अनुग्रह-स्वातन्त्र्य-प्रमाणविचारः | Inquiry into Pramāṇa, Divine Autonomy, and Grace

Verse 1

वायुरुवाच । स्थने संशयितं विप्रा भवद्भिर्हेतुचोदितैः । जिज्ञासा हि न नास्तिक्यं साधयेत्साधुबुद्धिषु

ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਤਰਕ-ਹੇਤੂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ ਸੰਦੇਹ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਾਧੂ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਜਿਗਿਆਸਾ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਨਹੀਂ ਜਨਮਾਂਦੀ।

Verse 2

प्रमणमत्र वक्ष्यामि सताम्मोहनिवर्तकम् । असतां त्वन्यथाभावः प्रसादेन विना प्रभोः

ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਉਹ ਯਥਾਰਥ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਸਤਜਨਾਂ ਦਾ ਮੋਹ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਬਿਨਾ ਉਲਟੀ ਤੇ ਵਿਗੜੀ ਸਮਝ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 3

शिवस्य परिपूर्णस्य परानुग्रहमन्तरा । न किंचिदपि कर्तव्यमिति साधु विनिश्चितम्

ਪਰਿਪੂਰਨ ਸ਼ਿਵ ਲਈ ਪਰਾਨੁਗ੍ਰਹ (ਪਰਮ ਕਿਰਪਾ) ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਨਯੋਗ ਕਰਤੱਬ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਗੱਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ।

Verse 4

स्वभाव एव पर्याप्तः परानुग्रहकर्मणि । अन्यथा निस्स्वभवेन न किमप्यनुगृह्यते

ਪਰਾਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਉ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੁਭਾਉ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਿਸੇ ਦਾ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।

Verse 5

परं सर्वमनुग्राह्यं पशुपाशात्मकं जगत् । परस्यानुग्रहार्थं तु पत्युराज्ञासमन्वयः

ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਪਸ਼ੂ (ਬੱਧ ਜੀਵ) ਅਤੇ ਪਾਸ਼ (ਬੰਧਨ) ਰੂਪ—ਪਰਮ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਪਰਮ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਲਈ ਪਤੀ (ਸਵਾਮੀ ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਨ-ਵਿਵਸਥਾ ਹੀ ਕਾਰਕ ਹੈ।

Verse 6

पतिराज्ञापकः सर्वमनुगृह्णाति सर्वदा । तदर्थमर्थस्वीकारे परतंत्रः कथं शिवः

ਪਤੀ-ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਰਾਜ-ਆਗਿਆਪਕ ਹੈ, ਸਦਾ ਸਭ ਉੱਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਭੇਟ/ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 7

अनुग्राह्यनपेक्षो ऽस्ति न हि कश्चिदनुग्रहः । अतः स्वातन्त्र्यशब्दार्थाननपेक्षत्वलक्षणः

ਉਹ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦੇ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਉੱਤੇ ਵੀ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ‘ਸਵਾਤੰਤਰ੍ਯ’ ਦਾ ਅਰਥ ਪਰਮ ਅਨਪੇਖਤਾ ਹੈ।

Verse 8

एतत्पुनरनुग्राह्यं परतंत्रं तदिष्यते । अनुग्रहादृते तस्य भुक्तिमुक्त्योरनन्वयात्

ਇਹ ਜੀਵ ਫਿਰ ਅਨੁਗ੍ਰਹ-ਯੋਗ ਅਤੇ ਪਰਤੰਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾ ਭੋਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਨਾ ਮੁਕਤੀ।

Verse 9

मूर्तात्मनो ऽप्यनुग्राह्या शिवाज्ञाननिवर्तनात् । अज्ञानाधिष्ठितं शम्भोर्न किंचिदिह विद्यते

ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਵੀ ਅਨੁਗ੍ਰਹ-ਯੋਗ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੰਭੂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਅਗਿਆਨ-ਆਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ।

Verse 10

येनोपलभ्यते ऽस्माभिस्सकलेनापि निष्कलः । स मूर्त्यात्मा शिवः शैवमूर्तिरित्युपचर्यते

ਜੋ ਨਿਸ਼ਕਲ ਪਰਮ ਤੱਤ ਸਾਨੂੰ ਸਕਲ ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਮੂਰਤਿ-ਆਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਹੈ; ਭਗਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸ਼ੈਵ ਮੂਰਤੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 11

न ह्यसौ निष्कलः साक्षाच्छिवः परमकारणम् । साकारेणानुभावेन केनाप्यनुपलक्षितः

ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਕਲ ਤੇ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਪਰ ਆਪਣੀ ਸਾਕਾਰ, ਪ੍ਰਗਟ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਹਰ ਕਿਸੇ ਵੱਲੋਂ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ।

Verse 12

प्रमाणगम्यतामात्रं तत्स्वभावोपपादकम् । न तावतात्रोपेक्षाधीरुपलक्षणमंतरा

ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਨਯੋਗ ਹੋਣਾ ਹੀ ਵਸਤੂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ—ਠੀਕ ਵਿਵੇਕ ਤੇ ਲੱਛਣਾਂ ਬਿਨਾਂ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

