शैवधर्मप्रशंसा तथा पञ्चविधसाधनविभागः / Praise of Śaiva Dharma and the Fivefold Classification of Practice
ਅਧਿਆਇ 32 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਯੂ (ਮਾਰੁਤ) ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਕਿਹੜੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਮ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਅਪਰੋਕਸ਼ (ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ) ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕੀ ਹੈ। ਵਾਯੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ੈਵਧਰਮ ਹੀ ਪਰਮ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਆਚਰਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਤੱਖ-ਪਰਿਚਿਤ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਮੁਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਇਸ ਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਪੰਜ ਕ੍ਰਮਿਕ ‘ਪਰਵਾਂ’ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੇ ਹਨ—ਕ੍ਰਿਆ, ਤਪ, ਜਪ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ। ਪਰੋਕਸ਼ ਅਤੇ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਗਿਆਨ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸ ਕੇ ਮੋਖਸ਼-ਕਾਰਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਰਮਧਰਮ ਅਤੇ ਅਪਰਧਰਮ—ਦੋਵੇਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸੰਮਤ ਹਨ; ‘ਧਰਮ’ ਦੇ ਅਰਥ-ਨਿਰਣੇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨੂੰ ਨਿਰਣਾਇਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰਮਧਰਮ ਯੋਗ-ਪਰ੍ਯਵਸਾਨ ਵਾਲਾ, ‘ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸ਼ਿਰੋਗਤ’ ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਤ ਹੈ; ਅਪਰਧਰਮ ਵਧੇਰੇ ਸਧਾਰਣ ਅਤੇ ਸੁਲਭ ਹੈ। ਅਧਿਕਾਰ-ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਮਧਰਮ ਯੋਗ੍ਯਾਂ ਲਈ, ਅਪਰਧਰਮ ਸਭ ਲਈ ਸਾਧਾਰਣ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ, ਇਤਿਹਾਸ-ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ਼ੈਵ ਆਗਮ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ, ਵਿਧੀ-ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰ/ਅਧਿਕਾਰ-ਵਿਵਸਥਾ ਸਮੇਤ ਸ਼ੈਵਧਰਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । किं तच्छ्रेष्टमनुष्ठानं मोक्षो येनपरोक्षितः । तत्तस्य साधनं चाद्य वक्तुमर्हसि मारुत
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਸਰਵੋਤਮ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕੀ ਹੈ? ਹੇ ਮਾਰੁਤ, ਹੁਣ ਦੱਸੋ।
Verse 2
वायुरुवाच । शैवो हि परमो धर्मः श्रेष्ठानुष्ठानशब्दितः । यत्रापरोक्षो लक्ष्येत साक्षान्मोक्षप्रदः शिवः
ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸ਼ੈਵ ਧਰਮ ਹੀ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਅਪਰੋਖ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਸਾਖ਼ਾਤ ਸ਼ਿਵ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 3
स तु पञ्चविधो ज्ञेयः पञ्चभिः पर्वभिः क्रमात् । क्रियातपोजपध्यानज्ञानात्मभिरनुत्तरैः
ਉਹ ਸਾਧਨਾ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪੰਜ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਲਦੀ ਹੈ—ਉੱਤਮ ਕ੍ਰਿਆ, ਤਪ, ਜਪ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਗਿਆਨ।
Verse 4
तैरेव सोत्तरैस्सिद्धो धर्मस्तु परमो मतः । परोक्षमपरोक्षं च ज्ञानं यत्र च मोक्षदम्
ਉਹਨਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਚਤਰ ਤਾਤਪਰ੍ਯ ਨਾਲ ਪਰਮ ਧਰਮ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪਰੋਖ (ਸ਼ਾਸਤਰੀ) ਅਤੇ ਅਪਰੋਖ (ਸਾਕਸ਼ਾਤ) ਦੋਵੇਂ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਮੋਖਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 5
परमो ऽपरमश्चोभौ धर्मौ हि श्रुतिचोदितौ । धर्मशब्दाभिधेयेर्थे प्रमाणं श्रुतिरेव नः
ਪਰਮ ਅਤੇ ਅਪਰ—ਦੋਵੇਂ ਧਰਮ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਵਿਧਿਤ ਹਨ। ‘ਧਰਮ’ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਭਿਪ੍ਰੇਤ ਅਰਥ ਲਈ ਸਾਡਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਕੇਵਲ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੀ ਹੈ।
