सत्रप्रवृत्तिः — वायोः आगमनं च (Commencement of the Satra and the Arrival of Vāyu)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਾਲੇ ਯਜ੍ਞ-ਸਤਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਤਰ ਅਦਭੁਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਿਆਂ ਦੀ ਆਦਿ ਸਿਰਜਣ-ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵਰਗਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ ਸਤਰ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਵਾਯੁਦੇਵ ਆ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਵਾਯੂ ਦਾ ਤੱਤਵਿਕ ਸਰੂਪ ਵਰਣਿਤ ਹੈ—ਉਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ, ਆਗਿਆ ਬਲ ਨਾਲ ਨਿਯੰਤਰਕ, ਮਰੁਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ; ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਜਗਤ-ਧਾਰਣ ਕਾਰਜ, ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ-ਸਪਰਸ਼, ਆਕਾਸ਼-ਯੋਨੀ, ਤੇਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਵਰਗੀ ਸੁਖਮ ਤੱਤਵ-ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਵੇਖ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਚਨ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਠ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਆਸਨ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਅਗਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
तच्च सत्रं प्रववृते सर्वाश्चर्यं महर्षिणाम्
ਤਦ ਉਹ ਸਤ੍ਰ ਯੱਗ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ—ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਉਹ ਪੂਰਨ ਅਚੰਭੇ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਿਆ।
Verse 2
विश्वं सिसृक्षमाणानां पुरा विश्वसृजामिव
ਆਦਿ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਸ੍ਰਿਜਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਦਯਤ ਹੋਏ, ਤਦ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵ ਰਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
अथ काले गते सत्रे समाप्ते भूरिदक्षिणे । पितामहनियोगेन वायुस्तत्रागमत्स्वयम्
ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਦੱਖਿਣਾਂ ਵਾਲਾ ਉਹ ਸਤ੍ਰ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਵਾਯੁਦੇਵ ਆਪ ਉੱਥੇ ਆਏ।
Verse 4
शिष्यस्स्वयंभुवो देवस्सर्वप्रत्यक्षदृग्वशी । आज्ञायां मरुतो यस्य संस्थितास्सप्तसप्तकाः
ਉਹ ਸਵਯੰਭੂ ਦੇਵ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ, ਦਿਵ੍ਯ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੇਠ ਮਰੁਤ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਦੇ ਸੱਤ ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।
Verse 5
प्रेरयञ्छश्वदंगानि प्राणाद्याभिः स्ववृत्तिभिः । सर्वभूतशरीराणां कुरुते यश्च धारणम्
ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਆਪਣੀਆਂ ਸੁਭਾਵਿਕ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਅੰਦਰਲਾ ਧਾਰਕ ਹੈ।
Verse 6
अणिमादिभिरष्टाभिरैश्वर्यैश्च समन्वितः । तिर्यक्कालादिभिर्मेध्यैर्भुवनानि बिभर्ति यः
ਜੋ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਅੱਠ ਸਿੱਧੀਆਂ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਐਸ਼ਵਰਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਿਰ੍ਯਕ-ਕਾਲ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਤੱਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਭੁਵਨਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਤੇ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
आकाशयोनिर्द्विगुणः स्पर्शशब्दसमन्वयात् । तेजसां प्रकृतिश्चेति यमाहुस्तत्त्वचिंतकाः
ਆਕਾਸ਼-ਯੋਨੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੋ ਗੁਣਾਂ—ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼—ਦੇ ਸਮਨ੍ਵਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੱਤਵ-ਚਿੰਤਕ ਇਸ ਨੂੰ ਤੇਜਸ (ਅਗਨੀ) ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 8
तमाश्रमगतं दृष्ट्वा मुनयो दीर्घसत्रिणः । पितामहवचः स्मृत्वा प्रहर्षमतुलं ययुः
ਉਹਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਲੰਮੇ ਸਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਚਨ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਅਤੁੱਲ ਹਰਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ।
Verse 9
अभ्युत्थाय ततस्सर्वे प्रणम्यांबरसंभवम् । चामीकरमयं तस्मै विष्टरं समकल्पयन्
ਫਿਰ ਸਭ ਨੇ ਉੱਠ ਕੇ ਆਕਾਸ਼-ਸੰਭਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਲਈ ਸੋਨੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਆਸਨ (ਵਿਸ਼ਟਰ) ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।
Verse 10
सोपि तत्र समासीनो मुनिभिस्सम्यगर्चितः । प्रतिनंद्य च तान् सर्वान् पप्रच्छ कुशलं ततः
ਉਹ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਨੰਦਨ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਪੁੱਛੀ।
Verse 11
वायुरुवाच । अत्र वः कुशलं विप्राः कच्चिद्वृत्ते महाक्रतौ । कच्चिद्यज्ञहनो दैत्या न बाधेरन्सुरद्विषः
ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਇੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਸ਼ਲ ਤਾਂ ਹੋ? ਮਹਾਕ੍ਰਤੁ (ਮਹਾਯੱਗ) ਕੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਯੱਗ-ਹੰਤਾ, ਦੇਵ-ਦ್ವੇਸ਼ੀ ਦੈਤ ਕਿਤੇ ਰੁਕਾਵਟ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਪਾ ਰਹੇ?