Verse 13

आत्मोपमोल्वणं साक्षान्मूर्तिरेव हि काचन । शिवस्य मूर्तिर्मूर्त्यात्मा परस्तस्योपलक्षणम्

ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਯੋਗ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਹ ਮੂਰਤੀ—ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ—ਪਰਾਤਪਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਦਾ ਲੱਛਣ ਬਣਦੀ ਹੈ।

Verse 14

यथा काष्ठेष्वनारूढो न वह्निरुपलभ्यते । एवं शिवो ऽपि मूर्त्यात्मन्यनारूढ इति स्थितिः

ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਨਹੀਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ; ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਵੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੂਰਤੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਟ ਨਾ ਹੋਣ, ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ—ਇਹੀ ਸਥਿਰ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ।

Verse 15

यथाग्निमानयेत्युक्ते ज्वलत्काष्ठादृते स्वयम् । नाग्निरानीयते तद्वत्पूज्यो मूर्त्यात्मना शिवः

ਜਦੋਂ ‘ਅੱਗ ਲਿਆਓ’ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸੜਦੇ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅੱਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵੱਖਰੀ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਲਿਆਈ ਜਾ ਸਕਦੀ; ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਿਰਗੁਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ—ਭਗਤੀ ਲਈ ਮੂਰਤੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ।

Verse 16

अत एव हि पूजादौ मूर्त्यात्मपरिकल्पनम् । मूर्त्यात्मनि कृतं साक्षाच्छिव एव कृतं यतः

ਇਸ ਲਈ ਪੂਜਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਭਾਵਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮੂਰਤੀ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਅਰਪਿਤ ਜਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਾਖਾਤ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 17

लिंगादावपि तत्कृत्यमर्चायां च विशेषतः । तत्तन्मूर्त्यात्मभावेन शिवो ऽस्माभिरुपास्यते

ਲਿੰਗ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਕਰਤੱਬ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਰਚਾ-ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ। ਉਸ-ਉਸ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਆਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਅਸੀਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

Verse 18

यथानुगृह्यते सो ऽपि मूर्त्यात्मा पारमेष्ठिना । तथा मूर्त्यात्मनिष्ठेन शिवेन पशवो वयम्

ਜਿਵੇਂ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸ ਦੇਹਧਾਰੀ ਉੱਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੂਰਤਿਆਤਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਸ਼ਿਵ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਪਸ਼ੁ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 19

लोकानुग्रहणायैव शिवेन परमेष्ठिना । सदाशिवादयस्सर्वे मूर्त्यात्मनो ऽप्यधिष्ठिताः

ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਲਈ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਸਭ ਮੂਰਤਿਆਤਮ ਰੂਪਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਉਸੇ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 20

आत्मनामेव भोगाय मोक्षाय च विशेषतः । तत्त्वातत्त्वस्वरूपेषु मूर्त्यात्मसु शिवान्वयः

ਭੋਗ ਲਈ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਲਈ ਆਤਮਾ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੱਤਵ-ਅਤੱਤਵ ਦੇ ਸਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੂਰਤਿਆਤਮ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਹਰ ਥਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਨ੍ਵਯ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।

Verse 21

भोगः कर्मविपाकात्मा सुखदुःखात्मको मतः । न च कर्म शिवो ऽस्तीति तस्य भोगः किमात्मकः

ਭੋਗ ਕਰਮ ਦੇ ਵਿਪਾਕ ਦਾ ਫਲ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਤਾਂ ਕਰਮ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ‘ਭੋਗ’ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 22

सर्वं शिवो ऽनुगृह्णाति न निगृह्णाति किंचन । निगृह्णतां तु ये दोषाश्शिवे तेषामसंभवात्

ਸ਼ਿਵ ਸਭ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦੰਡ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਦੰਡ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਜੋ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਅਸੰਭਵ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦੋਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਠਦੇ ਨਹੀਂ।

Verse 23

ये पुनर्निग्रहाः केचिद्ब्रह्मादिषु निदर्शिताः । ते ऽपि लोकहितायैव कृताः श्रीकण्ठमूर्तिना

ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਜੋ ਜੋ ਨਿਗ੍ਰਹ (ਸੰਯਮ/ਦੰਡ) ਦਿਖਾਏ ਗਏ, ਉਹ ਵੀ ਸ੍ਰੀਕੰਠ-ਮੂਰਤੀ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕੇਵਲ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਹੀ ਕੀਤੇ।

Verse 24

ब्रह्माण्डस्याधिपत्यं हि श्रीकण्ठस्य न संशयः । श्रीकण्ठाख्यां शिवो मूर्तिं क्रीडतीमधितिष्ठति

ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੀ ਅਧਿਪਤਤਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ੍ਰੀਕੰਠ ਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਿਵ ‘ਸ੍ਰੀਕੰਠ’ ਨਾਮਕ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾ ਕਰਦਿਆਂ ਜਗਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਤੇ ਸ਼ਾਸਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 25