Verse 6
परमो योगपर्यन्तो धर्मः श्रुतिशिरोगतः । धर्मस्त्वपरमस्तद्वदधः श्रुतिमुखोत्थितः
ਯੋਗ-ਪਰਯੰਤ ਪਰਮ ਧਰਮ ਵੇਦ-ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਸ਼ਿਰੋਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੇਠਾਂ ਵਾਲੇ ਗੌਣ ਧਰਮ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 7
अपश्वात्माधिकारत्वाद्यो धरमः परमो मतः । साधारणस्ततो ऽन्यस्तु सर्वेषामधिकारतः
ਜੋ ਧਰਮ ‘ਪਰਮ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਅਪਸ਼ੁ-ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੀ, ਸੰਯਮੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਇੱਕ ‘ਸਾਧਾਰਣ’ ਧਰਮ ਹੈ ਜੋ ਅਧਿਕਾਰਤಃ ਸਭ ਲਈ ਹੈ।
Verse 8
स चायं परमो धर्मः परधर्मस्य साधनम् । धर्मशास्त्रादिभिस्सम्यक्सांग एवोपबृंहितः
ਅਤੇ ਇਹੀ ਪਰਮ ਧਰਮ ਪਰਧਰਮ (ਮੋਖਸ਼-ਧਰਮ) ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮਾਣ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੋਸ਼ਿਤ ਤੇ ਸਮਰਥਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 9
शैवो यः परमो धर्मः श्रेष्ठानुष्ठानशब्दितः । इतिहासपुराणाभ्यां कथंचिदुपबृंहितः
ਜੋ ਸ਼ੈਵ ਪਰਮ ਧਰਮ ‘ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
शैवागमैस्तु संपन्नः सहांगोपांविस्तरः । तत्संस्काराधिकारैश्च सम्यगेवोपबृंहितः
ਇਹ ਸ਼ੈਵ ਆਗਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ-ਉਪਾਂਗਾਂ ਦੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਧਾਨ ਸਮੇਤ। ਅਤੇ ਉਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ-ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 11
शैवागमो हि द्विविधः श्रौतो ऽश्रौतश्च संस्कृतः । श्रुतिसारमयः श्रौतस्स्वतंत्र इतरो मतः
ਸ਼ੈਵ ਆਗਮ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਸ਼੍ਰੌਤ (ਵੈਦਿਕ) ਅਤੇ ਅਸ਼੍ਰੌਤ। ਸ਼੍ਰੌਤ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਾਰ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ; ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਤੇ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
स्वतंत्रो दशधा पूर्वं तथाष्टादशधा पुनः । कामिकादिसमाख्याभिस्सिद्धः सिद्धान्तसंज्ञितः
ਇਹ ਸ਼ੈਵ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਤੰਤਰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਦਸ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਅਠਾਰਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਾਮਿਕ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ‘ਸਿੱਧਾਂਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
श्रुतिसारमयो यस्तु शतकोटिप्रविस्तरः । परं पाशुपतं यत्र व्रतं ज्ञानं च कथ्यते
ਜੋ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਾਰਮਯ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਤਕੋਟੀ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 14
युगावर्तेषु शिष्येत योगाचार्यस्वरूपिणा । तत्रतत्रावतीर्णेन शिवेनैव प्रवर्त्यते
ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਸੰਧਿਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਯੋਗਾਚਾਰਯ-ਸਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਅਵਤਰੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਹੀ ਸਾਧਨਾ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਤੇ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
संक्षिप्यास्य प्रवक्तारश्चत्वारः परमर्षय । रुरुर्दधीचो ऽगस्त्यश्च उपमन्युर्महायशाः
ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਕਤਾ ਚਾਰ ਪਰਮਰਿਸ਼ੀ ਹਨ—ਰੁਰੂ, ਦਧੀਚੀ, ਅਗਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਉਪਮਨ੍ਯੂ।
Verse 16
ते च पाशुपता ज्ञेयास्संहितानां प्रवर्तकाः । तत्संततीया गुरवः शतशो ऽथ सहस्रशः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਜਾਣੋ—ਉਹ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਸੈਂਕੜੇ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗੁਰੂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
Verse 17
तत्रोक्तः परमो धर्मश्चर्याद्यात्मा चतुर्विधः । तेषु पाशुपतो योगः शिवं प्रत्यक्षयेद्दृढम्
ਉੱਥੇ ਪਰਮ ਧਰਮ ਨੂੰ ਚਰਿਆ ਆਦਿ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਚਤੁਰਵਿਧ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
तस्माच्छ्रेष्ठमनुष्ठानं योगः पाशुपतो मतः । तत्राप्युपायको युक्तो ब्रह्मणा स तु कथ्यते
ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਯੁਕਤ ਉਪਾਯ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 19
नामाष्टकमयो योगश्शिवेन परिकल्पितः । तेन योगेन सहसा शैवी प्रज्ञा प्रजायते
ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਅੱਠ ਨਾਮਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਯੋਗ ਰਚਿਆ ਹੈ। ਉਸੇ ਯੋਗ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੈਵੀ ਪ੍ਰਜ్ఞਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।
Verse 20
प्रज्ञया परमं ज्ञानमचिराल्लभते स्थिरम् । प्रसीदति शिवस्तस्य यस्य ज्ञानं प्रतिष्ठितम्
ਪ੍ਰਜ్ఞਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਅਚਿਰ ਹੀ ਪਰਮ ਤੇ ਅਡੋਲ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਿਆਨ ਪੱਕਾ ਟਿਕ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 21
प्रसादात्परमो योगो यः शिवं चापरोक्षयेत् । शिवापरोक्षात्संसारकारणेन वियुज्यते
ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਰਮ ਯੋਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
ततः स्यान्मुक्तसंसारो मुक्तः शिवसमो भवेत् । ब्रह्मप्रोक्त इत्युपायः स एव पृथगुच्यते
ਫਿਰ ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਇਹੀ ਉਪਾਯ ਇੱਥੇ ਵੱਖਰੀ ਵਿਧੀ ਵਜੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 23
शिवो महेश्वरश्चैव रुद्रो विष्णुः पितामहः । संसारवैद्यः सर्वज्ञः परमात्मेति मुख्यतः
ਉਹ ਸ਼ਿਵ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਰੋਗ ਦਾ ਵੈਦ, ਸਰਵਜ੍ਞ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ।
Verse 24
नामाष्टकमिदं मुख्यं शिवस्य प्रतिपादकम् । आद्यन्तु पञ्चकं ज्ञेयं शान्त्यतीताद्यनुक्रमात्
ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੁੱਖ ਨਾਮਾਸ਼ਟਕ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਅਤੀਤ ਤੱਕ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੇ ਆਦਿ ਅਤੇ ਅੰਤ ਦੇ ਪੰਚਕ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 25
संज्ञा सदाशिवादीनां पञ्चोपाधिपरिग्रहात् । उपाधिविनिवृत्तौ तु यथास्वं विनिवर्तते
‘ਸਦਾਸ਼ਿਵ’ ਆਦਿ ਸੰਜ्ञਾਵਾਂ ਪੰਜ ਉਪਾਧੀਆਂ ਦੇ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਜਦ ਉਪਾਧੀਆਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 26
पदमेव हि तन्नित्यमनित्याः पदिनः स्मृताः । पदानां प्रतिकृत्तौ तु मुच्यन्ते पदिनो यतः
ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਹੀ ਨਿੱਤ ਹੈ; ਪਥਿਕ (ਪਦਿਨ) ਅਨਿੱਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਪਰ ‘ਪਦਾਂ’—ਸੀਮਿਤ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੇ ਆਸਰਿਆਂ—ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਕੱਟਣ ਨਾਲ ਪਥਿਕ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਉਸ ਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ।
Verse 27
परिवृत्त्यन्तरे भूयस्तत्पदप्राप्तिरुच्यते । आत्मान्तराभिधानं स्याद्यदाद्यं नाम पञ्चकम्
ਫਿਰ, ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਪਰਮ ਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਦਾ ਜੋ ਅਭਿਧਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਆਦਿ ‘ਪੰਜ ਨਾਮਾਂ’ ਦਾ ਪੰਚਕ ਹੈ।
Verse 28
अन्यत्तु त्रितयं नाम्नामुपादानादियोगतः । त्रिविधोपाधिवचनाच्छिव एवानुवर्तते
ਪਰ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਨਾਮ ਉਪਾਦਾਨ-ਕਾਰਣ ਆਦਿ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਕਰਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਉਪਾਧੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ, ਅੰਦਰਲੀ ਸੱਚਾਈ ਵਜੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਅਨੁਵਰਤ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ।
Verse 29
अनादिमलसंश्लेषः प्रागभावात्स्वभावतः । अत्यंतं परिशुद्धात्मेत्यतो ऽयं शिव उच्यते
ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨਾਦਿ ਮਲ ਦਾ ਕੋਈ ਸੰਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਅਭਾਵ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ “ਸ਼ਿਵ” ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 30
अथवाशेषकल्याणगुणैकधन ईश्वरः । शिव इत्युच्यते सद्भिश्शिवतत्त्वार्थवादिभिः
ਜਾਂ ਫਿਰ, ਜੋ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਸਭ ਮੰਗਲ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਜਣ—ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਦੇ ਅਰਥ ਦੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ—“ਸ਼ਿਵ” ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 31
त्रयोविंशतितत्त्वेभ्यः प्रकृतिर्हि परा मता । प्रकृतेस्तु परं प्राहुः पुरुषं पञ्चविंशकम्
ਤੇਈ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਉੱਚੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਪੱਚੀਵਾਂ ਤੱਤ ‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 32
यं वेदादौ स्वरं प्राहुर्वाच्यवाचकभावतः । वेदैकवेद्ययाथात्म्याद्वेदान्ते च प्रतिष्ठितः
ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਦ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਵਾਚ੍ਯ-ਵਾਚਕ ਭਾਵ ਨਾਲ ‘ਓਂ’ ਸਵਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਸਰੂਪ ਕੇਵਲ ਵੇਦ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੇਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੰਤਿਮ ਤਾਤਪਰ੍ਯ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।
Verse 33
तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परस्स महेश्वरः । तदधीनप्रवृत्तित्वात्प्रकृतेः पुरुषस्य च
ਜੋ ਉਸ ਤੱਤ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼—ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ।
Verse 34
अथवा त्रिगुणं तत्त्वमुपेयमिदमव्ययम् । मायान्तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्
ਅਥਵਾ ਇਸ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਯੋਗ ਤੱਤ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਗੁਣਮਯ ਜਾਣੋ; ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸਮਝੋ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਜਾਣੋ।
Verse 35
मायाविक्षोभको ऽनंतो महेश्वरसमन्वयात् । कालात्मा परमात्मादिः स्थूलः सूक्ष्मः प्रकीर्तितः
ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਕਰਕੇ ਅਨੰਤ ਹੀ ਮਾਇਆ ਦਾ ਵਿਕ੍ਸ਼ੋਭਕ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਕਾਲ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਦਿ, ਅਤੇ ਸਥੂਲ ਤੇ ਸੂਖਮ—ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਿਤ ਹੈ।
Verse 36
रुद्दुःखं दुःखहेतुर्वा तद्रावयति नः प्रभुः । रुद्र इत्युच्यते सद्भिः शिवः परमकारणम्
ਦੁੱਖ ਆਪ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਸਾਡਾ ਪ੍ਰਭੂ ਉਸਨੂੰ ਰੁਲਾਕੇ ਦੂਰ ਭਜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸੱਜਣ ਉਸਨੂੰ “ਰੁਦ੍ਰ” ਆਖਦੇ ਹਨ; ਉਹੀ ਸ਼ਿਵ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਹੈ।
Verse 37
तत्त्वादिभूतपर्यन्तं शरीरादिष्वतन्द्रितः । व्याप्याधितिष्ठति शिवस्ततो रुद्र इतस्ततः
ਤੱਤਵਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਥੂਲ ਭੂਤਾਂ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ—ਅਥੱਕ—ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪ ਕੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਪੱਖੋਂ “ਸ਼ਿਵ” ਤੇ ਦੂਜੇ ਪੱਖੋਂ “ਰੁਦ੍ਰ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 38
जगतः पितृभूतानां शिवो मूर्त्यात्मनामपि । पितृभावेन सर्वेषां पितामह उदीरितः
ਜਗਤ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸ਼ਿਵ ਹੈ—ਮੂਰਤੀਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਉਹੀ ਪਿਤਾ ਹੈ। ਸਭ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਤ੍ਰ-ਭਾਵ ਰੱਖਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਪਿਤਾਮਹ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 39
निदानज्ञो यथा वैद्यो रोगस्य विनिवर्तकः । उपायैर्भेषजैस्तद्वल्लयभोगाधिकारतः
