गौरीप्रवेशः—शिवसाक्षात्कारः (Gaurī’s Entry and the Vision of Śiva)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਿਮਵਾਨ ਦੀ ਧੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਗੌਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਅੰਤਹਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸੁਆਮੀ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਾਪ ਕੀਤਾ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਗਣੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਾਯੂ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਯ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ‘ਪਰਮ ਰਸ’ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੋਮਲ ਹਿਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਅਤੇ ਸੰਕੋਚ ਮਿਲੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਗਮਨ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਅੰਦਰਲੇ ਗਣ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਦੇਵੀ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਉੱਠੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਅਲਿੰਗਨ ਕਰਕੇ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵੀ ਸੋਫ਼ੇ/ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਬੈਠਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਕੋਮਲ ਛੇੜਛਾੜ ਭਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਅਵਸਥਾ ਯਾਦ ਕਰਾ ਕੇ ਰੂਪ, ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਮਿਲਾਪ-ਸਮਾਧਾਨ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਨੇੜਤਾ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । कृत्वा गौरं वपुर्दिव्यं देवी गिरिवरात्मजा । कथं ददर्श भर्तारं प्रविष्टा मन्दितं सती
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੇਵੀ, ਗਿਰਿਵਰ ਦੀ ਧੀ ਸਤੀ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗੌਰ ਵਰਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ?
Verse 2
प्रवेशसमये तस्या भवनद्वारगोचरैः । गणेशैः किं कृतं देवस्तान्दृष्ट्वा किन्तदा ऽकरोत्
ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਵੇਲੇ ਮਹਲ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਗਣੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤਦ ਕੀ ਕੀਤਾ?
Verse 3
वायुरुवाच । प्रवक्तुमंजसा ऽशक्यः तादृशः परमो रसः । येन प्रणयगर्भेण भावो भाववतां हृतः
ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਪਰਮ ਰਸ ਐਸਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਸੌਖੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਹਿਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਉਸ ਪ੍ਰਣਯ-ਗਰਭ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਭਾਵ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਮੋਹ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
द्वास्थैस्ससंभ्रमैरेव देवो देव्यागमोत्सुकः । शंकमाना प्रविष्टान्तस्तञ्च सा समपश्यत
ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਉਤਾਵਲੀ ਹਲਚਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਦੇਵੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਪ੍ਰਭੂ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਸ਼ੰਕਾ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਵੀ ਅੰਦਰ ਆਈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ।
Verse 5
तैस्तैः प्रणयभावैश्च भवनान्तरवर्तिभिः । गणेन्द्रैर्वन्दिता वाचा प्रणनाम त्रियम्बकम्
ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਣਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਵੰਦਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਤ੍ਰਯੰਬਕ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 6
प्रणम्य नोत्थिता यावत्तावत्तां परमेश्वरः । प्रगृह्य दोर्भ्यामाश्लिष्य परितः परया मुदा
ਉਹ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਹਾਲੇ ਉੱਠੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਪਰਮ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 7
स्वांके धर्तुं प्रवृत्तो ऽपि सा पर्यंके न्यषीदत । पर्यंकतो बलाद्देवीं सोङ्कमारोप्य सुस्मिताम्
ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਉਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਪਰ ਦੇਵੀ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਹੀ ਬੈਠ ਗਈ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਨਰਮ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹੱਸਮੁਖ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪਲੰਗ ਤੋਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਲਿਆ।
Verse 8
सस्मितो विवृतैर्नेत्रैस्तद्वक्त्रं प्रपिबन्निव । तया संभाषणायेशः पूर्वभाषितमब्रवीत्
ਉਹ ਮੁਸਕਰਾਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਪੀ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਬਚਨ ਫਿਰ ਦੁਹਰਾਏ।