सदोषा एव देवाद्या निगृहीता यथोदितम् । ततस्तेपि विपाप्मानः प्रजाश्चापि गतज्वराः

ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ ਵੀ ਦੋਸ਼-ਯੁਕਤ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਵੀ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਵੀ ਜ਼ਵਰ ਵਰਗੀ ਪੀੜ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਈ।

Verse 26

निग्रहो ऽपि स्वरूपेण विदुषां न जुगुप्सितः । अत एव हि दण्ड्येषु दण्डो राज्ञां प्रशस्यते

ਨਿਗ੍ਰਹ ਤੇ ਸੁਧਾਰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਦੰਡਯੋਗਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਦੰਡ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ।

Verse 27

यत्सिद्धिरीश्वरत्वेन कार्यवर्गस्य कृत्स्नशः । न स चेदीशतां कुर्याज्जगतः कथमीश्वरः

ਜੇ ‘ਈਸ਼ਵਰ’ ਹੋਣ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ ਸਮੂਹ ਕਾਰਜ-ਵਰਗ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੇ ਉਹ ਜਗਤ ਉੱਤੇ ਈਸ਼ਤਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਈਸ਼ਵਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ?

Verse 28

ईशेच्छा च विधातृत्वं विधेराज्ञापनं परम् । आज्ञावश्यमिदं कुर्यान्न कुर्यादिति शासनम्

ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੀ ਵਿਧਾਤ੍ਰਿਤਵ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪਰਮ ਹੈ। ਉਸੇ ਆਗਿਆ ਦੇ ਅਧੀਨ ‘ਇਹ ਕਰ’ ਜਾਂ ‘ਇਹ ਨਾ ਕਰ’—ਇਹੀ ਸ਼ਾਸਨ ਹੈ।

Verse 29

तच्छासनानुवर्तित्वं साधुभावस्य लक्षणम् । विपरीतसमाधोः स्यान्न सर्वं तत्तु दृश्यते

ਉਸ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਹੀ ਸਾਧੂ-ਭਾਵ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਉਲਟੀ (ਭ੍ਰਮਿਤ) ਹੋਵੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।

Verse 30

साधु संरक्षणीयं चेद्विनिवर्त्यमसाधु यत् । निवर्तते च सामादेरंते दण्डो हि साधनम्

ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜੋ ਅਸਾਧੁ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਾਮ ਆਦਿ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਮੁੜੇ, ਤਾਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਸਾਧਨ ਹੈ।

Verse 31

हितार्थलक्षणं चेदं दण्डान्तमनुशासनम् । अतो यद्विपरीतं तदहितं संप्रचक्षते

ਇਹ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ—ਲੋੜ ਪਏ ਤਾਂ ਦੰਡ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਤੱਕ—ਸੱਚੇ ਹਿਤ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਅਹਿਤਕਾਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 32

हिते सदा निषण्णानामीश्वरस्य निदर्शनम् । स कथं दुष्यते सद्भिरसतामेव निग्रहात्

ਜੋ ਸਦਾ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਨਿਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਉਹ ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 33

अयुक्तकारिणो लोके गर्हणीयाविवेकिता । यदुद्वेजयते लोकन्तदयुक्तं प्रचक्षते

ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅਨੁਚਿਤ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਵਿਵੇਕੀ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿੰਦਣਯ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਦਵੇਗ ਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇਵੇ, ਉਹੀ ‘ਅਯੁਕਤ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 34

सर्वो ऽपि निग्रहो लोके न च विद्वेषपूर्वकः । न हि द्वेष्टि पिता पुत्रं यो निगृह्याति शिक्षयेत्

ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਜਾਂ ਸੁਧਾਰ ਨਫ਼ਰਤ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਿਤਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ; ਉਹ ਤਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 35

माध्यस्थेनापि निग्राह्यान्यो निगृह्णाति मार्गतः । तस्याप्यवश्यं यत्किंचिन्नैर्घृण्यमनुवर्तते

ਨਿਰਪੱਖ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਜਦੋਂ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਦੇ ਯੋਗ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਕਠੋਰਤਾ ਜਾਂ ਬੇਦਰਦੀ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 36

अन्यथा न हिनस्त्येव सदोषानप्यसौ परान् । हिनस्ति चायमप्यज्ञान्परं माध्यस्थ्यमाचरन्

ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ—ਦੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੀ—ਕਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਵੇ। ਪਰ ਅਤਿ ਤਟਸਥਤਾ ਅਪਣਾ ਕੇ ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 37

तस्माद्दुःखात्मिकां हिंसां कुर्वाणो यः सनिर्घृणः । इति निर्बंधयंत्येके नियमो नेति चापरे

ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਨਿਰਦਈ ਹੋ ਕੇ ਦੁੱਖ-ਸਰੂਪ ਹਿੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬੱਝਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਪਰ ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—“ਇਹ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ।”

Verse 38

निदानज्ञस्य भिषजो रुग्णो हिंसां प्रयुंजतः । न किंचिदपि नैर्घृण्यं घृणैवात्र प्रयोजिका

