रुद्रस्य परमात्मत्वे ब्रह्मपुत्रत्वादिसंशयप्रश्नः — Questions on Rudra’s Supremacy and His ‘Sonship’ to Brahmā
ਅਧਿਆਇ 13 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰਮ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਤੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਪਿਛਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਸੰਦੇਹ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਵਿਰੂਪਾਖ਼ਸ਼, ਸ਼ੂਲਧਰ, ਨੀਲਲੋਹਿਤ, ਕਪර්ਦੀ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਯੁਗਾਂਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਵੀ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਸੁਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਪਰਸਪਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਅੰਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਣ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਪਰਸਪਰ ਉਤਪੱਤੀ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਹੈ—ਇਹ ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿਦੇਵ, ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਯੋਗਖੇਮ-ਦਾਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਵ੍ਯਕਤ-ਜਨਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ‘ਪੁੱਤਰ’ ਕਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਸਟੀਕ ਤੱਤਵ-ਵਿਆਖਿਆ ਮੰਗਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਪੁਰਾਣਿਕ ਵੰਸ਼-ਕਾਰਣ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਵੇ।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । भवता कथिता सृष्टिर्भवस्य परमात्मनः । चतुर्मुखमुखात्तस्य संशयो नः प्रजायते
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੁਸੀਂ ਭਵ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੱਸੀ ਹੈ, ਉਹ ਚਤੁਰਮੁਖ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦਾ।
Verse 2
देवश्रेष्ठो विरूपाक्षो दीप्तश्शूलधरो हरः । कालात्मा भगवान् रुद्रः कपर्दी नीललोहितः
ਦੇਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਹ ਵਿਰੂਪਾਖਸ਼ ਹੈ; ਦਿੱਪਦਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰਨ ਵਾਲਾ ਹਰ ਹੈ। ਕਾਲ-ਸਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ, ਜਟਾਧਾਰੀ ਕਪੜਦੀ, ਨੀਲ-ਲੋਹਿਤ ਵਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 3
सब्रह्मकमिमं लोकं सविष्णुमपि पावकम् । यः संहरति संक्रुद्धो युगांते समुपस्थिते
ਯੁਗਾਂਤ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਲੈ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਕ੍ਰੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਸੰਹਾਰ-ਕਰਤਵ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮੇਤ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਪਾਵਕ (ਅਗਨੀ) ਸਮੇਤ—ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
यस्य ब्रह्मा च विष्णुश्च प्रणामं कुरुतो भयात् । लोकसंकोचकस्यास्य यस्य तौ वशवर्तिनौ
ਜਿਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕੋਚ ਕੇ (ਸਮੇਟ ਕੇ) ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ।
Verse 5
यो ऽयं देवः स्वकादंगाद्ब्रह्मविष्णू पुरासृजत् । स एव हि तयोर्नित्यं योगक्षेमकरः प्रभुः
ਇਹੋ ਉਹ ਦੇਵ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਗ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਰਚਿਆ। ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੋਗ-ਖੇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 6
स कथं भगवान् रुद्र आदिदेवः पुरातनः । पुत्रत्वमगमच्छंभुर्ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः
ਤਾਂ ਫਿਰ ਆਦਿ-ਦੇਵ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ—ਸ਼ੰਭੂ—ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੇ ਅਗੋਚਰ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ-ਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਿਆ?
Verse 7
प्रजापतिश्च विष्णुश्च रुद्रस्यैतौ परस्परम् । सृष्टौ परस्परस्यांगादिति प्रागपि शुश्रुम
ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ—ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਪਰਸਪਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 8
कथं पुनरशेषाणां भूतानां हेतुभूतयोः । गुणप्रधानभावेन प्रादुर्भावः परस्परात्
ਫਿਰ ਕਿਵੇਂ—ਕੋਈ ਵੀ ਬਾਕੀ ਨਾ ਰਹੇ—ਸਾਰੇ ਭੂਤ ਦੋ ਕਾਰਣ-ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯ-ਭਾਵ ਰਾਹੀਂ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?
