रुद्राविर्भावकारणम् — Causes and Pattern of Rudra’s Manifestation (Pratikalpa)

Verse 1

वायुरुवाच । प्रतिकल्पं प्रवक्ष्यामि रुद्राविर्भावकारणम् । यतो विच्छिन्नसंताना ब्रह्मसृष्टिः प्रवर्तते

ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਤਾਨ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਧਾਰਾ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 2

कल्पेकल्पे प्रजाः सृष्ट्वा ब्रह्मा ब्रह्मांडसंभवः । अवृद्धिहेतोर्भूतानां मुमोह भृशदुःखितः

ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਾਧੇ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਨਾ ਦਿੱਸਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 3

तस्य दुःखप्रशांत्यर्थं प्रजानां च विवृद्धये । तत्तत्कल्पेषु कालात्मा रुद्रो रुद्रगणाधिपः

ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਵਧੋਤਰੀ ਲਈ, ਕਾਲ-ਸਰੂਪ ਰੁਦ੍ਰ—ਰੁਦ੍ਰਗਣਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ—ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 4

निर्दिष्टः पममेशेन महेशो नीललोहितः । पुत्रो भूत्वानुगृह्णाति ब्रह्माणं ब्रह्मणोनुजः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮਹੇਸ਼ ਨੇ ‘ਨੀਲਲੋਹਿਤ’ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਬਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅਨੁਜ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ।

Verse 5

स एव भगवानीशस्तेजोराशिरनामयः । अनादिनिधनोधाता भूतसंकोचको विभुः

ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ ਹੈ—ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਦਾ ਮਹਾ-ਪੁੰਜ, ਕਿਸੇ ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਅਸਪਰਸ਼। ਉਹ ਅਨਾਦਿ-ਅਨੰਤ ਧਾਤਾ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਵਿਭੂ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕੋਚ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 6

परमैश्वर्यसंयुक्तः परमेश्वरभावितः । तच्छक्त्याधिष्ठितश्शश्वत्तच्चिह्नैरपि चिह्नितः

ਉਹ ਪਰਮ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਾਵਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੈ।

Verse 7

तन्नामनामा तद्रूपस्तत्कार्यकरणक्षमः । तत्तुल्यव्यवहारश्च तदाज्ञापरिपालकः

ਉਹ ਉਸੇ ਨਾਮ ਵਾਲਾ, ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਵਰਤਾਵ ਵੀ ਉਸੇ ਵਰਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 8

सहस्रादित्यसंकाशश्चन्द्रावयवभूषणः । भुजंगहारकेयूरवलयो मुंजमेखलः

ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਚੰਦਰ-ਤੱਤ੍ਵ ਤੋਂ ਬਣੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ। ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਕੇਯੂਰ ਤੇ ਵਲਯ ਪਹਿਨੇ, ਅਤੇ ਮੁੰਜ ਘਾਹ ਦੀ ਮੇਖਲਾ ਨਾਲ ਕਟਿ ਬੱਧ ਸੀ।

Verse 9

जलंधरविरिंचेन्द्रकपालशकलोज्ज्वलः । गङ्गातुंगतरंगार्धपिंगलाननमूर्धजः

ਉਹ ਜਲੰਧਰ, ਵਿਰਿੰਚਿ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਕਪਾਲ-ਖੰਡਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਉੱਛਲਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਅਤੇ ਜਟਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਪਿੰਗਲ-ਸੁਵਰਨ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

Verse 10

भग्नदंष्ट्रांकुराक्रान्तप्रान्तकान्तधराधरः । सव्यश्रवणपार्श्वांतमंडलीकृतकुण्डलः

ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ ਵਰਗੀ ਗਰਦਨ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਕੰਨ ਦੇ ਕੋਲ ਉਸ ਦਾ ਕੁੰਡਲ ਮੁੜ ਕੇ ਗੋਲ ਕੁੰਡਲੀ ਵਾਂਗ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।