Verse 12
प्रायश्चित्तं दुरिष्टं वा न कच्चित्समजायत । स्तोत्रशस्त्रगृहैर्देवान् पित्ःन् पित्र्यैश्च कर्मभिः
ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਜਾਂ ਦੁਰਿਸ਼ਟ-ਨਿਵਾਰਣ ਦਾ ਉਪਾਅ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ? (ਲੋਕਾਂ ਨੇ) ਸਤੋਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ, ਦੇਵ-ਗ੍ਰਿਹ ਬਣਾਕੇ, ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਸੰਬੰਧੀ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ (ਉਪਸ਼ਮ ਲੱਭਿਆ)।
Verse 13
कच्चिदभ्यर्च्य युष्माभिर्विधिरासीत्स्वनुष्ठितः । निवृत्ते च महासत्रे पश्चात्किं वश्चिकीर्षितम्
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਨਿਯਤ ਵਿਧੀ ਦਾ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਮਹਾਸਤ੍ਰ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ?
Verse 14
इत्युक्ता मुनयः सर्वे वायुना शिवभाविना । प्रहृष्टमनसः पूताः प्रत्यूचुर्विनयान्विताः
ਸ਼ਿਵ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਰੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਸਾਰੇ ਮੁਨੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਨਿਮਰਤਾ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗੇ।
Verse 15
मुनय ऊचुः । अद्य नः कुशलं सर्वमद्य साधु भवेत्तपः । अस्मच्छ्रेयोभिवृद्ध्यर्थं भवानत्रागतो यतः
ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅੱਜ ਸਾਡਾ ਸਭ ਕੁਸ਼ਲ ਹੈ; ਅੱਜ ਸਾਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਸੱਚਮੁੱਚ ਫਲਵੰਤ ਹੋਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੇ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਵਾਧੀ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹੋ।
Verse 16
शृणु चेदं पुरावृत्तं तमसाक्रांतमानसैः । उपासितः पुरास्माभिर्विज्ञानार्थं प्रजापतिः
ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਮਨ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤਦੋਂ ਸੱਚੇ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਲਈ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।
Verse 17
सोप्यस्माननुगृह्याह शरण्यश्शरणागतान् । सर्वस्मादधिको रुद्रो विप्राः परमकारणम्
ਤਦ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹੋਇਆਂ ਦੇ ਸ਼ਰਨਦਾਤਾ ਉਸ ਨੇ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਰੁਦ੍ਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਹੈ।”
Verse 18
तमप्रतर्क्यं याथात्म्यं भक्तिमानेव पश्यति । भक्तिश्चास्य प्रसादेन प्रसादादेव निर्वृतिः
ਉਸ ਦੀ ਤਰਕ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਕਥ ਯਥਾਰਥਤਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਭਕਤੀ ਵਾਲਾ ਹੀ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹ ਭਕਤੀ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਹੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ; ਉਸੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਤੋਂ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 19
तस्मादस्य प्रसादार्थं नैमिषे सत्रयोगतः । यजध्वं दीर्घसत्रेण रुद्रं परमकारणम्
ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨੈਮਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਰ-ਯੋਗ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰਕੇ, ਦੀਰਘ ਸਤ੍ਰ ਯੱਗ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ।
Verse 20
तत्प्रसादेन सत्रांते वायुस्तत्रागमिष्यति । तन्मुखाज्ज्ञानलाभो वस्तत्र श्रेयो भविष्यति
ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਤ੍ਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਵਾਯੁਦੇਵ ਉੱਥੇ ਆਉਣਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਮਿਲੇਗਾ ਅਤੇ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਪਰਮ ਭਲਾ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 21
इत्यादिश्य वयं सर्वे प्रेषिता परमेष्ठिना । अस्मिन्देशे महाभाग तवागमनकांक्षिणः
ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਸਭ ਭੇਜੇ ਗਏ ਹਾਂ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਆਗਮਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।
Verse 22
दीर्घसत्रं समासीना दिव्यवर्षसहस्रकम् । अतस्तवागमादन्यत्प्रार्थ्यं नो नास्ति किंचन
ਅਸੀਂ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਲੰਮੇ ਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਆਗਮਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਾਡੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੁਝ ਮੰਗਣਯੋਗ ਨਹੀਂ।
Verse 23
इत्याकर्ण्य पुरावृत्तमृषीणां दीर्घसत्रिणाम् । वायुः प्रीतमना भूत्वा तत्रासीन्मुनिसंवृतः
ਦੀਰਘ ਸਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਉਹ ਪੁਰਾਤਨ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਵਾਯੂ ਮਨੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਬੈਠ ਰਿਹਾ।
Verse 24
ततस्तैर्मुनिभिः पृष्टस्तेषां भावविवृद्धये । सर्गादि शार्वमैश्वर्यं समासाद वदद्विभुः
ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭਾਵ ਦੀ ਵਾਧਾ ਲਈ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਾਰਵ (ਸ਼ਿਵ) ਐਸ਼ਵਰਯ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
Frequently Asked Questions
After the sages complete a remarkable satra dedicated to Mahādeva, Vāyu arrives at the āśrama under the injunction of Pitāmaha (Brahmā), prompting formal reception and setting up a teaching encounter.
Vāyu is presented not only as a deity but as the operative principle of prāṇa that animates limbs, sustains embodied beings, and participates in tattva-based cosmological explanation (sound/touch and subtle-element relations).
The text highlights Vāyu’s governance (linked with the Maruts), direct perception and control, prāṇa-functions, sustaining power over bodies, and association with aiśvarya/siddhi categories such as aṇimā, alongside subtle-element/tattva descriptors.