पाशुपतव्रतविधिः | The Procedure of the Supreme Pāśupata Vow

Verse 1

ऋषय ऊचुः । भगवञ्छ्रोतुमिच्छामो व्रतं पाशुपतं परम् । ब्रह्मादयो ऽपि यत्कृत्वा सर्वे पाशुपताः स्मृताः

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਗਵਨ, ਅਸੀਂ ਪਰਮ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਵੀ ਸਭ ਪਾਸ਼ੁਪਤ (ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਭਗਤ) ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 2

वायुरुवाच । रहस्यं वः प्रवक्ष्यामि सर्वपापनिकृन्तनम् । व्रतं पाशुपतं श्रौतमथर्वशिरसि श्रुतम्

ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਥਰਵਸ਼ਿਰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੁਤ, ਸ਼੍ਰੌਤ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ।

Verse 3

कालश्चैत्री पौर्णमासी देशः शिवपरिग्रहः । क्षेत्रारामाद्यरण्यं वा प्रशस्तश्शुभलक्षणः

ਯੋਗ ਸਮਾਂ ਚੈਤਰ ਦੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਹੈ; ਯੋਗ ਥਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹੈ—ਖੇਤਰ, ਬਾਗ ਜਾਂ ਜੰਗਲ—ਜੇ ਉਹ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।

Verse 4

तत्र पूर्वं त्रयोदश्यां सुस्नातः सुकृताह्निकः । अनुज्ञाप्य स्वमाचार्यं संपूज्य प्रणिपत्य च

ਉੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਚਾਰਯ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲਵੇ; ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ।

Verse 5

पूजां वैशेषिकीं कृत्वा शुक्लांबरधरः स्वयम् । शुक्लयज्ञोपवीती च शुक्लमाल्यानुलेपनः

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਆਪ ਸਫ਼ੈਦ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ; ਸਫ਼ੈਦ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਪਹਿਨੇ ਅਤੇ ਸਫ਼ੈਦ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਅਨੁਲੇਪਨ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋਵੇ।

Verse 6

ध्यात्वा देवं च देवीं च तद्विज्ञापनवर्त्मना । व्रतमेतत्करोमीति भवेत्संकल्प्य दीक्षितः

ਦੇਵ (ਸ਼ਿਵ) ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਨ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ; ਦੀਖ਼ਿਤ ਭਗਤ ਸੰਕਲਪ ਕਰੇ—“ਮੈਂ ਇਹ ਵਰਤ ਕਰਾਂਗਾ।”

Verse 7

यावच्छरीरपातं वा द्वादशाब्दमथापि वा । तदर्धं वा तदर्धं वा मासद्वादशकं तु वा

ਇਹ ਵਰਤ ਦੇਹ ਪਤਨ ਤੱਕ, ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ; ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਅੱਧਾ; ਜਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 8

तदर्धं वा तदर्धं वा मासमेकमथापि वा । दिनद्वादशकं वा ऽथ दिनषट्कमथापि वा

ਉਸ ਅਵਧੀ ਦਾ ਅੱਧਾ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਅੱਧਾ; ਜਾਂ ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ; ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨ; ਜਾਂ ਛੇ ਦਿਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਨਿਯਮ ਧਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 9

तदर्धं दिनमेकं वा व्रतसंकल्पनावधि । अग्निमाधाय विधिवद्विरजाहोमकारणात्

ਵ੍ਰਤ-ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਮਿਆਦ ਅੱਧਾ ਦਿਨ ਜਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਨੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਵਿਰਜਾ-ਹੋਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਸ਼ੁੱਧੀ (ਮਲ-ਰਹਿਤਤਾ) ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ।

Verse 10

हुत्वाज्येन समिद्भिश्च चरुणा च यथाक्रमम् । पूर्णामापूर्य तां भूयस्तत्त्वानां शुद्धिमुद्दिशन्

ਘਿਉ, ਸਮਿਧਾਂ ਅਤੇ ਚਰੂ ਨੂੰ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਭਰ ਕੇ ਤੱਤਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ।

Verse 11

जुहुयान्मूलमन्त्रेण तैरेव समिदादिभिः । तत्त्वान्येतानि मद्देहे शुद्ध्यंताम् १ त्यनुस्मरन्

ਉਹੀ ਸਮਿਧ ਆਦਿ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਮੂਲਮੰਤਰ ਦੁਆਰਾ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਯਾਦ ਕਰੇ—“ਮੇਰੇ ਦੇਹ ਵਿਚਲੇ ਇਹ ਤੱਤਵ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣ।”

Verse 12

पञ्चभूतानि तन्मात्राः पञ्चकर्मेन्द्रियाणि च । ज्ञानकर्मविभेदेन पञ्चकर्मविभागशः

ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ, ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮੇਂਦ੍ਰੀਆਂ—ਇਹ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ; ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਕਰਮ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਭਾਗ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ।

Verse 13

त्वगादिधातवस्सप्त पञ्च प्राणादिवायवः । मनोबुद्धिरहं ख्यातिर्गुणाः प्रकृतिपूरुषौ

ਚਮੜੀ ਆਦਿ ਸੱਤ ਧਾਤੂ, ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਪੰਜ ਵਾਯੂ, ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਖਿਆਤੀ, ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਪੁਰੁਸ਼—ਇਹ ਜੀਵ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਤੱਤ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਕੇ ਸਾਧਕ ਪਾਸ਼-ਵਿਮੋਚਕ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ।

Verse 14

रागो विद्याकले चैव नियतिः काल एव च । माया च शुद्धिविद्या च महेश्वरसदाशिवौ

ਰਾਗ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਕਲਾ; ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਯਤੀ ਅਤੇ ਕਾਲ; ਫਿਰ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ-ਵਿਦਿਆ, ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ—ਇਹੀ ਇੱਥੇ ਉੱਚ ਤੱਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 15

शक्तिश्च शिवतत्त्वं च तत्त्वानि क्रमशो विदुः । मन्त्रैस्तु विरजैर्हुत्वा होतासौ विरजा भवेत्

ਉਹ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤ ਤੱਕ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਨਿਰਮਲ (ਵਿਰਜ) ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਤਾ/ਯਜਮਾਨ ਆਪ ਵੀ ਰਜੋ-ਮਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵਿਰਜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 16

शिवानुग्रहमासाद्य ज्ञानवान्स हि जायते । अथ गोमयमादाय पिण्डीकृत्याभिमंत्र्य च

ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੋਬਰ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਪਿੰਡ ਬਣਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 17

विन्यस्याग्नौ च सम्प्रोक्ष्य दिने तस्मिन्हविष्यभुक् । प्रभाते तु चतुर्दश्यां कृत्वा सर्वं पुरोदितम्

ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਰੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋક્ષણ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦਿਨ ਕੇਵਲ ਹਵਿਸ਼੍ਯ-ਭੋਜਨ ਹੀ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਸਭ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ, ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

Verse 18

दिने तस्मिन्निराहारः कालं शेषं समापयेत् । प्रातः पर्वणि चाप्येवं कृत्वा होमा वसानतः

ਉਸ ਦਿਨ ਨਿਰਾਹਾਰ ਰਹਿ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਮਾਂ ਨਿਯਮ-ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਲੇ ਸਵੇਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਵਣ ਵੇਲੇ ਵੀ ਐਸਾ ਕਰਕੇ, ਸਮਾਪਤੀ-ਵਿਧੀ ਸਮੇਤ ਹੋਮ ਕਰ ਕੇ ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰੇ।

Verse 19

उपसंहृत्य रुद्राग्निं गृह्णीयाद्भस्म यत्नतः । ततश्च जटिलो मुण्डी शिखैकजट एव वा

ਰੁਦ੍ਰ-ਅਗਨੀ ਦਾ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਉਪਸੰਹਾਰ ਕਰਕੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ-ਵ੍ਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜਟਾਧਾਰੀ, ਮੁੰਡਿਤ, ਜਾਂ ਇਕ ਸ਼ਿਖਾ/ਇਕ ਜਟਾ ਧਾਰੇ।

Verse 20

भूत्वा स्नात्वा ततो वीतलज्जश्चेत्स्याद्दिगम्बरः । अपि काषायवसनश्चर्मचीराम्बरो ऽथ वा

ਲੋੜੀਂਦੇ ਆਚਾਰ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਲੱਜਾ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਜੇ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦਿਗੰਬਰ ਰਹੇ। ਜਾਂ ਕਾਸ਼ਾਇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਜਾਂ ਚਰਮ ਤੇ ਵਲਕਲ ਦਾ ਆਵਰਨ ਧਾਰੇ—ਜੋ ਸ਼ਿਵਾਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਵੇ।

Verse 21

एकाम्बरो वल्कली वा भवेद्दण्डी च मेखली । प्रक्षाल्य चरणौ पश्चाद्द्विराचम्यात्मनस्तनुम्

ਇੱਕ ਹੀ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ ਜਾਂ ਵਲਕਲ ਪਹਿਨੇ; ਡੰਡ ਅਤੇ ਮੇਖਲਾ ਵੀ ਧਾਰੇ। ਫਿਰ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ, ਦੋ ਵਾਰ ਆਚਮਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ (ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਤੇ ਯੋਗ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਲਈ)।

Verse 22

संकुलीकृत्य तद्भस्म विरजानलसंभवम् । अग्निरित्यादिभिर्मंत्रैः षड्भिराथर्वणैः क्रमात्

ਫਿਰ ਵਿਰਜਾ-ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਸ ਭਸਮ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲਾ ਕੇ, ‘ਅਗਨਿ…’ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਆਥਰਵਣ ਦੇ ਛੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਸ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰੇ।

Verse 23

विभृज्यांगानि मूर्धादिचरणांतानि तैस्स्पृशेत् । ततस्तेन क्रमेणैव समुद्धृत्य च भस्मना

ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ, ਉਸ (ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ) ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹੇ। ਫਿਰ ਉਸੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭਸਮ ਚੁੱਕ ਕੇ ਕਦਮ-ਬ-ਕਦਮ ਲੇਪਨ/ਧਾਰਣ ਕਰੇ।

Verse 24

सर्वांगोद्धूलनं कुर्यात्प्रणवेन शिवेन वा । ततस्त्रिपुण्ड्रं रचयेत्त्रियायुषसमाह्वयम्

ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਜਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਨਾਮ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਸਾਰੇ ਸ਼ਰੀਰ ਉੱਤੇ ਵਿਭੂਤੀ (ਭਸਮ) ਮਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ—ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਰੂਪ ਤ੍ਰਿਆਯੁਸ਼ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦਿਆਂ।

Verse 25

शिवभावं समागम्य शिवयोगमथाचरेत् । कुर्यात्स्त्रिसन्ध्यमप्येवमेतत्पाशुपतं व्रतम्

ਸ਼ਿਵ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਤಃ, ਦੁਪਹਿਰ ਅਤੇ ਸਾਂਝ—ਤਿੰਨਾਂ ਸੰਧਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ—ਇਹ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਨਿਭਾਏ।

Verse 26

भुक्तिमुक्तिप्रदं चैतत्पशुत्वं विनिवर्तयेत् । तत्पशुत्वं परित्यज्य कृत्वा पाशुपतं व्रतम्

ਇਹ (ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ) ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪਸ਼ੁਤਵ, ਅਰਥਾਤ ਬੰਧੇ ਜੀਵ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪਸ਼ੁਤਵ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਧਾਰੇ।

Verse 27

पूजनीयो महादेवो लिंगमूर्तिस्सनातनः । पद्ममष्टदलं हैमं नवरत्नैरलंकृतम्

ਲਿੰਗ-ਮੂਰਤੀ ਸਨਾਤਨ ਮਹਾਦੇਵ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਨੌ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਅੱਠ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਮਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 28

कर्णिकाकेशरोपेतमासनं परिकल्पयेत् । विभवे तदभावे तु रक्तं सितमथापि वा

ਕਰਨਿਕਾ ਅਤੇ ਕੇਸਰਾਂ ਵਾਲਾ (ਕਮਲ-ਸਮਾਨ) ਆਸਨ ਤਿਆਰ ਕਰੇ। ਸਮਰੱਥਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹੀ; ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਲਾਲ ਆਸਨ ਜਾਂ ਚਿੱਟਾ ਆਸਨ ਵੀ ਵਰਤੇ।

Verse 29

पद्मं तस्याप्यभावे तु केवलं भावनामयम् । तत्पद्मकर्णिकामध्ये कृत्वा लिंगं कनीयसम्

ਸਾਧਕ ਕਮਲ ਲਵੇ; ਜੇ ਉਹ ਵੀ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਕਮਲ ਕਲਪੇ। ਉਸ ਕਮਲ ਦੀ ਕਰਣਿਕਾ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ/ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕਰੇ।

Verse 30

स्फीटिकं पीठिकोपेतं पूजयेद्विधिवत्क्रमात् । प्रतिष्ठाप्य विधानेन तल्लिंगं कृतशोधनम्

ਪੀਠਿਕਾ ਸਮੇਤ ਸਫਟਿਕ ਲਿੰਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ, ਨਿਯਮ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰੇ।

Verse 31

परिकल्प्यासनं मूर्तिं पञ्चवक्त्रप्रकारतः । पञ्चगव्यादिभिः पूर्णैर्यथाविभवसंभृतैः

ਆਸਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਪੰਚਵਕਤ੍ਰ ਸਰੂਪ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵ-ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਉਪਹਾਰ ਤਿਆਰ ਕਰੇ।

Verse 32

स्नापयेत्कलशैः पूर्णैरष्टापदसमुद्भवैः । गंधद्रव्यैस्सकर्पूरैश्चन्दनाद्यैस्सकुंकुमैः

ਅੱਠ-ਦਲ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਭਰੇ ਹੋਏ ਕਲਸ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਸਮੇਤ—ਕਪੂਰ, ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਅਤੇ ਕੁੰਕੁਮ/ਕੇਸਰ ਨਾਲ—ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਦਾਤਾ ਹਨ।

Verse 33

सवेदिकं समालिप्य लिंगं भूषणभूषितम् । बिल्वपत्रैश्च पद्मैश्च रक्तैः श्वेतैस्तथोत्पलैः

ਵੇਦੀ ਸਮੇਤ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਅਨੁਲੇਪਨ ਕਰਕੇ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ; ਫਿਰ ਬਿਲਵ ਪੱਤਰਾਂ, ਲਾਲ-ਚਿੱਟੇ ਕਮਲਾਂ ਅਤੇ ਉਤਪਲਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 34

नीलोत्पलैस्तथान्यैश्च पुष्पैस्तैस्तैस्सुगंधिभिः । पुण्यैः प्रशस्तैः पत्रैश्च चित्रैर्दूर्वाक्षतादिभिः

ਨੀਲੇ ਕਮਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹੋਰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ; ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਦੂರ್ವਾ, ਅਖ਼ਤ ਆਦਿ ਵਿਭਿੰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ (ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ)।

Verse 35

समभ्यर्च्य यथालाभं महापूजाविधानतः । धूपं दीपं तथा चापि नैवेद्यं च समादिशेत्

ਯਥਾਸਮਰੱਥਾ ਮਹਾਪੂਜਾ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਧੂਪ, ਦੀਪ ਅਤੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਵੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 36

निवेदयित्वा विभवे कल्याणं च समाचरेत् । इष्टानि च विशिष्टानि न्यायेनोपार्जितानि च

ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਆਚਰਨ ਕਰੇ। ਜੋ ਇੱਛਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਸਤੂਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਕਮਾਈਆਂ ਹੋਣ (ਉਹੀ ਦਾਨ ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆਵੇ)।

Verse 37

सर्वद्रव्याणि देयानि व्रते तस्मिन्विशेषतः । श्रीपत्रोत्पलपद्मानां संख्या साहस्रिकी मता

ਉਸ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾਨ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬਿਲਵ ਪੱਤਰ, ਨੀਲ ਕਮਲ ਅਤੇ ਪਦਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸਹਸ੍ਰ (ਹਜ਼ਾਰ) ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 38

प्रत्येकमपरा संख्या शतमष्टोत्तरं द्विजाः । तत्रापि च विशेषेण न त्यजेद्बिल्वपत्रकम्

ਹੇ ਦਵਿਜੋ! ਹਰ ਅਰਪਣ ਲਈ ਹੋਰ ਗਿਣਤੀ ਇਕ ਸੌ ਅੱਠ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਬਿਲਵ ਪੱਤਾ ਕਦੇ ਨਾ ਛੱਡੋ।

Verse 39

हैममेकं परं प्राहुः पद्मं पद्मसहस्रकात् । नीलोत्पलादिष्वप्येतत्समानं बिल्बपत्रकैः

ਹਜ਼ਾਰ ਸਧਾਰਣ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਸੁਵਰਨ ਕਮਲ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੀਲੋਤਪਲ ਆਦਿ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜੇ ਬਿਲਵ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 40

पुष्पान्तरे न नियमो यथालाभं निवेदयेत् । अष्टाङ्गमर्घ्यमुत्कृष्टं धूपालेपौ विशेषतः

ਫੁੱਲ ਅਰਪਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਠੋਰ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਮਿਲੇ ਉਹੀ ਭੇਟ ਕਰੋ। ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਅਰਘ੍ਯ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਧੂਪ ਤੇ ਲੇਪਨ (ਅਨੁਲੇਪਨ) ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹਨ।

Verse 41

चन्दनं वामदेवाख्ये हरितालं च पौरुषे । ईशाने भसितं केचिदालेपनमितीदृशाम्

ਵਾਮਦੇਵ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨ ਦਾ ਲੇਪਨ, ਪੌਰੁਸ਼ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿੱਚ ਹਰਿਤਾਲ (ਪੀਲਾ), ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿੱਚ ਭਸਮ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਆਚਾਰਯ ਲੇਪਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 42

न धूपमिति मन्यन्ते धूपान्तरविधानतः । सितागुरुमघोराख्ये मुखे कृष्णागुरुं पुनः

ਧੂਪ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਧਾਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਧੂਪ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਅਘੋਰ-ਮੁਖ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ੈਦ ਅਗਰੂ (ਸੀਤਾਗੁਰੂ) ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਕਾਲਾ ਅਗਰੂ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਗੁਰੂ) ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 43

पौरुषे गुग्गुलं सव्ये सौम्ये सौगंधिकं मुखे । ईशाने ऽपि ह्युशीरादि देयाद्धूपं विशेषतः

ਪੌਰੁਸ਼ ਭਾਵ ਲਈ ਗੁੱਗੁਲ ਦਾ ਧੂਪ ਅਰਪਣ ਕਰੋ; ਸਵ੍ਯ (ਖੱਬੇ) ਪਾਸੇ ਸੌਮ੍ਯ ਸੁਗੰਧ; ਮੁਖ ਵਿੱਚ ਸੌਗੰਧਿਕ ਧੂਪ। ਈਸ਼ਾਨ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸ਼ੀਰ ਆਦਿ ਦਾ ਧੂਪ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 44

शर्करामधुकर्पूरकपिलाघृतसंयुतम् । चंदनागुरुकाष्ठाद्यं सामान्यं संप्रचक्षते

ਸ਼ੱਕਰ, ਸ਼ਹਿਦ, ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਕਪਿਲਾ ਘਿਉ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਚੰਦਨ, ਅਗਰੂ, ਸੁਗੰਧੀ ਲੱਕੜ ਆਦਿ ਮਿਲਿਆ ਜੋ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸਾਮਾਨ੍ਯ’ (ਮਿਆਰੀ) ਅਰਪਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 45

कर्पूरवर्तिराज्याढ्या देया दीपावलिस्ततः । अर्घ्यमाचमनं देयं प्रतिवक्त्रमतः परम्

ਤਦਨੰਤਰ ਕਪੂਰ ਦੀਆਂ ਬੱਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਦੀਪਾਂ ਦੀ ਪੰਕਤੀ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਹਰ ਪੂਜਨੀਯ ਮੁਖ ਅੱਗੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਆਚਮਨ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ।

Verse 46

प्रथमावरणे पूज्यो क्रमाद्धेरम्बषण्मुखौ । ब्रह्मांगानि ततश्चैव प्रथमावरणेर्चिते

ਪਹਿਲੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੇਰੰਬ (ਗਣੇਸ਼) ਅਤੇ ਸ਼ਣਮੁਖ (ਕਾਰਤਿਕੇਯ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਉਸੇ ਪਹਿਲੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅੰਗ-ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਵੀ ਅਰਚਨ ਕਰੇ।

Verse 47

द्वितीयावरणे पूज्या विघ्नेशाश्चक्रवर्तिनः । तृतीयावरणे पूज्या भवाद्या अष्टमूर्तयः

ਦੂਜੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨੇਸ਼ (ਗਣੇਸ਼) ਅਤੇ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ (ਸਾਰਵਭੌਮ) ਪੂਜਨੀਯ ਹਨ। ਤੀਜੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਭਵ ਆਦਿ ਅਸ਼ਟਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 48

महादेवादयस्तत्र तथैकादशमूर्तयः । चतुर्थावरणे पूज्याः सर्व एव गणेश्वराः

ਉੱਥੇ ਮਹਾਦੇਵ ਆਦਿ ਅਤੇ ਏਕਾਦਸ਼ ਮੂਰਤੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਚੌਥੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਪੂਜਨੀਯ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਿਵ-ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ, ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਹਨ।

Verse 49

बहिरेव तु पद्मस्य पञ्चमावरणे क्रमात् । दशदिक्पतयः पूज्याः सास्त्राः सानुचरास्तथा

ਫਿਰ ਕਮਲ ਦੇ ਬਾਹਰ, ਉਸ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਆਵਰਨ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਪਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਸਮੇਤ ਵੀ।