Verse 11

महावृषभनिर्याणो महाजलदनिःस्वनः । महानलसमप्रख्यो महाबलपराक्रमः

ਉਹ ਮਹਾਵ੍ਰਿਸ਼ਭ (ਨੰਦੀ) ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਮਹਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗਰਜ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਤਿਧਵਨਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਂ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਬਲ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਅਪਾਰ ਹੈ।

Verse 12

एवं घोरमहारूपो ब्रह्मपुत्रीं महेश्वरः । विज्ञानं ब्रह्मणे दत्त्वा सर्गे सहकरोति च

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੋਰ ਮਹਾਰੂਪ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ (ਪਹਿਲਾਂ) ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪੁਤਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 13

तस्माद्रुद्रप्रसादेन प्रतिकल्पं प्रजापतेः । प्रवाहरूपतो नित्या प्रजासृष्टिः प्रवर्तते

ਇਸ ਲਈ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਪ੍ਰਜਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਵਾਹ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਟੁੱਟ ਧਾਰਾ ਵਾਂਗ, ਸਦਾ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 14

कदाचित्प्रार्थितः स्रष्टुं ब्रह्मणा नीललोहितः । स्वात्मना सदृशान् सर्वान् ससर्ज मनसा विभुः

ਇੱਕ ਵਾਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕੇਵਲ ਮਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵਰਗੇ ਸਭ ਜੀਵ ਰਚ ਦਿੱਤੇ।

Verse 15

कपर्दिनो निरातंकान्नीलग्रीवांस्त्रिलोचनान् । जरामरणनिर्मुक्तान् दीप्तशूलवरायुधान्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਟਾਧਾਰੀ, ਨਿਡਰ, ਨੀਲਕੰਠ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ—ਜਰਾ ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤ—ਦੀਪਤ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉੱਤਮ ਹਥਿਆਰ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 16

तैस्तु संच्छादितं सर्वं चतुर्दशविधं जगत् । तान्दृष्टा विविधान्रुद्रान् रुद्रमाह पितामहः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਚੌਦਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕਿਆ ਤੇ ਵਿਆਪ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਭਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 17

नमस्ते देवदेवेश मास्राक्षीरीदृशीः प्रजाः । अन्याः सृज त्वं भद्रं ते प्रजा मृत्युसमन्विताः

ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਐਸੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨਾ ਰਚੋ। ਤੁਹਾਡਾ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ—ਮੌਤ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਰਥਾਤ ਨਾਸਵੰਤ ਹੋਰ ਪ੍ਰਜਾ ਰਚੋ।

Verse 18

इत्युक्तः प्रहसन्प्राह ब्रह्माणं परमेश्वरः । नास्ति मे तादृशस्सर्गस्सृज त्वमशुभाः प्रजाः

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਹੱਸ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਬੋਲੇ—“ਐਸਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਢੰਗ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਹੀ ਅਸ਼ੁਭ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਰਚ।”

Verse 19

ये त्विमे मनसा सृष्टा महात्मानो महाबलाः । चरिष्यंति मया सार्धं सर्व एव हि याज्ञिकाः

ਮੇਰੇ ਮਨ ਤੋਂ ਰਚੇ ਇਹ ਮਹਾਤਮਾ ਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਸਭ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਚਰਨਗੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਯੱਗ-ਕਰਮ ਦੇ ਯੋਗ ਅਤੇ ਯੱਗ-ਧਰਮ ਦੇ ਧਾਰਕ ਯਾਜ਼ਨਿਕ ਹਨ।

Verse 20

इत्युक्त्वा विश्वकर्माणं विश्वभूतेश्वरो हरः । सह रुद्रैः प्रजासर्गान्निवृत्तात्मा व्यतिष्ठत

ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਹਰ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 21

ततः प्रभृति देवो ऽसौ न प्रसूते प्रजाः शुभाः । ऊर्ध्वरेताः स्थितः स्थाणुर्यावदाभूतसंप्लवम्

ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਹ ਦੇਵ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ; ਸਥਾਣੂ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਊਰਧ੍ਵਰੇਤਾ (ਯੋਗ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ) ਹੋ ਕੇ, ਭੂਤ-ਸੰਪਲਵ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਸਥਿਤ ਰਿਹਾ।