Verse 9
नापृष्टं भवता किंचिन्नाश्रुतं च कथंचन । भगवच्छिष्यभूतेन भवता सकलं स्मृतम्
ਤੁਸੀਂ ਕੁਝ ਵੀ ਅਣਪੁੱਛਿਆ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵੀ ਅਣਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।
Verse 10
तत्त्वं वद यथा ब्रह्मा मुनीनामवदद्विभुः । वयं श्रद्धालवस्तात श्रोतुमीश्वरसद्यशः
ਹੇ ਤਾਤ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਤੱਤ੍ਵ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਕਹੋ। ਅਸੀਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਯਸ਼ੋਗਾਥਾ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 11
वायुरुवाच । स्थाने पृष्टमिदं विप्रा भवद्भिः प्रश्नकोविदैः । इदमेव पुरा पृष्टो मम प्राह पितामहः
ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਗੱਲ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਵਿਸ਼ਾ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਸੀ; ਤਦ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ।
Verse 12
तदहं सम्प्रवक्ष्यामि यथा रुद्रसमुद्भवः । यथा च पुनरुत्पत्तिर्ब्रह्मविष्ण्वोः परस्परम्
ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਪਰਸਪਰ ਸੰਬੰਧ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੜ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 13
त्रयस्ते कारणात्मानो जतास्साक्षान्महेश्वरात् । चराचरस्य विश्वस्य सर्गस्थित्यंतहेतवः
ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਤਿੰਨ ਕਾਰਣ-ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਹ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਮੂਹ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਹੇਤੂ ਬਣੇ।
Verse 14
परमैश्वर्यसंयुक्ताः परमेश्वरभाविताः । तच्छक्त्याधिष्ठिता नित्यं तत्कार्यकरणक्षमाः
ਉਹ ਪਰਮ ਐਸ਼ਵਰਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਾਵਿਤ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਯੋਗ ਸਨ।
Verse 15
पित्रा नियमिताः पूर्वं त्रयोपि त्रिषु कर्मसु । ब्रह्मा सर्गे हरिस्त्राणे रुद्रः संहरणे तथा
ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਤਿੰਨ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹਰੀ, ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਲਈ ਰੁਦ੍ਰ।
Verse 16
तथाप्यन्योन्यमात्सर्यादन्योन्यातिशयाशिनः । तपसा तोषयित्वा स्वं पितरं परमेश्वरम्
ਤਾਂ ਵੀ ਪਰਸਪਰ ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਪ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 17
लब्ध्वा सर्वात्मना तस्य प्रसादात्परमेष्ठिनः । ब्रह्मनारायणौ पूर्वं रुद्रः कल्पान्तरे ऽसृजत्
ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਪੂਰਵ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।
Verse 18
कल्पान्तरे पुनर्ब्रह्मा रुद्रविष्णू जगन्मयः । विष्णुश्च भगवान्रुद्रं ब्रह्माणमसृजत्पुनः
ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਫਿਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜਗਤ-ਮਯ ਹੋ ਕੇ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਮੁੜ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।
Verse 19
नारायणं पुनर्ब्रह्मा ब्रह्माणमसृजत्पुनः । एवं कल्पेषु कल्पेषु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਵੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਪਾਂ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਨੂ-ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵਾਰੰਵਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 20
परस्परेण जायंते परस्परहितैषिणः । तत्तत्कल्पान्तवृत्तान्तमधिकृत्य महर्षिभिः
ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਹਿਤ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਲਪਾਂਤਾਂ ਦੇ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਕਥਾਵਾਂ ਕਹੀਆਂ ਹਨ।
Verse 21
प्रभावः कथ्यते तेषां परस्परसमुद्भवात् । शृणु तेषां कथां चित्रां पुण्यां पापप्रमोचिनीम्
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਪਰਸਪਰ ਉਤਪੱਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਦਭੁਤ, ਪੁੰਨਮਈ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਮੋਚਨੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ।
Verse 22
कल्पे तत्पुरुषे वृत्तां ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । पुरा नारायणो नाम कल्पे वै मेघवाहने
ਤਤਪੁਰੁਸ਼ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਰਤਾਂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੇਘਵਾਹਨ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਨਾਰਾਇਣ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਮਹਾਪੁਰਖ ਸੀ।
Verse 23