ਜਿਵੇਂ ਕਾਰਨ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਵੈਦ ਢੁੱਕਵੇਂ ਢੰਗਾਂ ਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਲਯ ਅਤੇ ਭੋਗ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਚਿਤ ਆਤਮਿਕ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਬੰਧਨ ਹਟਦਾ ਹੈ।
Verse 40
संसारस्येश्वरो नित्यं समूलस्य निवर्तकः । संसारवैद्य इत्युक्तः सर्वतत्त्वार्थवेदिभिः
ਉਹ ਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹ ਸਮੇਤ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਮੋੜ ਕੇ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਤੱਤਵਾਰਥ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਉਸਨੂੰ “ਸੰਸਾਰ-ਵੈਦ” ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 41
दशार्थज्ञानसिद्ध्यर्थमिन्द्रियेष्वेषु सत्स्वपि । त्रिकालभाविनो भावान्स्थूलान्सूक्ष्मानशेषतः
ਇਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਦਸ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ, ਭੂਤ‑ਵਰਤਮਾਨ‑ਭਵਿੱਖ—ਤਿੰਨਾਂ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਥੂਲ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਬਾਕੀ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 42
अणवो नैव जानन्ति माययैव मलावृताः । असत्स्वपि च सर्वेषु सर्वार्थज्ञानहेतुषु
ਅਣੂ (ਬੱਧ ਜੀਵ) ਮਾਇਆ ਰਾਹੀਂ ਮਲ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਯਥਾਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਅਤੇ ਸਰਵ‑ਅਰਥ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ।
Verse 43
यद्यथावस्थितं वस्तु तत्तथैव सदाशिवः । अयत्नेनैव जानाति तस्मात्सर्वज्ञ उच्यते
ਜੋ ਵਸਤੂ ਜਿਵੇਂ ਯਥਾਵਸਥਿਤ ਹੈ, ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਉਸ ਨੂੰ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਨਾ ਯਤਨ ਦੇ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਸਰਵਜ੍ਞ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 44
सर्वात्मा परमैरेभिर्गुणैर्नित्यसमन्वयात् । स्वस्मात्परात्मविरहात्परमात्मा शिवः स्वयम्
ਪਰਮ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਸਮਨ્વਯ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਦਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਪਰਾਤਮਾ ਦਾ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵਿਛੋੜਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ—ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਨ।
Verse 45
नामाष्टकमिदं चैव लब्ध्वाचार्यप्रसादतः । निवृत्त्यादिकलाग्रन्थिं शिवाद्यैः पञ्चनामभिः
ਆਚਾਰਯ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਹ ਨਾਮਾਸ਼ਟਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ‘ਸ਼ਿਵ’ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਨਾਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਆਦਿ ਕਲਾਵਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰੰਥੀ (ਗੰਢ) ਕੱਟ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 46
यथास्वं क्रमशश्छित्वा शोधयित्वा यथागुणम् । गुणितैरेव सोद्धातैरनिरुद्धैरथापि वा
ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕੱਟ ਕੇ, ਯੋਗ ਗੁਣ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਚਿਤ ਗੁਣਕਾਂ ਅਤੇ ਸਹੀ ਭਾਜਕਾਂ ਨਾਲ—ਨਿਯਤ ਹੋਣ ਜਾਂ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨਿਯਤ—ਸਾਰ ਕੱਢਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 47
हृत्कण्ठतालुभ्रूमध्यब्रह्मरन्ध्रसमन्विताम् । छित्त्वा पर्यष्टकाकारं स्वात्मानं च सुषुम्णया
ਹਿਰਦੇ, ਕੰਠ, ਤਾਲੂ, ਭ੍ਰੂਮੱਧ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ, ਫਿਰ ਅਸ਼ਟ ਆਵਰਨ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ, ਸुषੁਮਣਾ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਲੈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 48
द्वादशांतःस्थितस्येन्दोर्नीत्वोपरि शिवौजसि । संहृत्यं वदनं पश्चाद्यथासंस्करणं लयात्
ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਂਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਚੰਦਰ-ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਸ਼ਿਵ-ਓਜਸ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਵਦਨ (ਬਾਹਰ-ਮੁਖ ਧਾਰਾ) ਨੂੰ ਸੰਹਰਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਯ ਰਾਹੀਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਤਰ-ਸੰਸਕਾਰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 49