Verse 9
देवदेव उवाच । सा दशा च व्यतीता किं तव सर्वांगसुन्दरि । यस्यामनुनयोपायः को ऽपि कोपान्न लभ्यते
ਦੇਵਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸਰਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰਿ! ਕੀ ਤੇਰੀ ਉਹ ਦਸ਼ਾ ਹੁਣ ਲੰਘ ਗਈ ਹੈ? ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
Verse 10
स्वेच्छयापि न कालीति नान्यवर्णवतीति च । त्वत्स्वभावाहृतं चित्तं सुभ्रु चिंतावहं मम
ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਾ ਕਾਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੋਚ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਵਜੋਂ। ਹੇ ਸੁਭ੍ਰੂ! ਤੇਰੇ ਸੁਭਾਵ ਨੇ ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਖਿੱਚ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵਿਆਕੁਲ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 11
विस्मृतः परमो भावः कथं स्वेच्छांगयोगतः । न सम्भवन्ति ये तत्र चित्तकालुष्यहेतवः
ਆਪਣੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਅੰਗ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਜੁੜਿਆਂ ਪਰਮ ਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਭੁੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਦੀ ਮੈਲ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਦੇ ਉੱਠਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ।
Verse 12
पृथग्जनवदन्योन्यं विप्रियस्यापि कारणम् । आवयोरपि यद्यस्ति नास्त्येवैतच्चराचरम्
ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਪਰਸਪਰ ਵੱਖਰਾਪਣ ਅਪ੍ਰੀਤ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਐਸਾ ਭੇਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਚਰਾਚਰ ਜਗਤ ਹੀ ਨਾ ਰਹੇ।
Verse 13
अहमग्निशिरोनिष्ठस्त्वं सोमशिरसि स्थिता । अग्नीषोमात्मकं विश्वमावाभ्यां समधिष्ठितम्
ਮੈਂ ਅਗਨੀ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੂੰ ਸੋਮ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈਂ। ਅਗਨੀ-ਸੋਮ ਸਰੂਪ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਤੇ ਧਾਰਿਤ ਹੈ।
Verse 14
जगद्धिताय चरतोः स्वेच्छाधृतशरीरयोः । आवयोर्विप्रयोगे हि स्यान्निरालम्बनं जगत्
ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਜਗਤ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਦੇਹਾਂ ਸਮੇਤ ਵਿਚਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇ ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਵਿਛੋੜਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਆਧਾਰਹੀਣ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 15
अस्ति हेत्वन्तरं चात्र शास्त्रयुक्तिविनिश्चितम् । वागर्थमिव मे वैतज्जगत्स्थावरजंगमम्
ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਾਰਣ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਜਗਤ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਅਰਥ ਵਾਂਗ ਪਰਸਪਰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।
Verse 16
त्वं हि वागमृतं साक्षादहमर्थामृतं परम् । द्वयमप्यमृतं कस्माद्वियुक्तमुपपद्यते
ਤੂੰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਬਾਣੀ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈਂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਅਰਥ ਦਾ ਪਰਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਕਿਵੇਂ ਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 17
विद्याप्रत्यायिका त्वं मे वेद्यो ऽहं प्रत्ययात्तव । विद्यावेद्यात्मनोरेव विश्लेषः कथमावयोः
ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਬੋਧ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਵਿਦਿਆ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਬੋਧ ਨਾਲ ਮੈਂ ਜਾਣਨਯੋਗ ਤੱਤ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਵੇਦ੍ਯ ਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਵਿਛੋੜਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 18
न कर्मणा सृजामीदं जगत्प्रतिसृजामि च । सर्वस्याज्ञैकलभ्यत्वादाज्ञात्वं हि गरीयसी
ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਬੰਧਨਕਾਰੀ ਕਰਮ ਨਾਲ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਕਰਮ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਸਭ ਕੁਝ ਕੇਵਲ ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਆਗਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਪਰਮ ਸਰਬਭੌਮਤਾ ਹੈ।
Verse 19
आज्ञैकसारमैश्वर्यं यस्मात्स्वातंत्र्यलक्षणम् । आज्ञया विप्रयुक्तस्य चैश्वर्यं मम कीदृशम्
ਮੇਰੇ ਸਰਬਭੌਮ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਸਾਰ ਹੀ ਆਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ। ਜੇ ਮੈਂ ਆਗਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਐਸ਼ਵਰਯ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਰਹੇਗਾ?
Verse 20
न कदाचिदवस्थानमावयोर्विप्रयुक्तयोः । देवानां कार्यमुद्दिश्य लीलोक्तिं कृतवानहम्
ਸਾਡੇ (ਪ੍ਰਤੀਤ) ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਦੇ ਕੋਈ ਅਸਲੀ ਅੰਤਰਾਲ ਜਾਂ ਵੱਖਰੀ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਮੈਂ ਉਹ ਬਚਨ ਕੇਵਲ ਲੀਲਾ ਵਜੋਂ ਕਹੇ ਸਨ।
Verse 21
त्वयाप्यविदितं नास्ति कथं कुपितवत्यसि । ततस्त्रिलोकरक्षार्थे कोपो मय्यपि ते कृतः
ਤੈਨੂੰ ਅਣਜਾਣ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ—ਫਿਰ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਈ? ਇਸ ਲਈ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 22
यदनर्थाय भूतानां न तदस्ति खलु त्वयि । इति प्रियंवदे साक्षादीश्वरे परमेश्वरे
ਹੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਈਸ਼ਵਰ—ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੋ, ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਨਰਥ ਜਾਂ ਅਮੰਗਲ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।
Verse 23
शृंगारभावसाराणां जन्मभूमिरकृत्रिमा । स्वभर्त्रा ललितन्तथ्यमुक्तं मत्वा स्मितोत्तरम्
ਉਹ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ-ਭਾਵ ਦੇ ਸਾਰ ਦੀ ਸਹਜ ਜਨਮਭੂਮੀ ਵਰਗੀ ਸੀ; ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਖੇਡ-ਭਰੇ ਪਰ ਸੱਚੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਉਹ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗੀ।
Verse 24
लज्जया न किमप्यूचे कौशिकी वर्णनात्परम् । तदेव वर्णयाम्यद्य शृणु देव्याश्च वर्णनम्
ਲੱਜਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਦੇ ਵਰਣਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ; ਪਰ ਅੱਜ ਉਹੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਦੇਵੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੁਣੋ।
Verse 25
देव्युवाच । किं देवेन न सा दृष्टा या सृष्टा कौशिकी मया । तादृशी कन्यका लोके न भूता न भविष्यति
ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ‘ਕੀ ਦੇਵ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ—ਉਸ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਨੂੰ ਜੋ ਮੈਂ ਆਪ ਰਚੀ ਹੈ? ਐਸੀ ਕੁਆਰੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕਦੇ ਹੋਈ ਹੈ, ਨਾ ਕਦੇ ਹੋਵੇਗੀ।’
Verse 26
तस्या वीर्यं बलं विन्ध्यनिलयं विजयं तथा । शुंभस्य च निशुंभस्य मारणे च रणे तयोः
ਉਸ ਦੀ ਵੀਰਤਾ ਤੇ ਬਲ, ਵਿਂਧ੍ਯ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਿੱਤ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ੁੰਭ ਤੇ ਨਿਸ਼ੁੰਭ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਜੈ ਲਈ ਸੀ।
Verse 27
प्रत्यक्षफलदानं च लोकाय भजते सदा । लोकानां रक्षणं शश्वद्ब्रह्मा विज्ञापयिष्यति
ਉਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੇ ਸਦਾ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਐਲਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਿਰੰਤਰ ਕਰੇਗਾ।
Verse 28
इति संभाषमाणाया देव्या एवाज्ञया तदा । व्याघ्रः सख्या समानीय पुरो ऽवस्थापितस्तदा
ਦੇਵੀ ਜਦੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਦੋਂ ਉਸਦੀ ਹੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਸਖੀ ਇੱਕ ਬਾਘਣ ਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 29
तं प्रेक्ष्याह पुनर्देवी देवानीतमुपायतम् । व्याघ्रं पश्य न चानेन सदृशो मदुपासकः
ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵੀ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆਇਆ ਤੇ ਨੇੜੇ ਆਇਆ ਇਹ ਬਾਘ ਵੇਖੋ; ਮੇਰੇ ਉਪਾਸਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
Verse 30
अनेन दुष्टसंघेभ्यो रक्षितं मत्तपोवनम् । अतीव मम भक्तश्च विश्रब्धश्च स्वरक्षणात्