दिव्यं वर्षसहस्रं तु मेघो भूत्वावहद्धराम् । तस्य भावं समालक्ष्य विष्णोर्विश्वजगद्गुरुः
ਦਿਵ੍ਯ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਉਹ ਬੱਦਲ ਬਣ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦੀ ਉਹ ਭਾਵ-ਅਵਸਥਾ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਜਗਤ ਦੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਾਣ ਲਿਆ।
Verse 24
सर्वस्सर्वात्मभावेन प्रददौ शक्तिमव्ययाम् । शक्तिं लब्ध्वा तु सर्वात्मा शिवात्सर्वेश्वरात्तदा
ਤਦ ਸರ್ವਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਰਵਾਤਮਾ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ। ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਪਾ ਕੇ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਸ਼ਕਤਿਮਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 25
ससर्ज भगावन् विष्णुर्विश्वं विश्वसृजा सह । विष्णोस्तद्वैभवं दृष्ट्वा सृष्टस्तेन पितामहः
ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਸ੍ਰਿਜਨ ਤੱਤ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਉਸ ਵੈਭਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਉਸੇ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 26
आवयोरधिकश्चास्ति स रुद्रो नात्र संशयः । तस्य देवाधिदेवस्य प्रसादात्परमेष्ठिनः
ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 27
स्रष्टा त्वं भगवानाद्यः पालकः परमार्थतः । अहं च तपसाराध्य रुद्रं त्रिदशनायकम्
ਹੇ ਆਦਿ ਭਗਵਾਨ! ਤੂੰ ਹੀ ਸੱਚੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਅਤੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੈਂ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਇਕ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 28
त्वया सह जगत्सर्वं स्रक्ष्याम्यत्र न संशयः । एवं विष्णुमुपालभ्य भगवानब्जसम्भवः
ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਾਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਮਲਜ ਭਗਵਾਨ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਬੋਲੇ।
Verse 29
एवं विज्ञापयामास तपसा प्राप्य शंकरम् । भगवन् देवदेवेश विश्वेश्वर महेश्वर
ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ—“ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਦੇਵਦੇਵੇਸ਼, ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ!”
Verse 30
तव वामांगजो विष्णुर्दक्षिणांगभवो ह्यहम् । मया सह जगत्सर्वं तथाप्यसृजदच्युतः
ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਖੱਬੇ ਅੰਗ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸੱਜੇ ਅੰਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।
Verse 31
स मत्सरादुपालब्धस्त्वदाश्रयबलान्मया । मद्भावान्नाधिकस्तेति भावस्त्वयि महेश्वरे
ਈਰਖਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਆਸਰੇ ਦੇ ਬਲ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਝਿੜਕਿਆ; ਪਰ ਉਹ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪੂਰੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਸੀ— “ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਤੈਥੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।”
Verse 32
त्वत्त एव समुत्पत्तिरावयोस्सदृशी यतः । तस्य भक्त्या यथापूर्वं प्रसादं कृतवानसि
ਸਾਡੀ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਤੂੰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ-ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।
Verse 33
तथा ममापि तत्सर्वं दातुमर्हसि शंकर । इति विज्ञापितस्तेन भगवान् भगनेत्रहा
“ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦੇਣਾ ਯੋਗ ਹੈ”—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਭਗਨੇਤ੍ਰਹਾ ਭਗਵਾਨ (ਭਗ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਨੇ ਉਹ ਅਰਜ਼ ਸੁਣੀ।
Verse 34
न्यायेन वै ददौ सर्वं तस्यापि स घृणानिधिः । लब्ध्वैवमीश्वरादेव ब्रह्मा सर्वात्मतां क्षणात्
ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਕਰੁਣਾ-ਨਿਧੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਵਲ ਈਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਾਦ ਪਾ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਰਵਾਤਮ ਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 35
त्वरमाणोथ संगम्य ददर्श पुरुषोत्तमम् । क्षीरार्णवालये शुभ्रे विमाने सूर्यसंनिभे
ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਜਾ ਕੇ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਦੇ ਉਜਲੇ ਧਾਮ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਸ਼ੁਭ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 36
हेमरत्नान्विते दिव्ये मनसा तेन निर्मिते । अनंतभोगशय्यायां शयानं पंकजेक्षणम्
