम ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः । तत्पराख्यं तदर्धं च परार्धमभिधीयते

ਅਵ੍ਯਕਤ-ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਯੁ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਪਰਮ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਕਾਲ-ਮਾਪ ਦਾ ਜੋ ਭਾਗ ‘ਪਰਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ—ਉਹੀ ‘ਪਰਾਰਧ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 17

परार्धद्वयकालांते प्रलये समुपस्थिते । अव्यक्तमात्मनः कार्यमादायात्मनि तिष्ठति

ਦੋ ਪਰਾਰਧਾਂ ਦੇ ਕਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਲਯ ਆ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਅਵ੍ਯਕਤ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 18

आत्मन्यवस्थिते ऽव्यक्ते विकारे प्रतिसंहृते । साधर्म्येणाधितिष्ठेते प्रधानपुरुषावुभौ

ਜਦੋਂ ਅਵ੍ਯਕਤ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵਿਕਾਰ ਸੰਹ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਦ ਸਾਧਰਮ੍ਯ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼—ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਮਾਨੋ ਉਸੇ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 19

तमः सत्त्वगुणावेतौ समत्वेन व्यवस्थितौ । अनुद्रिक्तावनन्तौ तावोतप्रोतौ परस्परम्

ਤਮਸ ਅਤੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵ—ਇਹ ਦੋ ਗੁਣ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਵਿਕਾਰ ਅਤੇ ਅਨਾਦਿ, ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਵਾਂਗ ਓਤ-ਪ੍ਰੋਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 20

गुणसाम्ये तदा तस्मिन्नविभागे तमोदये । शांतवातैकनीरे च न प्राज्ञायत किंचन

ਤਦ ਉਸ ਗੁਣ-ਸਾਮ੍ਯ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ—ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਤਮਸ ਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਜਿੱਥੇ ਹਵਾ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕ ਅਵਿਭਾਜਿਤ ਵਿਸਤਾਰ ਸੀ—ਕੁਝ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਨਾ ਜਾ ਸਕਿਆ।

Verse 21

अप्रज्ञाते जगत्यस्मिन्नेक एव महेश्वरः । उपास्य रजनीं कृत्स्नां परां माहेश्वरीं ततः

ਜਦੋਂ ਇਹ ਜਗਤ ਅਵ੍ਯਕਤ ਅਤੇ ਅਗਿਆਤ ਸੀ, ਤਦ ਕੇਵਲ ਇਕ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੀ ਸਨ। ਫਿਰ ਪੂਰੀ ਰਾਤ ਪਰਮ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ ਤੱਤ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ ਹੋਇਆ।

Verse 22

प्रभातायां तु शर्वर्यां प्रधानपुरुषावुभौ । प्रविश्य क्षोभयामास मायायोगान्महेश्वरः

ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ-ਯੋਗ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਲਬਲੀ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਕੀਤਾ।

Verse 23

ततः पुनरशेषाणां भूतानां प्रभवाप्ययात् । अव्यक्तादभवत्सृष्टिराज्ञया परमेष्ठिनः

ਫਿਰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਲਯ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਾਸਤੇ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਮੁੜ ਚੱਲ ਪਈ।

Verse 24

विश्वोत्तरोत्तरविचित्रमनोरथस्य यस्यैकशक्तिशकले सकलस्समाप्तः । आत्मानमध्वपतिमध्वविदो वदंति तस्मै नमः सकललोकविलक्षणाय

ਉਸ ਵਿਸ਼ਵਾਤੀਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਸਦਾ ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਸੰਕਲਪ ਸਭ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰੀ ਸੱਤਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਰਗ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਅਧ੍ਵਪਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ।