दक्षयज्ञदर्शनम् — The Vision of Dakṣa’s Great Sacrifice (and the Onset of Vīrabhadra’s Terror)
ਅਧਿਆਇ 20 ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਦੇਵ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮਹਾਸਤ੍ਰ ਯਜ੍ਞ ਬੜੀ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੈ। ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਦਰਭ ਵਿਛੀ ਹੈ, ਅਗਨੀਆਂ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹਨ, ਸੁਵਰਨ ਪਾਤ੍ਰ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵੇਦ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ; ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦਾ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ-ਗੀਤ, ਵੇਣੂ-ਵੀਣਾ ਦੀ ਧੁਨ ਅਤੇ ਗੂੰਜਦਾ ਵੇਦਪਾਠ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਦਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਅਧ੍ਵਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਬਿਜਲੀ-ਗਰਜ ਵਰਗਾ ਸਿੰਹਨਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਉਸ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਡਰ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਭੱਜ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਵਸਤ੍ਰ-ਆਭੂਸ਼ਣ ਉਲਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਫਟ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਨਾਦ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦਹਿਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸਿੰਹਗਰਜਨਾ ਵਰਗਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਕੁਝ ਤਾਂ ਡਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪਹਾੜ ਚਿਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਕੰਬਦੀ ਹੈ, ਹਵਾਵਾਂ ਭੰਵਰ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਾਸਕ-ਸੁਧਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਅਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਆਸੰਨ ਵਿਘਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । ततो विष्णुप्रधानानां सुराणाममितौजसाम् । ददर्श च महत्सत्रं चित्रध्वजपरिच्छदम्
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਪ੍ਰਧਾਨ, ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਝੰਡਿਆਂ ਤੇ ਉਤਸਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਮਹਾਨ ਸਤ੍ਰ-ਯਜ्ञ ਵੀ ਵੇਖਿਆ।
Verse 2
सुदर्भऋतुसंस्तीर्णं सुसमिद्धहुताशनम् । कांचनैर्यज्ञभांडैश्च भ्राजिष्णुभिरलंकृतम्
ਯੱਗ-ਭੂਮੀ ਉੱਤਮ ਦರ್ಭ ਘਾਹ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਛਾਈ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਮਿਧਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੋਮ-ਅਗਨੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਹਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਯੱਗ-ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਉਹ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਜਗਮਗਾ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 3
ऋषिभिर्यज्ञपटुभिर्यथावत्कर्मकर्तृभिः । विधिना वेददृष्टेन स्वनुष्ठितबहुक्रमम्
ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਰਿਸ਼ੀਆਂ—ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਕਰਤਾ ਸਨ—ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਯਥਾਵਿਧਿ, ਅਨੇਕ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਪੜਾਅ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਨਿਭਾ ਕੇ ਯੱਗ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 4
देवांगनासहस्राढ्यमप्सरोगणसेवितम् । वेणुवीणारवैर्जुष्टं वेदघोषैश्च बृंहितम्
ਉਹ ਥਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇਵ-ਅੰਗਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਸੀ। ਵੇਣੂ ਤੇ ਵੀਣਾ ਦੇ ਮਧੁਰ ਨਾਦ ਨਾਲ ਉਹ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਘੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਧੁਨੀ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
Verse 5
दृष्ट्वा दक्षाध्वरे वीरो वीरभद्रः प्रतापवान् । सिंहनादं तदा चक्रे गंभीरो जलदो यथा
ਦੱਖ ਦੇ ਯੱਗ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਯੋਧਾ ਵੀਰਭਦਰ ਨੇ ਤਦ ਸਿੰਹ-ਨਾਦ ਕੀਤਾ—ਜੋ ਗੱਜਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਗੂੰਜਦਾਰ ਸੀ।
Verse 6
ततः किलकिलाशब्द आकाशं पूरयन्निव । गणेश्वरैः कृतो जज्ञे महान्न्यक्कृतसागरः
ਤਦ ‘ਕਿਲਕਿਲਾ’ ਦੀ ਮਹਾਨ ਚੀਖ-ਪੁਕਾਰ ਐਸੇ ਉੱਠੀ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਭਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਗਣੇਸ਼ਵਰਾਂ ਨੇ ਉਠਾਈ ਸੀ ਅਤੇ ਖ਼ੁਬਧ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਚੰਡ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਛਲ ਪਈ।
Verse 7
तेन शब्देन महताः ग्रस्ता सर्वेदिवौकसः । दुद्रुवुः परितो भीताः स्रस्तवस्त्रविभूषणाः
ਉਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦੇਵਲੋਕ ਵਾਸੀ ਘਬਰਾ ਗਏ। ਡਰ ਕੇ ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੌੜ ਪਏ; ਹੜਬੜਾਹਟ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਢਿੱਲੇ ਹੋ ਕੇ ਸਰਕਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 8
किंस्विद्भग्नो महामेरुः किंस्वित्संदीर्यते मही । किमिदं किमिदं वेति जजल्पुस्त्रिदशा भृशम्
“ਕੀ ਮਹਾਮੇਰੂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੈ? ਕੀ ਧਰਤੀ ਚੀਰ ਰਹੀ ਹੈ?”—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ ਬਹੁਤ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਬੋਲ ਪਏ, “ਇਹ ਕੀ ਹੈ, ਇਹ ਕੀ ਹੈ?”