ਉਸ ਨੇ ਦੁਸ਼ਟ ਟੋਲਿਆਂ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਤਪੋਵਨ ਬਚਾਇਆ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸਾਵਧਾਨ ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੇਰਾ ਅਤਿ ਭਗਤ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਡਰ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 31
स्वदेशं च परित्यज्य प्रसादार्थं समागतः । यदि प्रीतिरभून्मत्तः परां प्रीतिं करोषि मे
ਆਪਣਾ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਲਈ ਆਇਆ ਹੈਂ। ਜੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੇਰੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰੀਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰੇਮ—ਪੂਰਨ ਭਗਤੀ—ਦਿਖਾ।
Verse 32
नित्यमन्तःपुरद्वारि नियोगान्नन्दिनः स्वयम् । रक्षिभिस्सह तच्चिह्नैर्वर्ततामयमीश्वर
ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨੰਦੀ ਆਪ ਸਦਾ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਤਾਇਨਾਤ ਰਹੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਠੀਕ ਰਹੇਗੀ।
Verse 33
वायुरुवाच । मधुरं प्रणयोदर्कं श्रुत्वा देव्याः शुभं वचः । प्रीतो ऽस्मीत्याह तं देवस्स चादृश्यत तत्क्षणात्
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੇਵੀ ਦੇ ਮਿੱਠੇ, ਪ੍ਰੇਮ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸ਼ੁਭ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ,” ਅਤੇ ਉਸੇ ਪਲ ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਏ।
Verse 34
बिभ्रद्वेत्रलतां हैमीं रत्नचित्रं च कंचुकम् । छुरिकामुरगप्रख्यां गणेशो रक्षवेषधृक्
ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਦੇ ਵੇਸ ਵਿੱਚ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਵੇਤਰ-ਲਤਾ, ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਕੰਜੂਕ ਅਤੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਛੁਰੀਕਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਸਨ।
Verse 35
यस्मात्सोमो महादेवो नन्दी चानेन नन्दितः । सोमनन्दीति विख्यातस्तस्मादेष समाख्यया
ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਦੇਵ ‘ਸੋਮ’ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨੰਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਸੋਮਨੰਦੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸਥਾਪਿਤ ਉਪਾਧੀ ਹੈ।
Verse 36
इत्थं देव्याः प्रियं कृत्वा देवश्चर्धेन्दुभूषणः । भूषयामास तन्दिव्यैर्भूषणै रत्नभूषितैः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵੀ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਕਾਰਜ ਕਰ ਕੇ, ਅਰਧਚੰਦ੍ਰ-ਭੂਸ਼ਣ ਦੇਵ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ, ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੇ ਹੋਏ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ।
Verse 37
ततस्स गौरीं गिरिशो गिरीन्द्रजां सगौरवां सर्वमनोहरां हरः । पर्यंकमारोप्य वरांगभूषणैर्विभूषयामास शशांकभूषणः
ਫਿਰ ਸ਼ਸ਼ਾਂਕ-ਭੂਸ਼ਣ ਹਰੀ—ਗਿਰੀਸ਼ ਨੇ—ਗਿਰੀੰਦਰ ਦੀ ਧੀ, ਸਭ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲੀ ਗੌਰੀ ਦਾ ਗੌਰਵ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਅੰਗ-ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ।
Frequently Asked Questions
Devī (Satī/Gaurī), having assumed a radiant fair form, enters Śiva’s inner residence; she is welcomed by the gaṇas, bows to Śiva, and Śiva embraces her and begins a personal dialogue recalling her earlier condition.
The chapter encodes ‘darśana’ as a liminal passage: the doorway, gaṇas, and inner chamber symbolize graded access to the divine, while ‘rasa’ and ‘praṇaya’ present emotion as a disciplined spiritual medium rather than mere sentiment.
Devī’s gaura (radiant) manifestation and Śiva as Tryambaka/Parameśvara/Devadeva; additionally, the gaṇas function as Śiva’s embodied retinue mediating sacred hospitality and threshold-guardianship.