Verse 50

ब्रह्मणो मानसाः पुत्राः सर्वे ऽपि ज्योतिषां गणाः । सर्वा देव्यश्च देवाश्च सर्वे सर्वे च खेचराः

ਜੋਤਿਮਯ ਦਿਵ੍ਯ ਗਣ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਾਨਸ-ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਸਭ ਦੇਵੀਆਂ, ਦੇਵ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ਗਾਮੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਵੀ ਉਸੇ ਦਿਵ੍ਯ ਮੂਲ ਤੋਂ ਹਨ।

Verse 51

पातालवासिनश्चान्ये सर्वे मुनिगणा अपि । योगिनो हि सखास्सर्वे पतंगा मातरस्तथा

ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਵੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮੁਨੀ-ਗਣ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। ਸਭ ਯੋਗੀ, ਸਭ ਸਖਾ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਪਤੰਗ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਤ੍ਰ-ਗਣ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ।

Verse 52

क्षेत्रपालाश्च सगणाः सर्वं चैतच्चराचरम् । पूजनीयं शिवप्रीत्या मत्त्वा शंभुविभूतिमत्

ਖੇਤਰਪਾਲ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਚਰ-ਅਚਰ ਜਗਤ—ਸਭ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਵਿਭੂਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 53

अथावरणपूजांते संपूज्य परमेश्वरम् । साज्यं सव्यं जनं हृद्यं हविर्भक्त्या निवेदयेत्

ਫਿਰ ਆਵਰਣ-ਪੂਜਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ, ਘਿਉ ਸਮੇਤ ਮਨੋਹਰ ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਭਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹਵਿ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 54

मुखवासादिकं दत्त्वा ताम्बूलं सोपदंशकम् । अलंकृत्य च भूयो ऽपि नानापुष्पविभूषणैः

ਮੁਖਵਾਸ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਉਪਦੰਸ਼ ਸਮੇਤ ਤਾਮਬੂਲ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਮੁੜ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ (ਪੂਜਯ ਨੂੰ) ਸਜਾਇਆ।

Verse 55

नीराजनांते विस्तीर्य पूजाशेषं समापयेत् । चषकं सोपकारं च शयनं च समर्पयेत्

ਨੀਰਾਜਨ (ਆਰਤੀ) ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਛਾ ਕੇ ਪੂਜਾ ਦੇ ਬਾਕੀ ਅੰਗ ਪੂਰੇ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਉਪਚਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਚਸ਼ਕ (ਪਿਆਲਾ) ਅਤੇ ਸ਼ਯਨ-ਸੇਵਾ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 56

चन्द्रसंकाशहारं च शयनीयं समर्पयेत् । आद्यं नृपोचितं हृद्यं तत्सर्वमनुरूपतः

ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ ਹਾਰ ਅਤੇ ਯੋਗ ਸ਼ਯਨ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ। ਇਹ ਅਗੇਤਰੇ ਦਾਨ—ਰਾਜੋਚਿਤ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਭਾਉਣ ਵਾਲੇ—ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਯਥੋਚਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਨਾਲ ਭੇਟ ਕਰੇ।

Verse 57

कृत्वा च कारयित्वा च हित्वा च प्रतिपूजनम् । स्तोत्रं व्यपोहनं जप्त्वा विद्यां पञ्चाक्षरीं जपेत्

ਵਿਧੀ ਆਪ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਅਤੇ ਵਿਘਨ-ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਤਿਪੂਜਨ ਨੂੰ ਵੱਖ ਰੱਖ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ‘ਵ੍ਯਪੋਹਨ’ ਸਤੋਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ-ਨਿਸ਼ਠ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ ਵਿਦਿਆ (ਮੰਤਰ) ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 58

प्रदक्षिणां प्रणामं च कृत्वात्मानं समर्पयेत् । ततः पुरस्ताद्देवस्य गुरुविप्रौ च पूजयेत्

ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 59

दत्त्वार्घ्यमष्टौ पुष्पाणि देवमुद्वास्य लिंगतः । अग्नेश्चाग्निं सुसंयम्य ह्युद्वास्य च तमप्युत

ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਅੱਠ ਫੁੱਲ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਲਿੰਗ ਤੋਂ ਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੀ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ ਸਥਿਰ ਕਰ, ਉਸ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 60

प्रत्यहं च जनस्त्वेवं कुर्यात्सेवां पुरोदिताम् । ततस्तत्साम्बुजं लिंगं सर्वोपकरणान्वितम्

ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਭਗਤ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀ ਸੇਵਾ-ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਉਪਕਰਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਜਲ ਅਰਪਣ ਅਤੇ ਕਮਲ ਅਰਚਨਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਨ্নਿਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 61

समर्पयेत्स्वगुरवे स्थापयेद्वा शिवालये । संपूज्य च गुरून्विप्रान्व्रतिनश्च विशेषतः

ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਸ਼ਿਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ, ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਰਤਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਦਾ ਕਰਮ ਕਰੇ।

Verse 62

भक्तान्द्विजांश्च शक्तश्चेद्दीनानाथांश्च तोषयेत् । स्वयं चानशने शक्तः फलमूलाशने ऽथ वा

ਜੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਭਗਤਾਂ, ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਅਤੇ ਦीन-ਅਨਾਥਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਜੇ ਤਾਕਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਪ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖੇ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਫਲ-ਮੂਲ ਦਾ ਆਹਾਰ ਕਰੇ।