Verse 9
मृगेन्द्राणां यथा नादं गजेंद्रा गहने वने । श्रुत्वा तथाविधं केचित्तत्यजुर्जीवितं भयात्
ਜਿਵੇਂ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਗੇਂਦਰ ਦੀ ਗਰਜ ਸੁਣ ਕੇ ਗਜੇਂਦਰ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਕੁਝ ਨੇ ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤੱਕ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ।
Verse 10
पर्वताश्च व्यशीर्यंत चकम्पे च वसुंधरा । मरुतश्च व्यघूर्णंत चुक्षुभे मकरालयः
ਪਹਾੜ ਟੁੱਟ ਟੁੱਟ ਕੇ ਢਹਿ ਪਏ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਕੰਬ ਉਠੀ। ਹਵਾਵਾਂ ਭੰਵਰਾਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗੀਆਂ ਅਤੇ ਮਕਰਾਂ ਦਾ ਆਲਯ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੌਲ ਉਠਿਆ।
Verse 11
अग्नयो नैव दीप्यंते न च दीप्यति भास्करः । ग्रहाश्च न प्रकाशंते नक्षत्राणि च तारकाः
ਅੱਗਾਂ ਨਹੀਂ ਭੜਕਦੀਆਂ, ਨਾ ਹੀ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਿ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦੇ, ਨਕਸ਼ਤਰ ਤੇ ਤਾਰੇ ਵੀ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੀ ਜੋਤ ਖਿੱਚ ਲਈ ਗਈ ਹੋਵੇ।
Verse 12
एतस्मिन्नेव काले तु यज्ञवाटं तदुज्ज्वलम् । संप्राप भगवान्भद्रो भद्रैश्च सह भद्रया
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਯਜ्ञ-ਵਾਟ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਭਦ੍ਰ ਪਹੁੰਚੇ—ਭਦ੍ਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਭਦ੍ਰਾ ਸਮੇਤ।
Verse 13
तं दृष्ट्वा भीतभीतो ऽपि दक्षो दृढ इव स्थितः । क्रुद्धवद्वचनं प्राह को भवान् किमिहेच्छसि
ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਦਕਸ਼ ਜਿਵੇਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਖੜਾ ਰਿਹਾ। ਗੁੱਸੇ ਭਰੇ ਬੋਲ ਬੋਲ ਕੇ ਕਿਹਾ—“ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਇੱਥੇ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?”
Verse 14
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दक्षस्य च दुरात्मनः । वीरभद्रो महातेजा मेघसंभीरनिस्स्वनः
ਉਸ ਦੁਰਾਤਮਾ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਘਣੇ ਬੱਦਲ ਦੀ ਗੱਜਣਾ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਗੱਜ ਉਠਿਆ।
Verse 15
स्मयन्निव तमालोक्य दक्षं देवाश्च ऋत्विजः । अर्थगर्भमसंभ्रान्तमवोचदुचितं वचः
ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਤਵਿਜ ਜਿਵੇਂ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਰਾ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਬਿਨਾ ਘਬਰਾਏ, ਮੌਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਥ-ਗਰਭਿਤ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।
Verse 16
वीरभद्र उवाच । वयं ह्यनुचराः सर्वे शर्वस्यामिततेजसः । भागाभिलिप्सया प्राप्ता भागो नस्संप्रदीयताम्
ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਸੀਂ ਸਭ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਵ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਅਨੁਚਰ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਏ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਸਾਡਾ ਹਿੱਸਾ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਾਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 17
अथ चेदध्वरे ऽस्माकं न भागः परिकल्पितः । कथ्यतां कारणं तत्र युध्यतां वा मयामरैः
ਜੇ ਇਸ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਸਾਡਾ ਹਿੱਸਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਦੇਵ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ।
Verse 18
इत्युक्तास्ते गणेंद्रेण देवा दक्षपुरोगमाः । ऊचुर्मन्त्राः प्रमाणं नो न वयं प्रभवस्त्विति
ਗਣੇੰਦਰ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਦਕਸ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਬੋਲੇ—“ਸਾਡੇ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ; ਅਸੀਂ ਆਪ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ) ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਜੋਗੇ ਨਹੀਂ।”
Verse 19
मन्त्रा ऊचुस्सुरा यूयं मोहोपहतचेतसः । येन प्रथमभागार्हं न यजध्वं महेश्वरम्
ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਦੇਵੋ, ਤੁਹਾਡਾ ਚਿੱਤ ਮੋਹ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਯੋਗ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਤੁਸੀਂ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।”
Verse 20
मंत्रोक्ता अपि ते देवाः सर्वे संमूढचेतसः । भद्राय न ददुर्भागं तत्प्रहाणमभीप्सवः
ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਭਟਕੇ ਰਹੇ; ਭਦ੍ਰਾ ਨੂੰ ਹਿੱਸਾ ਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਤਿਆਗ ਤੇ ਬਹਿਸਕਾਰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।
Verse 21
यदा तथ्यं च पथ्यं च स्ववाक्यं तद्वृथा ऽभवत् । तदा ततो ययुर्मंदा ब्रह्मलोकं सनातनम्
ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬਚਨ—ਸੱਚੇ ਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ—ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਏ, ਤਦੋਂ ਉਹ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਉੱਥੋਂ ਚੱਲ ਪਏ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਗਏ।
Verse 22
अथोवाच गणाध्यक्षो देवान्विष्णुपुरोगमान् । मन्त्राः प्रमाणं न कृता युष्माभिर्बलगर्वितैः
ਤਦ ਸ਼ਿਵ-ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਬਲ-ਗਰਵਿਤੋ! ਤੁਸੀਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ, ਨਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮਕ ਕਰਮ ਦਾ ਸੱਚਾ ਮਾਪਦੰਡ ਬਣਾਇਆ।”
Verse 23
यस्मादस्मिन्मखे देवैरित्थं वयमसत्कृताः । तस्माद्वो जीवितैस्सार्धमपनेष्यामि गर्वितम्
ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਗਰਵਿਤੋ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਕੁਝ ਛੀਨ ਲਵਾਂਗਾ।
Verse 24
इत्युक्त्वा भगवान् क्रुद्धो व्यदहन्नेत्रवह्निना । यक्षवाटं महाकूटं यथातिस्रः पुरो हरः
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨੇਤਰ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਯਕਸ਼ਵਾਟ ਅਤੇ ਮਹਾਕੂਟ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਕਦੇ ਹਰ ਨੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਦਾ ਨਾਸ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 25
ततो गणेश्वरास्सर्वे पर्वतोदग्रविग्रहाः । यूपानुत्पाट्य होत्ःणां कंठेष्वाबध्य रज्जुभिः
ਫਿਰ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੇਹ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਗਣੇਸ਼ਵਰਾਂ ਨੇ ਯੱਗ ਦੇ ਖੰਭੇ ਉਖਾੜੇ ਅਤੇ ਹੋਤ੍ਰ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਦੇ ਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਸੀਆਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 26
यज्ञपात्राणि चित्राणि भित्त्वा संचूर्ण्य वारिणि । गृहीत्वा चैव यज्ञांगं गंगास्रोतसि चिक्षिपुः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੱਗ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਪਾਤਰ ਤੋੜ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ; ਅਤੇ ਯੱਗ ਦੇ ਅੰਗ-ਉਪਕਰਣ ਵੀ ਲੈ ਕੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਧਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ।
Verse 27
तत्र दिव्यान्नपानानां राशयः पर्वतोपमाः । क्षीरनद्यो ऽमृतस्रावाः सुस्निग्धदधिकर्दमाः
ਉੱਥੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅੰਨ-ਪਾਨ ਦੇ ਢੇਰ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ ਸਨ। ਦੁੱਧ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਧਾਰਾ ਝਰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਲਾਇਮ ਦਹੀਂ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚਿਕਣੀ ਚਿਕੜ ਵਾਂਗ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ।
Verse 28
उच्चावचानि मांसानि भक्ष्याणि सुरभीणि च । रसवन्ति च पानानि लेह्यचोष्याणि तानि वै
ਉੱਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਮਾਸ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਭੱਖ੍ਯ, ਅਤੇ ਰਸਭਰੇ ਪੇਯ ਸਨ; ਅਤੇ ਚਾਟਣ ਤੇ ਚੂਸਣ ਯੋਗ ਪਦਾਰਥ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਨ।
Verse 29
वीरास्तद्भुजते वक्त्रैर्विलुंपंति क्षिपंति च । वज्रैश्चक्रैर्महाशूलैश्शक्तिभिः पाशपट्टिशैः
ਉਹ ਵੀਰ ਯੋਧੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਹੀ ਫੜ ਕੇ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਚੀਰ-ਫਾੜ ਕੇ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਜ੍ਰ, ਚੱਕਰ, ਮਹਾ-ਸ਼ੂਲ, ਸ਼ਕਤੀ, ਪਾਸ਼ ਅਤੇ ਪੱਟਿਸ਼ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 30
मुसलैरसिभिष्टंकैर्भिधिपालैः परश्वधैः । उद्धतांस्त्रिदशान्सर्वांल्लोकपालपुरस्सरान्
ਮੁਸਲ, ਤਲਵਾਰ, ਟੰਕਾ, ਭਿੰਦੀਪਾਲ ਅਤੇ ਪਰਸ਼ਵਧ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉੱਠੇ ਸਾਰੇ ਉੱਦਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 31
बिभिदुर्बलिनो वीरा वीरभद्रांगसंभवाः । छिंधि भिंधि क्षिप क्षिप्रं मार्यतां दार्यतामिति
ਤਦੋਂ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਸੂਰਮੇ ਦੌੜ ਪਏ ਅਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਚੀਕਦੇ—“ਕੱਟੋ! ਵਿੰਨ੍ਹੋ! ਫੌਰਨ ਸੁੱਟੋ! ਮਾਰ ਦਿਓ! ਚੀਰ ਦਿਓ!”
Verse 32
हरस्व प्रहरस्वेति पाटयोत्पाटयेति च । संरंभप्रभवाः क्रूराश्शब्दाः श्रवणशंकवः
“ਫੜੋ! ਵਾਰ ਕਰੋ!” ਅਤੇ “ਫਾੜੋ! ਉਖਾੜੋ!”—ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਉਫਾਨ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਇਹ ਕਠੋਰ ਨਾਅਰੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਕੀਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚੁੱਭ ਗਏ।
Verse 33
यत्रतत्र गणेशानां जज्ञिरे समरोचिताः । विवृत्तनयनाः केचिद्दष्टदंष्ट्रोष्ठतालवः
ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਗਣੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਕੁਝ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਘੁੰਮ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦੇ ਦੰਦ, ਬੁੱਲ੍ਹ ਅਤੇ ਤਾਲੂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 34
आश्रमस्थान्समाकृष्य मारयन्ति तपोधनात् । स्रुवानपहरन्तश्च क्षिपन्तोग्निं जलेषु च
ਉਹ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਮਾਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਯੱਗ ਦੇ ਬਰਤਨ ਚੋਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 35
कलशानपि भिन्दंतश्छिंदंतो मणिवेदिकाः । गायंतश्च नदन्तश्च हसन्तश्च मुहुर्मुहुः
ਉਹ ਕਲਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਣੀ-ਜੜਤ ਵੇਦੀਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ; ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਗਰਜ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੱਸ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 36
रक्तासवं पिबन्तश्च ननृतुर्गणपुंगवाः । निर्मथ्य सेंद्रानमरान् गणेन्द्रान्वृषेन्द्रनागेन्द्रमृगेन्द्रसाराः
ਲਾਲ ਆਸਵ ਪੀਂਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਿਵ-ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾਨ ਨੱਚ ਪਏ। ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਅਮਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਥ ਕੇ ਝੰਝੋੜਦਿਆਂ, ਉਹ ਗਣੇੰਦਰ ਬਲਦ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਬਲ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 37
चक्रुर्बहून्यप्रतिमभावाः सहर्षरोमाणि विचेष्टितानि । नन्दंति केचित्प्रहरन्ति केचिद्धावन्ति केचित्प्रलपन्ति केचित्
ਬੇਮਿਸਾਲ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ, ਹਰਖ ਨਾਲ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੋ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਈ ਸਵੈਭਾਵਿਕ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ—ਕੋਈ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ, ਕੋਈ ਮਾਰਨ ਲੱਗਾ, ਕੋਈ ਦੌੜ ਪਿਆ, ਤੇ ਕੋਈ ਬੇਤੁਕੀ ਬੋਲੀਆਂ ਬੋਲਣ ਲੱਗਾ।
Verse 38
नृत्यन्ति केचिद्विहसन्ति केचिद्वल्गन्ति केचित्प्रमथा बलेन । केचिज्जिघृक्षंति घनान्स तोयान्केचिद्ग्रहीतुं रविमुत्पतंति
ਕੁਝ ਪ੍ਰਮਥ ਨੱਚਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਉੱਚੀ ਹੱਸਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਬਲ ਨਾਲ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਬੱਦਲਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਲ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਉੱਪਰ ਉੱਡ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 39
केचित्प्रसर्तुं पवनेन सार्धमिच्छंति भीमाः प्रमथा वियत्स्थाः । आक्षिप्य केचिच्च वरायुधानि महा भुजंगानिव वैनतेयाः
ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਕੁਝ ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰਮਥ ਹਵਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵੇਗ ਨਾਲ ਦੌੜ ਪੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਹੋਰ ਕੁਝ ਉੱਤਮ ਹਥਿਆਰ ਫੜ ਕੇ, ਗਰੁੜ ਵਾਂਗ ਮਹਾਂ ਸੱਪਾਂ ਉੱਤੇ ਝਪਟਦੇ ਹੋਏ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜਦੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ।
Verse 40
भ्रमंति देवानपि विद्रवंतः खमंडले पर्वतकूटकल्पाः । उत्पाट्य चोत्पाट्यगृहाणि केचित्सजालवातायनवेदिकानि
ਉਹ ਦੌੜਦੇ ਫਿਰਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭਜਾ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਂਗ ਵਿਚਰਦੇ ਸਨ। ਅਤੇ ਕੁਝ ਜਾਲੀਦਾਰ ਖਿੜਕੀਆਂ ਤੇ ਉੱਚੇ ਚਬੂਤਰਿਆਂ ਸਮੇਤ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਉਖਾੜ ਕੇ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 41
विक्षिप्य विक्षिप्य जलस्य मध्ये कालांबुदाभाः प्रमथा निनेदुः । उद्वर्तितद्वारकपाटकुड्यं विध्वस्तशालावलभीगवाक्षम्
ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੁੱਟਦੇ ਹੋਏ, ਕਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਮਥ ਗੱਜ ਉਠੇ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਕਿਵਾੜ ਤੇ ਕੰਧਾਂ ਉਖੜ ਕੇ ਉਲਟ ਗਈਆਂ; ਹਾਲ, ਛੱਜੇ ਅਤੇ ਖਿੜਕੀਆਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਚੂਰ ਹੋ ਗਈਆਂ।
Verse 42
अहो बताभज्यत यज्ञवाटमनाथवद्वाक्यमिवायथार्थम् । हा नाथ तातेति पितुः सुतेति भ्रतर्ममाम्बेति च मातुलेति
ਹਾਏ! ਯੱਗ-ਵਾਟ ਟੁੱਟ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕਹੇ ਬਚਨ ਵੀ ਬੇਸਹਾਰੇ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਗਏ। “ਹਾ ਨਾਥ!”, “ਹਾ ਤਾਤ!”, “ਪਿਤ੍ਰ-ਸੁਤ!”, “ਭ੍ਰਾਤ!”, “ਮਮ ਅੰਬੇ!”, “ਮਾਤੁਲ!”—ਇਉਂ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਪੁਕਾਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 43
उत्पाट्यमानेषु गृहेषु नार्यो ह्यानाथशब्दान्बहुशः प्रचक्रुः
ਜਦੋਂ ਘਰ ਉਖਾੜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਔਰਤਾਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ‘ਅਸੀਂ ਅਨਾਥ ਹਾਂ, ਰੱਖਿਆ ਤੋਂ ਵੰਝੀਆਂ ਹਾਂ!’ ਕਹਿ ਕੇ ਕਰੁਣ ਪੁਕਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।
Frequently Asked Questions
It depicts the scene at Dakṣa’s great sacrifice (adhvara/mahāsatra) and the initial shock of Vīrabhadra’s arrival, whose roar and the gaṇas’ tumult throw the devas into panic.
The roar functions as a sign of Śiva-śakti interrupting a ritually correct yet theologically misaligned yajña, revealing that cosmic order is not sustained by externals alone but by rightful alignment with Śiva.
Vīrabhadra and Śiva’s gaṇas are foregrounded, with their sound and presence producing macrocosmic effects—earthquake, wind-turbulence, and ocean-churning—mirroring the collapse of the sacrificial assembly’s security.