ਰੋਗ ਦੇ ਕਾਰਣ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹਕੀਮ ਜਦੋਂ ਮਰੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਦਰਦਨਾਕ ਇਲਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਨਿਰਦਯਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇੱਥੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਕਾਰਣ ਕੇਵਲ ਕਰੁਣਾ ਹੀ ਹੈ।

Verse 39

घृणापि न गुणायैव हिंस्रेषु प्रतियोगिषु । तादृशेषु घृणी भ्रान्त्या घृणान्तरितनिर्घृणः

ਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਇਆ ਵੀ ਗੁਣ ਨਹੀਂ। ਅਜਿਹਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਗਲਤ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਵਿਵੇਕ ਢੱਕ ਜਾਣ ਕਰਕੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਰਦਈ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 40

उपेक्षापीह दोषाह रक्ष्येषु प्रतियोगिषु । शक्तौ सत्यामुपेक्षातो रक्ष्यस्सद्यो विपद्यते

ਇੱਥੇ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਪੇਖਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ। ਸ਼ਕਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਪੇਖਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਜਲਦੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 41

सर्पस्यास्यगतम्पश्यन्यस्तु रक्ष्यमुपेक्षते । दोषाभासान्समुत्प्रेक्ष्य फलतः सो ऽपि निर्घृणः

ਜੋ ਹੱਥ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੱਪ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਰੱਖਣਯੋਗ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ‘ਦੋਸ਼-ਆਭਾਸ’ ਸਮਝ ਕੇ ਟਾਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਨਿਰਦਈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 42

तस्माद्घृणा गुणायैव सर्वथेति न संमतम् । संमतं प्राप्तकामित्वं सर्वं त्वन्यदसम्मतम्

ਇਸ ਲਈ ਘ੍ਰਿਣਾ/ਕਰੁਣਾ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਣ ਹੀ ਮੰਨਣਾ ਸੰਮਤ ਨਹੀਂ। ਸੰਮਤ ਹੈ ‘ਪ੍ਰਾਪਤਕਾਮਿਤ੍ਵ’—ਉਚਿਤ ਲਕਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ; ਹੋਰ ਸਭ ਅਸੰਮਤ ਹੈ।

Verse 43

अग्नावपि समाविष्टं ताम्रं खलु सकालिकम् । इति नाग्निरसौ दुष्येत्ताम्रसंसर्गकारणात्

ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਤਾਂਬਾ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕਾਲਖ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਅੱਗ ਦੂਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤ ਦੇ ਸੰਸਰਗ ਨਾਲ ਵੀ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਪਤੀ ਕਦੇ ਮਲਿਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

Verse 44

नाग्नेरशुचिसंसर्गादशुचित्वमपेक्षते । अशुचेस्त्वग्निसंयोगाच्छुचित्वमपि जायते

ਅਸ਼ੁੱਧ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਅੱਗ ਅਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ; ਅਸ਼ੁੱਧ ਚੀਜ਼ ਹੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 45

एवं शोध्यात्मसंसर्गान्न ह्यशुद्धः शिवो भवेत् । शिवसंसर्गतस्त्वेष शोध्यात्मैव हि शुध्यति

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਕਦੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਸਗੋਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਉਹੀ ਸ਼ੁੱਧਯੋਗ ਆਤਮਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 46

अयस्यग्नौ समाविष्टे दाहो ऽग्नेरेव नायसः । मूर्तात्मन्येवमैश्वर्यमीश्वरस्यैव नात्मनाम्

ਜਦੋਂ ਲੋਹਾ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਾੜਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅੱਗ ਦੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਲੋਹੇ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਐਸ਼ਵਰਯ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕੇਵਲ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 47

न हि काष्ठं ज्वलत्यूर्ध्वमग्निरेव ज्वलत्यसौ । काष्ठस्यांगारता नाग्नेरेवमत्रापि योज्यताम्

ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਨਹੀਂ ਸੜਦੀ; ਅੱਗ ਹੀ ਭੜਕਦੀ ਹੈ। ਲੱਕੜ ਦਾ ਕੋਲਾ ਬਣਨਾ ਅੱਗ ਦਾ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਤਰਕ ਇੱਥੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕਰੋ।

Verse 48

अत एव जगत्यस्मिन्काष्ठपाषाणमृत्स्वपि । शिवावेशवशादेव शिवत्वमुपचर्यते

ਇਸੇ ਲਈ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ, ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਵੇਸ਼ਮਈ ਅੰਤਰਵਾਸ ਕਰਕੇ—‘ਸ਼ਿਵਤਵ’ ਦਾ ਉਪਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 49

मैत्र्यादयो गुणा गौणास्तस्मात्ते भिन्नवृत्तयः । तैर्गुणैरुपरक्तानां दोषाय च गुणाय च

ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਆਦਿ ਗੁਣ ਗੌਣ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਉਹੀ ਗੁਣ ਕਦੇ ਦੋਸ਼ ਬਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਦੇ ਗੁਣ।

Verse 50

यत्तु गौणमगौणं च तत्सर्वमनुगृह्णतः । न गुणाय न दोषाय शिवस्य गुणवृत्तयः

ਜੋ ਕੁਝ ਗੌਣ ਜਾਂ ਅਗੌਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਉਹ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗੁਣ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਪੁੰਨ ਹਨ ਨਾ ਦੋਸ਼; ਉਹ ਸਦਾ ਨਿਰਲੇਪ ਹੈ।

Verse 51

न चानुग्रहशब्दार्थं गौणमाहुर्विपश्चितः । संसारमोचनं किं तु शैवमाज्ञामयं हितम्

ਵਿਦਵਾਨ ‘ਅਨੁਗ੍ਰਹ’ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਗੌਣ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਇਹ ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮੰਗਲਮਈ ਆਗਿਆ ਹੈ—ਹਿਤਕਾਰੀ ਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਮੋਚਕ—ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 52

हितं तदाज्ञाकरणं यद्धितं तदनुग्रहः । सर्वं हिते नियुञ्जावः सर्वानुग्रहकारकः

ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਹੀ ਸੱਚਾ ਹਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਹਿਤ ਹੈ ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਿਰਪਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪਰਮ ਹਿਤ ਲਈ ਅਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਲਗਾਈਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 53

यस्तूपकारशब्दार्थस्तमप्याहुरनुग्रहम् । तस्यापि हितरूपत्वाच्छिवः सर्वोपकारकः

‘ਉਪਕਾਰ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਜੋ ਅਰਥ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਵੀ ‘ਅਨੁਗ੍ਰਹ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵੀ ਹਿਤ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਲਿਆਣ-ਸਵਭਾਵ ਸ਼ਿਵ ਸਭ ਦਾ ਸਰਵੋਪਕਾਰਕ ਹੈ।

Verse 54

हिते सदा नियुक्तं तु सर्वं चिदचिदात्मकम् । स्वभावप्रतिबन्धं तत्समं न लभते हितम्

ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ—ਸਭ ਕੁਝ ਸਦਾ ਹਿਤ ਵੱਲ ਹੀ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਉ ਦੇ ਬੰਧਨ ਕਾਰਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਯੋਗ, ਸਮ੍ਯਕ ਹਿਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।

Verse 55

यथा विकासयत्येव रविः पद्मानि भानुभिः । समं न विकसन्त्येव स्वस्वभावानुरोधतः

ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਕਮਲਾਂ ਨੂੰ ਖਿੜਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਭ ਕਮਲ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਨਹੀਂ ਖਿੜਦੇ—ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਉ ਅਨੁਸਾਰ; ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦਾ ਫਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਮੁਤਾਬਕ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 56

स्वभावो ऽपि हि भावानां भाविनो ऽर्थस्य कारणम् । न हि स्वभावो नश्यन्तमर्थं कर्तृषु साधयेत्

ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਵੀ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਫਲ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਨਾਸਵੰਤ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ‘ਸੁਭਾਉ’ ਅਤੇ ਕਰਤਾਪਣ ਨਾਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।

Verse 57

सुवर्णमेव नांगारं द्रावयत्यग्निसंगमः । एवं पक्वमलानेव मोचयेन्न शिवपरान्

ਅੱਗ ਦੇ ਸੰਗ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਸੋਨਾ ਹੀ ਪਿਘਲਦਾ ਹੈ, ਕੋਲਾ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਕੇਵਲ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਿਵਪਰ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਛੁਡਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਲ ਪੱਕ ਕੇ ਦੂਰ ਹੋਣ ਯੋਗ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ।

Verse 58

यद्यथा भवितुं योग्यं तत्तथा न भवेत्स्वयम् । विना भावनया कर्ता स्वतन्त्रस्सन्ततो भवेत्

ਜੋ ਜਿਵੇਂ ਹੋਣ ਯੋਗ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਰਤਾ ਸਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਉਸ ਦੀ ਕਰਤ੍ਰਿਤਾ ਡੋਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 59

स्वभावविमलो यद्वत्सर्वानुग्राहकश्शिवः । स्वभावमलिनास्तद्वदात्मनो जीवसंज्ञिताः

ਸ਼ਿਵ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਸਭ ਉੱਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਜੀਵ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਆਤਮਾ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਮਲਿਨ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮੁਕਤਿਕਾਰਕ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

Verse 60

अन्यथा संसरन्त्येते नियमान्न शिवः कथम् । कर्ममायानुबन्धोस्य संसारः कथ्यते बुधैः

ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਜੇ ਸ਼ਿਵ ਪਰਮ ਨਿਯੰਤਾ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਇਹ ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਭਟਕਣ? ਗਿਆਨੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਰਮ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਬੰਧਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ।

Verse 61

अनुबन्धो ऽयमस्यैव न शिवस्येति हेतुमान् । स हेतुरात्मनामेव निजो नागन्तुको मलः

ਇਹ ਬੰਧਨ ਕੇਵਲ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਨਹੀਂ—ਇਉਂ ਕਾਰਣ-ਜਾਣੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੰਧਨ ਦਾ ਹੇਤੁ ਆਤਮਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮਲਿਨਤਾ ਹੈ; ਇਹ ਨਿਜੀ ਹੈ, ਬਾਹਰੋਂ ਨਵੀਂ ਨਹੀਂ ਆਈ।

Verse 62

आगन्तुकत्वे कस्यापि भाव्यं केनापि हेतुना । यो ऽयं हेतुरसावेकस्त्वविचित्रस्वभावतः

ਜੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ‘ਆਗੰਤੁਕ’ (ਬਾਹਰੋਂ ਉਤਪੰਨ) ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਰ ਉਹ ਕਾਰਣ ਇਕੋ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਅਵਿਚਿਤ੍ਰ ਹੈ; ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਇਸ ਆਗੰਤੁਕਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

Verse 63

आत्मतायाः समत्वे ऽपि बद्धा मुक्ताः परे यतः । बद्धेष्वेव पुनः केचिल्लयभोगाधिकारतः

ਆਤਮ-ਸਵਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਬੱਧ ਅਤੇ ਮੁਕਤ ਦਾ ਭੇਦ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਇਹ ਵਿਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਬੱਧ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਧਿਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲਯ (ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨਤਾ) ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਭੋਗ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 64

ज्ञानैश्वर्यादिवैषम्यं भजन्ते सोत्तराधराः । केचिन्मूर्त्यात्मतां यान्ति केचिदासन्नगोचराः

ਉੱਚੇ ਤੇ ਨੀਵੇਂ ਦਰਜੇ ਦੇ ਜੀਵ ਗਿਆਨ, ਐਸ਼ਵਰਯ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨਤਾ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮੂਰਤੀਮਾਨ (ਸਗੁਣ) ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਕੇਵਲ ਨੇੜੇ ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਬੋਧ ਨੂੰ ਹੀ ਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 65

मूर्त्यात्मसु शिवाः केचिदध्वनां मूर्धसु स्थिताः । मध्ये महेश्वरा रुद्रास्त्वर्वाचीनपदे स्थिताः

ਮੂਰਤੀ–ਆਤਮਾ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਧਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਵਿਚਕਾਰ ‘ਮਹੇਸ਼ਵਰ’ ਹਨ, ਅਤੇ ‘ਰੁਦ੍ਰ’ ਹੇਠਲੇ ਪਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 66

आसन्ने ऽपि च मायायाः परस्मात्कारणात्त्रयम् । तत्राप्यात्मा स्थितो ऽधस्तादन्तरात्मा च मध्यतः

ਮਾਇਆ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਯ ਦਾ ਉਤਪੱਤਿ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੀਵਾਤਮਾ ਹੇਠਾਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ (ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਪ੍ਰਭੂ) ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 67

परस्तात्परमात्मेति ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । वर्तन्ते वसवः केचित्परमात्मपदाश्रयाः

ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਵਸੂ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪਦ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 68

अन्तरात्मपदे केचित्केचिदात्मपदे तथा । शान्त्यतीतपदे शैवाः शान्ते माहेश्वरे ततः

ਕੁਝ ਸ਼ੈਵ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਦੇ ਪਦ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਦੇ ਪਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਦ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਸ਼ਾਂਤ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਪਦ ਵਿੱਚ।

Verse 69

विद्यायान्तु यथा रौद्राः प्रतिष्ठायां तु वैष्णवाः । निवृत्तौ च तथात्मानो ब्रह्मा ब्रह्मांगयोनयः

ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰੌਦ੍ਰ ਤੱਤਵ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ; ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਣਵ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਬਲ ਹਨ। ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਗਿਆਨੀ ਟਿਕਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹੋਏ।

Verse 70

देवयोन्यष्टकं मुख्यं मानुष्यमथ मध्यमम् । पक्ष्यादयो ऽधमाः पञ्चयोनयस्ताश्चतुर्दश

ਚੌਦਾਂ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਦੇਵ-ਯੋਨੀਆਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ; ਮਨੁੱਖ-ਯੋਨੀ ਮੱਧਮ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਆਦਿ ਪੰਜ ਯੋਨੀਆਂ ਅਧਮ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 71

उत्तराधरभावो ऽपि ज्ञेयस्संसारिणो मलः । यथामभावो मुक्तस्य पूर्वं पश्चात्तु पक्वता

ਉੱਚ-ਨੀਚ ਦਾ ਭਾਵ ਵੀ ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵ ਦੀ ਮਲ (ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ) ਜਾਣੋ। ਮੁਕਤ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਭਾਵ ਰਹਿੰਦਾ ਨਹੀਂ; ਪਹਿਲਾਂ ਅਪਕਵਤਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਪਕਵਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 72

मलो ऽप्यामश्च पक्वश्च भवेत्संसारकारणम् । आमे त्वधरता पुंसां पक्वे तूत्तरता क्रमात्

ਮਲ (ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ) ਕੱਚਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੱਕਾ—ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਕੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਧੋਗਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪੱਕਾ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉੱਚੀ ਗਤੀ ਵੱਲ।

Verse 73

त्रिमलास्त्वधमा ज्ञेया यथोत्तरमधिष्ठिताः । त्रिमलानधितिष्ठंति द्विमलैकमलाः क्रमात्