Verse 63

पयोव्रतो वा भिक्षाशी भवेदेकाशनस्तथा । नक्तं युक्ताशनो नित्यं भूशय्यानिरतः शुचिः

ਉਹ ਪਯੋਵ੍ਰਤ ਧਾਰੇ ਜਾਂ ਭਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਏ; ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਿਯਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖਾਏ। ਸਦਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੌਣ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮੀ ਬਣਿਆ ਰਹੇ।

Verse 64

भस्मशायी तृणेशायी चीराजिनधृतो ऽथवा । ब्रह्मचर्यव्रतो नित्यं व्रतमेतत्समाचरेत्

ਉਹ ਇਹ ਵਰਤ ਸਦਾ ਆਚਰੇ—ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਤ੍ਰਿਣ ਉੱਤੇ ਸੌਵੇ, ਵਲਕਲ-ਵਸਤ੍ਰ ਜਾਂ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਧਾਰੇ, ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ।

Verse 65

अर्कवारे तथार्द्रायां पञ्चदश्यां च पक्षयोः । अष्टम्यां च चतुर्दश्यां शक्तस्तूपवसेदपि

ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ, ਆਰਦ੍ਰਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਦਿਨ, ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਪੰਦਰਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਅੱਠਮੀ ਤੇ ਚੌਦਵੀਂ ਨੂੰ ਵੀ—ਜੋ ਸਮਰਥ ਹੋਵੇ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਵੀ ਕਰੇ।

Verse 66

पाखण्डिपतितोदक्यास्सूतकान्त्यजपूर्वकान् । वर्जयेत्सर्वयत्नेन मनसा कर्मणा गिरा

ਮਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ—ਪਾਖੰਡੀ, ਪਤਿਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਲ ਅਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਸੂਤਕ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹੋਏ ਅਤੇ ਚਾਂਡਾਲ ਆਦਿ ਬਹਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ—ਸਾਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਤਿਆਗਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਗ ਸ਼ਿਵ-ਮਾਰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਤੇ ਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ।

Verse 67

क्षमदानदयासत्याहिंसाशीलः सदा भवेत् । संतुष्टश्च प्रशान्तश्च जपध्यानरतस्तथा

ਉਹ ਸਦਾ ਖ਼ਿਮਾ, ਦਾਨ, ਦਇਆ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ। ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਜਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹੇ; ਤਦ ਸ਼ਿਵ-ਮਾਰਗ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣ ਕੇ, ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਪਾਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 68

कुर्यात्त्रिषवणस्नानं भस्मस्नानमथापि वा । पूजां वैशेषिकीं चैव मनसा वचसा गिरा

ਤ੍ਰਿਸਵਣ-ਸਨਾਨ (ਤਿੰਨਾਂ ਸੰਧਿਆਵਾਂ ਵੇਲੇ ਸਨਾਨ) ਕਰੇ, ਜਾਂ ਭਸਮ-ਸਨਾਨ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਵੀ—ਮਨ ਨਾਲ, ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉਚਾਰਿਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ—ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ, ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸ਼ਿਵਾਰਪਣ ਕਰਦਿਆਂ।

Verse 69

बहुनात्र किमुक्तेन नाचरेदशिवं व्रती । प्रमादात्तु तथाचारे निरूप्य गुरुलाघवे

ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਕਹਿਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਵਰਤਧਾਰੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸ਼ਿਵ, ਅਰਥਾਤ ਸ਼ਿਵ-ਵਿਰੋਧੀ ਆਚਰਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪਰ ਜੇ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਐਸਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ-ਲਘੂ (ਭਾਰੀ-ਹਲਕੇ ਦੋਸ਼) ਨੂੰ ਪਰਖ ਕੇ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 70

उचितां निष्कृतिं कुर्यात्पूजाहोमजपादिभिः । आसमाप्तेर्व्रतस्यैवमाचरेन्न प्रमादतः

ਪੂਜਾ, ਹੋਮ, ਜਪ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੱਕ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ।

Verse 71

गोदानं च वृषोत्सर्गं कुर्यात्पूजां च संपदा । भक्तश्च शिवप्रीत्यर्थं सर्वकामविवर्जितः

ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ, ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਭਗਤ ਨੂੰ ਗੋਦਾਨ, ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਅਤੇ ਧਨ-ਸੰਪਦਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 72

सामान्यमेतत्कथितं व्रतस्यास्य समासतः । प्रतिमासं विशेषं च प्रवदामि यथाश्रुतम्

ਇਸ ਵਰਤ ਦਾ ਸਧਾਰਣ ਵਿਧਾਨ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

Verse 73

वैशाखे वज्रलिंगं तु ज्येष्ठे मारकतं शुभम् । आषाढे मौक्तिकं विद्याच्छ्रावणे नीलनिर्मितम्

ਵੈਸਾਖ ਵਿੱਚ ਵਜ੍ਰਲਿੰਗ, ਜੇਠ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਮਰਕਤਲਿੰਗ, ਆਸਾੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮੌਕਤਿਕਲਿੰਗ ਅਤੇ ਸਾਵਣ ਵਿੱਚ ਨੀਲਮਣੀ ਨਾਲ ਬਣੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 74

मासे भाद्रपदे चैव पद्मरागमयं परम् । आश्विने मासि विद्याद्वै लिंगं गोमेदकं वरम्

ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਮਹੀਨੇ ਪਦਮਰਾਗ (ਰੂਬੀ) ਨਾਲ ਬਣੇ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਆਸ਼ਵਿਨ ਮਹੀਨੇ ਗੋਮੇਦਕ (ਹੈਸੋਨਾਈਟ) ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਉੱਤਮ ਲਿੰਗ ਹੀ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣੋ।

Verse 75

कार्तिक्यां वैद्रुमं लिंगं वैदूर्यं मार्गशीर्षके । पुष्परागमयं पौषे माघे द्युमणिजन्तथा

ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਵੈਦ੍ਰੁਮ (ਮੂੰਗਾ) ਦਾ ਲਿੰਗ, ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੈਦੂਰਯ (ਕੈਟਸ-ਆਈ) ਦਾ ਲਿੰਗ, ਪੌਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਪਰਾਗ (ਪੁਖਰਾਜ/ਟੋਪਾਜ਼) ਦਾ ਲਿੰਗ, ਅਤੇ ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਉਮਣੀ (ਦੀਪਤ ਰਤਨ) ਦਾ ਲਿੰਗ ਪੂਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 76

फाल्गुणे चन्द्रकान्तोत्थं चैत्रे तद्व्यत्ययो ऽथवा । सर्वमासेषु रत्नानामलाभे हैममेव वा

ਫਾਲਗੁਣ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਕਾਂਤ (ਚੰਦਰਮਣੀ) ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ/ਬਣਿਆ ਲਿੰਗ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਚੈਤਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਉਲਟ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੇ ਰਤਨ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਸੋਨੇ ਦਾ ਲਿੰਗ ਹੀ ਵਰਤ ਲਵੋ।

Verse 77

हैमाभावे राजतं वा ताम्रजं शैलजन्तथा । मृन्मयं वा यथालाभं जातुषं चान्यदेव वा

ਜੇ ਸੋਨਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਚਾਂਦੀ, ਜਾਂ ਤਾਂਬਾ, ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਦਾ ਵੀ (ਲਿੰਗ) ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਜੋ ਮਿਲੇ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿੱਟੀ ਦਾ, ਜਾਂ ਲਾਖ/ਰਾਲ (ਰੇਜ਼ਿਨ) ਦਾ—ਅਥਵਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਯੋਗ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਵੀ।

Verse 78

सर्वगंधमयं वाथ लिंगं कुर्याद्यथारुचि । व्रतावसानसमये समाचरितनित्यकः

ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਰੁਚੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਸੁਗੰਧਾਂ ਨਾਲ ਮਹਿਕਦਾ ਲਿੰਗ ਵੀ ਬਣਾਵੇ। ਵਰਤ ਦੇ ਸਮਾਪਨ ਵੇਲੇ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਦੀ ਰੀਤ ਅਦਾ ਕਰੇ।

Verse 79

कृत्वा वैशेषिकीं पूजां हुत्वा चैव यथा पुरा । संपूज्य च तथाचार्यं व्रतिनश्च विशेषतः

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਆਚਾਰਯ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਕਾਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਰਤਧਾਰੀ ਜਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਰ ਦੇਵੇ।

Verse 80

देशिकेनाप्यनुज्ञातः प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः । दर्भासनो दर्भपाणिः प्राणापानौ नियम्य च

ਦੇਸ਼ਿਕ (ਗੁਰੂ) ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਪੂਰਬ-ਮੁਖ ਜਾਂ ਉੱਤਰ-ਮੁਖ ਹੋ ਕੇ, ਦರ್ಭਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਅਤੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦર્ભ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਦਾ ਨਿਯਮਨ ਤੇ ਸੰਯਮ ਕਰੇ।

Verse 81

जपित्वा शक्तितो मूलं ध्यात्वा साम्बं त्रियम्बकम् । अनुज्ञाप्य यथापूर्वं नमस्कृत्य कृताञ्जलिः

ਯਥਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਕੇ, ਉਮਾ-ਸਹਿਤ ਤ੍ਰਿਯੰਬਕ ਸਾਂਬ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਆਗਿਆ ਮੰਗ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ।

Verse 82

समुत्सृजामि भगवन्व्रतमेतत्त्वदाज्ञया । इत्युक्त्वा लिंगमूलस्थान्दर्भानुत्तरतस्त्यजेत्

“ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਹ ਵਰਤ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ”—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਲਿੰਗ ਦੇ ਮੂਲ ਸਥਾਨ ਰੱਖੇ ਦರ್ಭੇ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸੁੱਟ ਦੇਵੇ।

Verse 83

ततो दण्डजटाचीरमेखला अपि चोत्सृजेत् । पुनराचम्य विधिवत्पञ्चाक्षरमुदीरयेत्

ਫਿਰ ਡੰਡਾ, ਜਟਾ, ਚੀਰ-ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮੇਖਲਾ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੜ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ।

Verse 84

यः कृत्वात्यंतिकीं दीक्षामादेहान्तमनाकुलः । व्रतमेतत्प्रकुर्वीत स तु वै नैष्ठिकः स्मृतः

ਜੋ ਪਰਮ (ਅੰਤਿਮ) ਦੀਖਿਆ ਲੈ ਕੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੱਕ ਅਡੋਲ ਤੇ ਨਿਰਾਕੁਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਰਤ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ‘ਨੈਸ਼ਠਿਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 85

सो ऽत्याश्रमी च विज्ञेयो महापाशुपतस्तथा । स एव तपतां श्रेष्ठ स एव च महाव्रती

ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ‘ਅਤਿਆਸ਼੍ਰਮੀ’ ਅਤੇ ‘ਮਹਾਪਾਸ਼ੁਪਤ’ ਜਾਣੋ। ਉਹੀ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਉਹੀ ਮਹਾਵ੍ਰਤੀ ਹੈ।