शाक्तेनामृतवर्षेण संसिक्तायां तनौ पुनः । अवतार्य स्वमात्मानममृतात्माकृतिं हृदि
ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਦੇਹ ਮੁੜ ਸਿੰਚਿਤ ਹੋਈ; ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹੀ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਅਵਤਾਰਿਤ ਕਰ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਟਿਕਾਇਆ।
Verse 50
द्वादशांतःस्थितस्येन्दोः परस्ताच्छ्वेतपंकजे । समासीनं महादेवं शंकरम्भक्तवत्सलम्
ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਂਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਚੰਦਰਮਾ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਚਿੱਟੇ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਆਸਨਸਥ ਮਹਾਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ—ਭਕਤਵਤਸਲ—ਉਸ ਨੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ।
Verse 51
अर्धनारीश्वरं देवं निर्मलं मधुराकृतिम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं प्रसन्नं शीतलद्युतिम्
ਉਸ ਨੇ ਦੇਵ ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ—ਨਿਰਮਲ, ਮਧੁਰ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ; ਸ਼ੁੱਧ ਸਫਟਿਕ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ੀਤਲ ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।
Verse 52
ध्यात्वा हि मानसे देवं स्वस्थचित्तो ऽथ मानवः । शिवनामाष्टकेनैव भावपुष्पैस्समर्चयेत्
ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਸਥਿਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਾਮਾਸ਼ਟਕ ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਵ-ਰੂਪੀ ਫੁੱਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਸਮ੍ਯਕ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 53
अभ्यर्चनान्ते तु पुनः प्राणानायम्य मानवः । सम्यक्चित्तं समाधाय शार्वं नामाष्टकं जपेत्
ਪੂਜਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰੇ, ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਸ਼ਾਰਵ ਨਾਮਾਸ਼ਟਕ—ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਰਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਅੱਠ ਨਾਮ—ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ।
Verse 54
नाभौ चाष्टाहुतीर्हुत्वा पूर्णाहुत्या नमस्ततः । अष्टपुष्पप्रदानेन कृत्वाभ्यर्चनमंतिमम्
ਨਾਭੀ-ਰੂਪ ਅੰਤਰ ਵੇਦੀ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ, ਫਿਰ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਅੱਠ ਫੁੱਲ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਅੰਤਿਮ ਅਭਿਆਰਚਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 55
निवेदयेत्स्वमात्मानं चुलुकोदकवर्त्मना । एवं कृत्वा चिरादेव ज्ञानं पाशुपतं शुभम्
ਚੁਲੁਕ ਭਰ ਪਾਣੀ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਆਪ ਨਿਵੇਦਨ (ਸਮਰਪਣ) ਕਰੇ। ਐਸਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 56
लभते तत्प्रतिष्ठां च वृत्तं चानुत्तमं तथा । योगं च परमं लब्ध्वा मुच्यते नात्र संशयः
ਉਹ ਉਸ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਆਚਰਨ ਵੀ। ਪਰਮ ਯੋਗ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Frequently Asked Questions
The sampled portion is primarily doctrinal rather than mythic: a dialogic teaching where ṛṣis question Vāyu about the supreme observance leading to direct liberation, and Vāyu answers by defining Śaiva dharma and its graded means.
Aparokṣa functions as a soteriological benchmark: the highest dharma is where Śiva is directly recognized (not merely inferred), and that directness is presented as intrinsically mokṣa-producing.
A fivefold framework of sādhana—kriyā, tapas, japa, dhyāna, jñāna—supported by a hierarchy of textual authorities (śruti, itihāsa-purāṇa, and especially Śaiva āgama with its aṅgas and saṃskāras).