ਤਿੰਨ ਮਲਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਜੀਵ ਸਭ ਤੋਂ ਅਧਮ ਜਾਣੇ ਜਾਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਲ-ਅਧੀਨਤਾ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਵਧਦੀ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਬੰਧਨ ਵੀ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋ ਮਲਾਂ ਅਤੇ ਇਕ ਮਲ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਮਲਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 74

इत्थमौपाधिको भेदो विश्वस्य परिकल्पितः । एकद्वित्रिमलान्सर्वाञ्छिव एको ऽधितिष्ठति

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਧੀਆਂ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਭੇਦ ਕਲਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਇਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਮਲਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਇਕੋ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਹੈ।

Verse 75

अशिवात्मकमप्येतच्छिवेनाधिष्ठितं यथा । अरुद्रात्मकमित्येवं रुद्रैर्जगदधिष्ठितम्

ਇਹ ਜਗਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਕੇ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਰੂਪ ਨਹੀਂ’ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ, ਸੰਸਾਰ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਧਾਰਿਆ ਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।

Verse 76

अण्डान्ता हि महाभूमिश्शतरुद्राद्यधिष्ठिता । मायान्तमन्तरिक्षं तु ह्यमरेशादिभिः क्रमात्

ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਹਾਂ ਪૃਥਵੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿ ਰੁਦ੍ਰ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਹਨ। ਅਤੇ ਮਾਇਆ-ਮੰਡਲ ਤੱਕ ਦਾ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਾਧਿਪਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਾਸਿਤ ਹੈ।

Verse 77

अंगुष्ठमात्रपर्यन्तैस्समंतात्संततं ततम् । महामायावसाना द्यौर्वाय्वाद्यैर्भुवनाधिपैः

ਉਹ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਮਾਪ ਤੱਕ ਹੀ। ਮਹਾਮਾਇਆ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦ੍ਯੁਲੋਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਾਯੂ ਆਦਿ ਭੁਵਨਾਧਿਪਤੀ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 78

अनाश्रितान्तैरध्वान्तर्वर्तिभिस्समधिष्ठिताः । ते हि साक्षाद्दिविषदस्त्वन्तरिक्षसदस्तथा

ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਹਨ ਜੋ ਲੋਕ-ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਹੱਦ ਜਾਂ ਥਿਰ ਥਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਦੇਵ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ਵਾਸੀ ਵੀ।

Verse 79

पृथिवीपद इत्येवं देवा देवव्रतैः स्तुता । एवन्त्रिभिर्मलैरामैः पक्वैरेव पृथक्पृथक्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵ-ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ‘ਪ੍ਰਿਥਵੀਪਦ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਮਲ—ਕੱਚੇ ਅਤੇ ਪੱਕੇ—ਦੁਆਰਾ ਹਰ ਜੀਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਬੱਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 80

निदानभूतैस्संसाररोगः पुंसां प्रवर्तते । अस्य रोगस्य भैषज्यं ज्ञानमेव न चापरम्

ਨਿਦਾਨ-ਰੂਪ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ-ਰੋਗ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੋਗ ਦੀ ਦਵਾਈ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ।

Verse 81

भिषगाज्ञापकः शम्भुश्शिवः परमकारणम् । अदुःखेना ऽपि शक्तो ऽसौ पशून्मोचयितुं शिवः

ਸ਼ੰਭੂ—ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਸ਼ਿਵ—ਵੈਦ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਵੀ। ਜੀਵ ਦੁੱਖ ਭੋਗੇ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਭੂ ਬੰਧਨਬੱਧ ਪਸ਼ੂਆਂ (ਜੀਵਾਂ) ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ।

Verse 82

कथं दुःखं करोतीति नात्र कार्या विचारणा । दुःखमेव हि सर्वो ऽपि संसार इति निश्चितम्

ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਚਾਰਨਾ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਆਪ ਹੀ ਦੁੱਖਮਯ ਹੈ।

Verse 83

कथं दुःखमदुःखं स्यात्स्वभावो ह्यविपर्ययः । न हि रोगी ह्यरोगी स्याद्भिषग्भैषज्यकारणात्

ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਉਹ ਅਦੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸੁਭਾਵ ਉਲਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ਼ ਵੈਦ ਅਤੇ ਦਵਾਈ ਕਾਰਣ ਵਜੋਂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਰੋਗੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਿਰੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।

Verse 84

रोगार्तं तु भिषग्रोगाद्भैषजैस्सुखमुद्धरेत् । एवं स्वभावमलिनान्स्वभावाद्दुःखिनः पशून्

ਜਿਵੇਂ ਹਕੀਮ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸੁਖ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਮਲੀਨ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਬੱਝੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਉਧਾਰਦਾ ਹੈ।

Verse 85

स्वाज्ञौषधविधानेन दुःखान्मोचयते शिवः । न भिषक्कारणं रोगे शिवः संसारकारणम्

ਆਪਣੀ ਆਗਿਆ-ਰੂਪੀ ਦਵਾਈ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਕੀਮ ਰੋਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਵੀ ਉਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 86

इत्येतदपि वैषम्यं न दोषायास्य कल्पते । दुःखे स्वभावसंसिद्धे कथन्तत्कारणं शिवः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਸਦਾ ਵੈਸ਼ਮ੍ਯ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਜਦੋਂ ਦੁੱਖ ਜੀਵ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਸ਼ਿਵ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?

Verse 87

स्वाभाविको मलः पुंसां स हि संसारयत्यमून् । संसारकारणं यत्तु मलं मायाद्यचेतनम्

ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ‘ਮਲ’ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਆਦਿ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਜੜ੍ਹ-ਸਰੂਪ ਉਹ ਮਲ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ।

Verse 88

तत्स्वयं न प्रवर्तेत शिवसान्निध्यमन्तरा । यथा मणिरयस्कांतस्सान्निध्यादुपकारकः

ਉਹ (ਸਾਧਨ-ਸ਼ਕਤੀ) ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਚਲਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਅਯਸਕਾਂਤ ਮਣੀ (ਚੁੰਬਕ) ਵੀ ਨੇੜਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਉਪਕਾਰਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 89

अयसश्चलतस्तद्वच्छिवो ऽप्यस्येति सूरयः । न निवर्तयितुं शक्यं सान्निध्यं सदकारणम्

ਸਿਆਣੇ ਆਖਦੇ ਹਨ—“ਜਿਵੇਂ ਲੋਹਾ (ਚੁੰਬਕ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਕੇ) ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਜੀਵ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਚਲਦਾ ਹੈ।” ਸੱਚੇ ਕਾਰਣ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂ ਵਾਪਸ ਮੋੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।

Verse 90

अधिष्ठाता ततो नित्यमज्ञातो जगतश्शिवः । न शिवेन विना किंचित्प्रवृत्तमिह विद्यते

ਇਸ ਲਈ ਜਗਤ ਦਾ ਨਿੱਤ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਕਾਰਜ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 91

तत्प्रेरितमिदं सर्वं तथापि न स मुह्यति । शक्तिराज्ञात्मिका तस्य नियन्त्री विश्वतोमुखी

ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ—ਆਗਿਆ-ਸਰੂਪ—ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਨਿਯੰਤਰਕ ਹੈ।

Verse 92

तया ततमिदं शश्वत्तथापि स न दुष्यति । अनिदं प्रथमं सर्वमीशितव्यं स ईश्वरः

ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਸਦਾ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਇਸ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ—ਆਦਿ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਉਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ।

Verse 93

ईशनाच्च तदीयाज्ञा तथापि स न दुष्यति । यो ऽन्यथा मन्यते मोहात्स विनष्यति दुर्मतिः

ਇਹ ਈਸ਼ਾਨ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜੋ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਮੱਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 94

तच्छक्तिवैभवादेव तथापि स न दुष्यति । एतस्मिन्नंतरे व्योम्नः श्रुताः वागरीरिणी

ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਵੈਭਵ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਫਿਰ ਭੀ ਦੂਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਇਕ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਬਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ।

Verse 95

सत्यमोममृतं सौम्यमित्याविरभवत्स्फुटम् । ततो हृष्टतराः सर्वे विनष्टाशेषसंशयाः

ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਬਾਣੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ—“ਸਤ੍ਯ—ਓਂ—ਅੰਮ੍ਰਿਤ—ਸੌਮ੍ਯ, ਮੰਗਲਮਯ।” ਤਦ ਸਭ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਮਿਟ ਗਏ।

Verse 96

मुनयो विस्मयाविष्टाः प्रेणेमुः पवनं प्रभुम् । तथा विगतसन्देहान्कृत्वापि पवनो मुनीन्

ਮੁਨੀ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪਵਨ (ਵਾਯੁਦੇਵ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਅਤੇ ਪਵਨ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ।

Verse 97

नैते प्रतिष्ठितज्ञाना इति मत्वैवमब्रवीत् । वायुरुवाच्व । परोक्षमपरोक्षं च द्विविधं ज्ञानमिष्यते

“ਇਹ ਸਥਿਰ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਨਹੀਂ” ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਵਾਯੁ ਬੋਲੇ—ਗਿਆਨ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪਰੋਖ ਅਤੇ ਅਪਰੋਖ।

Verse 98

परोक्षमस्थिरं प्राहुरपरोक्षं तु सुस्थिरम् । हेतूपदेशगम्यं यत्तत्परोक्षं प्रचक्षते

ਪरोਖ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਉਹ ਅਸਥਿਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਪਰੋਖ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ। ਜੋ ਤਰਕ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਪरोਖ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 99

अपरोक्षं पुनः श्रेष्ठादनुष्ठानाद्भविष्यति । नापरोक्षादृते मोक्ष इति कृत्वा विनिश्चयम्

ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਤੋਂ ਮੁੜ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਪਰੋਕਸ਼ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੋਖਸ਼ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰਕੇ ਉਸੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 100

श्रेष्ठानुष्ठानसिद्ध्यर्थं प्रयतध्वमतन्द्रिताः

ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਨਿਰੰਤਰ ਯਤਨ ਕਰੋ; ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੋ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਦ ਛੱਡੋ।