ਸੋਨੇ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਮਨੋਬਲ ਨਾਲ ਬਣੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸੇਜ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੇ ਅਨੰਤ ਨਾਗ ਦੀ ਬਹੁ-ਕੁੰਡਲੀ ਸੇਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
Verse 37
चतुर्भुजमुदारांगं सर्वाभरणभूषितम् । शंखचक्रधरं सौम्यं चन्द्रबिंबसमाननम्
ਉਹ ਚਤੁਰਭੁਜ, ਉਦਾਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ ਸਨ; ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ, ਸੌਮ੍ਯ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਚੰਦਰ-ਮੰਡਲ ਵਰਗੇ ਮੁਖ ਵਾਲੇ।
Verse 38
श्रीवत्सवक्षसं देवं प्रसन्नमधुरस्मितम् । धरामृदुकरांभोजस्पर्शरक्तपदांबुजम्
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਵਕਸ਼ਸਥਲ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ—ਪ੍ਰਸੰਨ, ਮਿੱਠੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਧਰਤੀ ਦੇ ਕੋਮਲ ਕਮਲ-ਸਮਾਨ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨ ਲਾਲਿਮਾ ਧਾਰ ਗਏ ਸਨ।
Verse 39
क्षीरार्णवामृतमिव शयानं योगनिद्रया । तमसा कालरुद्राख्यं रजसा कनकांडजम्
ਉਹ ਯੋਗ-ਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਇਉਂ ਸ਼ਯਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ। ਤਮੋਗੁਣ ਨਾਲ ਉਹ ਕਾਲਰੁਦ੍ਰ ਕਹਲਾਏ ਅਤੇ ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਕਨਕਾਂਡਜ (ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ) ਨਾਮੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ।
Verse 40
सत्त्वेन सर्वगं विष्णुं निर्गुणत्वे महेश्वरम् । तं दृष्ट्वा पुरुषं ब्रह्मा प्रगल्भमिदमब्रवीत्
ਸਤ੍ਤਵ ਗੁਣ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ। ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ।
Verse 41
ग्रसामि त्वामहं विष्णो त्वमात्मानं यथा पुरा । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रतिबुद्ध्य पितामहम्
ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਗ੍ਰਸ ਲਵਾਂਗਾ—ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੱਚ ਵੱਲ ਜਾਗ ਪਏ।
Verse 42
उदैक्षत महाबाहुस्स्मितमीषच्चकार च । तस्मिन्नवसरे विष्णुर्ग्रस्तस्तेन महात्मना
ਮਹਾਬਾਹੂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਾਨ ਕੀਤੀ। ਉਸੇ ਪਲ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸ ਕਰ ਕੇ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 43
सृष्टश्च ब्रह्मणा सद्यो भ्रुवोर्मध्यादयत्नतः । तस्मिन्नवसरे साक्षाद्भगवानिन्दुभूषणः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਯਤਨ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਚੰਦ੍ਰ-ਭੂਸ਼ਣ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ।
Verse 44
शक्तिं तयोरपि द्रष्टुमरूपो रूपमास्थितः । प्रसादमतुलं कर्तुं पुरा दत्तवरस्तयोः
ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਅਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ। ਅਤੁੱਲ ਕਿਰਪਾ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਲਈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 45
आगच्छत्तत्र यत्रेमौ ब्रह्मनारायणौ स्थितौ । अथ तुष्टुवतुर्देवं प्रीतौ भीतौ च कौतुकात्
ਉਹ ਉੱਥੇ ਆਏ ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਖੜੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ—ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਵੀ ਤੇ ਭਯ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇਵ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 46
प्रणेमतुश्च बहुशो बहुमानेन दूरतः । भवोपि भगवानेतावनुगृह्य पिनाकधृक्
ਉਹ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਵੱਡੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਤਦ ਪਿਨਾਕ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।
Verse 47
सादरं पश्यतोरेव तयोरंतरधीयत
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਤੱਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਏ।
Frequently Asked Questions
The sages challenge the compatibility of Rudra’s primordial supremacy (ādideva, yuga-end dissolver) with statements that he became Brahmā’s son and that Brahmā, Viṣṇu, and Rudra arise from one another.
The chapter signals that Purāṇic genealogy must be read through causal categories—guṇa and pradhāna—so that “birth” and “sonship” can denote functional manifestation within cosmic process rather than ontological dependence.
Rudra is invoked as Virūpākṣa, Śūladhara, Hara, Kālātmā, Kapardī, and Nīlalohita—emphasizing his fiery, time-associated power of dissolution and lordship over other cosmic authorities.