Verse 86

न तेन सदृशः कश्चित्कृतकृत्यो मुमुक्षुषु । यो यतिर्नैष्ठिको जातस्तमाहुर्नैष्ठिकोत्तमम्

ਮੁਮੁਕਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੈ। ਜੋ ਯਤੀ ਨੈਸ਼ਠਿਕ ਬਣ ਕੇ ਅਡੋਲ ਵਰਤ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ, ਉਹੀ ‘ਨੈਸ਼ਠਿਕੋਤਮ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 87

यो ऽन्वहं द्वादशाहं वा व्रतमेतत्समाचरेत् । सो ऽपि नैष्ठिकतुल्यः स्यात्तीव्रव्रतसमन्वयात्

ਜੋ ਇਹ ਵਰਤ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਕਰੇ, ਉਹ ਤੀਖੇ ਤਪ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇਸ ਵਰਤ-ਸੰਯੋਗ ਕਰਕੇ ਨੈਸ਼ਠਿਕ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 88

घृताक्तो यश्चरेदेतद्व्रतं व्रतपरायणः । द्वित्रैकदिवसं वापि स च कश्चन नैष्ठिकः

ਜੋ ਘਿਉ ਨਾਲ ਅਭ੍ਯਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਾਯਣ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਵਰਤ ਕਰੇ—ਦੋ, ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵੀ—ਉਹ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨੈਸ਼ਠਿਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 89

कृत्यमित्येव निष्कामो यश्चरेद्व्रतमुत्तमम् । शिवार्पितात्मा सततं न तेन सदृशः क्वचित्

ਜੋ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕੇਵਲ “ਇਹ ਮੇਰਾ ਕਰਤੱਬ ਹੈ” ਸਮਝ ਕੇ ਉੱਤਮ ਵਰਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਆਪਣਾ ਆਪ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

Verse 90

भस्मच्छन्नो द्विजो विद्वान्महापातकसंभवैः । पापैस्सुदारुणैस्सद्यो मुच्यते नात्र संशयः

ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਦਵਾਨ ਦਵਿਜ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 91

रुद्राग्निर्यत्परं वीर्यन्तद्भस्म परिकीर्तितम् । तस्मात्सर्वेषु कालेषु वीर्यवान्भस्मसंयुतः

ਰੁਦ੍ਰਾਗਨੀ ਦੀ ਜੋ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਭਸਮ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਭਸਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਵੇਲੇ ਸ਼ਕਤੀਵਾਨ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 92

भस्मनिष्ठस्य नश्यन्ति देषा भस्माग्निसंगमात् । भस्मस्नानविशुद्धात्मा भस्मनिष्ठ इति स्मृतः

ਭਸਮਨਿਸ਼ਠ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਭਸਮ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਭਸਮ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਅੰਦਰਲਾ ਮਨ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ, ਉਹ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ‘ਭਸਮਨਿਸ਼ਠ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 93

भस्मना दिग्धसर्वांगो भस्मदीप्तत्रिपुंड्रकः । भस्मस्नायी च पुरुषो भस्मनिष्ठ इति स्मृतः

ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਭਸਮ ਨਾਲ ਲਿਪਤੇ ਹੋਣ, ਜਿਸ ਦਾ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਭਸਮ ਨਾਲ ਚਮਕੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਭਸਮ-ਸਨਾਨ ਕਰੇ—ਉਹ ਪੁਰਖ ‘ਭਸਮਨਿਸ਼ਠ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 94

भूतप्रेतपिशासाश्च रोगाश्चातीव दुस्सहाः । भस्मनिष्ठस्य सान्निध्याद्विद्रवंति न संशयः

ਭੂਤ, ਪ੍ਰੇਤ, ਪਿਸਾਚ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸਹਿ ਰੋਗ ਵੀ—ਜੋ ਭਸਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 95

भासनाद्भासितं प्रोक्तं भस्म कल्मषभक्षणात् । भूतिभूतिकरी चैव रक्षा रक्षाकरी परम्

ਇਸ ਨੂੰ ‘ਭਾਸਿਤ’ ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਭਸਮ’ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਇਹ ਕਲਮਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭੱਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚੀ ਭੂਤੀ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮ ਰੱਖਿਆ—ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਹੈ।

Verse 96

किमन्यदिह वक्तव्यं भस्ममाहात्म्यकारणम् । व्रती च भस्मना स्नातस्स्वयं देवो महेश्वरः

ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹੀਏ—ਭਸਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹੀ ਹੈ। ਆਪ ਹੀ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਭਸਮ ਨਾਲ ਸਨਾਤ (ਲੇਪਿਤ) ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 97

परमास्त्रं च शैवानां भस्मैतत्पारमेश्वरम् । धौम्याग्रजस्य तपसि व्यापदो यन्निवारिताः

ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਇਹ ਭਸਮ ਸ਼ੈਵਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਅਸਤ੍ਰ ਹੈ; ਧੌਮ੍ਯ ਦੇ ਅਗਰਜ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਉੱਠੀਆਂ ਵਿਘਨ-ਬਾਧਾਵਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋਈਆਂ।

Verse 98

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कृत्वा पाशुपतव्रतम् । धनवद्भस्म संगृह्य भस्मस्नानरतो भवेत्

ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰ; ਅਤੇ ਭਸਮ ਨੂੰ ਧਨ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਭਸਮ-ਸਨਾਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿ।