षडध्ववेदनम् (Ṣaḍadhva-vedanam) — The Sixfold Path: Sound, Meaning, and Tattva-Distribution
ਅਧਿਆਇ 29 ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਸ਼ੈਵ ਤੱਤਵ-ਚਿੰਤਨ ਅੰਦਰ ਸ਼ਬਦ (ਸ਼ਬਦ) ਅਤੇ ਅਰਥ (ਅਰਥ) ਦੀ ਅੰਤਰੰਗ ਏਕਤਾ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਰਰਥਕ ਨਹੀਂ; ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਸਰਬਤ੍ਰ ਅਰਥ-ਵਾਹਕ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ–ਅਰਥ ਸੰਰਚਨਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਿਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ‘ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤੀ ਮੂਰਤੀ’ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ-ਵਿਭੂਤੀ ਸਥੂਲ, ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਪਰਾ—ਤਿੰਨ ਪੱਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਰਮ ਸੀਮਾ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ, ਸ਼ਕਤੀ-ਤੱਤਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਮਗ੍ਰਤਾ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਾਧਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੁੰਡਲਿਨੀ-ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਮੂਲ ਕਾਰਣ-ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਛਡਧਵ ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦ-ਪਥਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਅਰਥ-ਪਥਾਂ ਵਜੋਂ ਵਿਸਤਾਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਤੱਤਵ-ਵੰਡ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਪੰਜ-ਵਿਧ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭੋਗ ਅਤੇ ਲਯ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । निवेदयामि जगतो वागर्थात्म्यं कृतं यथा । षडध्ववेदनं सम्यक्समासान्न तु विस्तरात्
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਗਤ ਵਾਣੀ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਏਕਤਾ ਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਛਡਧ੍ਵ ਦਾ ਗਿਆਨ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹਾਂਗਾ, ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
Verse 2
नास्ति कश्चिदशब्दार्थो नापि शब्दो निरर्थकः । ततो हि समये शब्दस्सर्वस्सर्वार्थबोधकः
ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਅਰਥ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਠੀਕ ਵਰਤੋਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਮਨੋਰਥ ਅਰਥ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
प्रकृतेः परिणामो ऽयं द्विधा शब्दार्थभावना । तामाहुः प्राकृतीं मूर्तिं शिवयोः परमात्मनोः
ਇਹ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪਰিণਾਮ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ—ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ—ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ (ਸੁਭਾਵਿਕ) ਮੂਰਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 4
शब्दात्मिका विभूतिर्या सा त्रिधा कथ्यते बुधैः । स्थूला सूक्ष्मा परा चेति स्थूला या श्रुतिगोचरा
ਜਿਸ ਵਿਭੂਤੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਸਥੂਲ, ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਪਰਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥੂਲ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਉਚਾਰਿਤ ਧੁਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।
Verse 5
सूक्ष्मा चिन्तामयी प्रोक्ता चिंतया रहिता परा । या शक्तिः सा परा शक्तिश्शिवतत्त्वसमाश्रया
ਉਹ ਸੁਖਮ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾਮਈ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਪਰ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਵਿਚਾਰ-ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਉਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।
Verse 6
ज्ञानशक्तिसमायोगादिच्छोपोद्बलिका तथा । सर्वशक्तिसमष्ट्यात्मा शक्तितत्त्वसमाख्यया
ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਸਮਸ਼ਟੀ-ਸਾਰ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਕਤੀ-ਤੱਤਵ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
समस्तकार्यजातस्य मूलप्रकृतितां गता । सैव कुण्डलिनी माया शुद्धाध्वपरमा सती
ਸਾਰੇ ਕਾਰਜ-ਜਾਤ ਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਉਹੀ ਕੁੰਡਲਿਨੀ—ਮਾਇਆ—ਸਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਆਧਵ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਹੈ।
Verse 8
सा विभागस्वरूपैव षडध्वात्मा विजृंभते । तत्र शब्दास्त्रयो ऽध्वानस्त्रयश्चार्थाः समीरिताः
ਉਹ ਤੱਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੀ ਵਿਭਾਜਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ, ਛਡਧ੍ਵ-ਆਤਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਤਿੰਨ ‘ਅਧ੍ਵ’ ਅਤੇ ਅਰਥ/ਵਸਤੁ-ਤੱਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ‘ਅਧ੍ਵ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 9
सर्वेषामपि वै पुंसां नैजशुद्ध्यनुरूपतः । लयभोगाधिकारास्स्युस्सर्वतत्त्वविभागतः
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਅੰਤਰਿਕ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਮੂਹ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਤੋਂ ਲਯ (ਮੋਖਸ਼-ਅਭਿਮੁਖ ਲੀਨਤਾ) ਜਾਂ ਭੋਗ (ਫਲ-ਅਨੁਭਵ) ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 10
कलाभिस्तानि तत्त्वानि व्याप्तान्येव यथातथम् । परस्याः प्रकृतेरादौ पञ्चधा परिणामतः
ਉਹ ਤੱਤ ਕਲਾਵਾਂ (ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ) ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਹਨ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵਿਆਪਤ ਹਨ। ਪਰਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਆਦਿ ਵਿੱਚ, ਪਰਿਣਾਮ-ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 11
कलाश्च ता निवृत्त्याद्याः पर्याप्ता इति निश्चयः । मंत्राध्वा च पदाध्वा च वर्णाध्वा चेति शब्दतः
ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਆਦਿ ਕਲਾਵਾਂ ਹੀ ਪਰਯਾਪਤ ਹਨ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਤ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ-ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਮੰਤ੍ਰਾਧ੍ਵਾ’, ‘ਪਦਾਧ੍ਵਾ’ ਅਤੇ ‘ਵਰਣਾਧ੍ਵਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
भुवनाध्वा च तत्त्वाध्वा कलाध्वा चार्थतः क्रमात् । अत्रान्योन्यं च सर्वेषां व्याप्यव्यापकतोच्यते
ਅਰਥ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭੁਵਨਾਧ੍ਵਾ, ਤੱਤ੍ਵਾਧ੍ਵਾ ਅਤੇ ਕਲਾਧ੍ਵਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਭ ਦਾ ਪਰਸਪਰ ਸੰਬੰਧ ‘ਵਿਆਪ੍ਯ-ਵਿਆਪਕ’—ਵਿਆਪਤ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ—ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 13
मंत्राः सर्वैः पदैर्व्याप्ता वाक्यभावात्पदानि च । वर्णैर्वर्णसमूहं हि पदमाहुर्विपश्चितः
ਮੰਤ੍ਰ ਆਪਣੇ ਸਭ ਪਦਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਪਦ ਵਾਕ੍ਯ-ਭਾਵ (ਅਭਿਪ੍ਰਾਇ-ਅਰਥ) ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਪਦ ਅੱਖਰ-ਸਮੂਹ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਇਉਂ ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 14
वर्णास्तु भुवनैर्व्याप्तास्तेषां तेषूपलंभनात् । भुवनान्यपि तत्त्वौघैरुत्पत्त्यांतर्बहिष्क्रमात्
ਵਰਨ (ਧੁਨੀ-ਰੂਪ) ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੇਲੇ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਤੱਤਵ-ਧਾਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭੁਵਨ ਵੀ ਵਿਆਪਤ ਹਨ।
Verse 15
व्याप्तानि कारणैस्तत्त्वैरारब्धत्वादनेकशः । अंतरादुत्थितानीह भुवनानि तु कानिचित्
ਕਾਰਣ-ਤੱਤਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਰੰਭਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਚਲ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਭੁਵਨ ਅੰਦਰੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 16
पौराणिकानि चान्यानि विज्ञेयानि शिवागमे । सांख्ययोगप्रसिद्धानि तत्त्वान्यपि च कानिचित्
ਸ਼ਿਵ-ਆਗਮ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਪੌਰਾਣਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਵੀ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਾਂਖ੍ਯ ਤੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੁਝ ਤੱਤਵ ਵੀ ਉੱਥੇ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹਨ।
Verse 17
शिवशास्त्रप्रसिद्धानि ततोन्यान्यपि कृत्स्नशः । कलाभिस्तानि तत्त्वानि व्याप्तान्येव यथातथम्
ਸ਼ੈਵ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੱਤਵ—ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੋਰ ਸਭ ਵੀ—ਸੰਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ (ਸ਼ਕਤੀਆਂ) ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਯਥਾਵਿਧਿ।
Verse 18
परस्याः प्रकृतेरादौ पञ्चधा परिणामतः । कलाश्च ता निवृत्त्याद्या व्याप्ताः पञ्च यथोत्तरम्
ਪਰਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਪਰਿਣਾਮ (ਰੂਪਾਂਤਰ) ਨਾਲ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਆਦਿ ਉਹ ਪੰਜ ਕਲਾਵਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋ ਕੇ, ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਵਿਆਪਤ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 19
व्यापिकातः परा शक्तिरविभक्ता षडध्वनाम् । परप्रकृतिभावस्य तत्सत्त्वाच्छिवतत्त्वतः
ਉਸ ਦੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਕਰਕੇ ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਛੇ ਅਧਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਵਿਭਾਜਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਪਰ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਭਾਵ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸੱਤਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।
Verse 20
शक्त्यादि च पृथिव्यन्तं शिवतत्त्वसमुद्भवम् । व्याप्तमेकेन तेनैव मृदा कुंभादिकं यथा
ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪૃਥਵੀ-ਤੱਤਵ ਤੱਕ, ਜੋ ਕੁਝ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਇਕ ਹੀ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਘੜੇ ਆਦਿ ਮ੍ਰਿਣਮਯ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 21
शैवं तत्परमं धाम यत्प्राप्यं षड्भिरध्वभिः । व्यापिका ऽव्यापिका शक्तिः पञ्चतत्त्वविशोधनात्
ਉਹੀ ਸ਼ੈਵ ਤੱਤਵ ਪਰਮ ਧਾਮ ਹੈ, ਜੋ ਛੇ ਅਧਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੋਧਨਾ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਵੀ ਅਤੇ ਵਿਆਪਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਵਿਆਪਕ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 22
निवृत्त्या रुद्रपर्यन्तं स्थितिरण्डस्य शोध्यते । प्रतिष्ठया तदूर्ध्वं तु यावदव्यक्तगोचरम्
ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਤੱਤਵ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਰੁਦ੍ਰ ਤੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਤੱਤਵ ਨਾਲ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰਲਾ ਭਾਗ ਅਵ੍ਯਕਤ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
तदूर्ध्वं विद्यया मध्ये यावद्विश्वेश्वरावधि । शान्त्या तदूर्ध्वं मध्वान्ते विशुद्धिः शान्त्यतीतया
ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਮੱਧ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ, ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ, ਮੱਧ ਮਾਰਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ; ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ (ਸ਼ਾਂਤ੍ਯਤੀਤਾ) ਹੋਣ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਅਭਿਮੁਖ ਨਿਰਮਲ ਵਿਸ਼ੁੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 24
यामाहुः परमं व्योम परप्रकृतियोगतः । एतानि पञ्चतत्त्वानि यैर्व्याप्तमखिलं जगत्
ਪਰਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਪਰਮ ਵ੍ਯੋਮ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਇਹ ਪੰਜ ਤੱਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵਿਆਪਤ ਹੈ।
Verse 25
तत्रैव सर्वमेवेदं द्रष्टव्यं खलु साधकैः । अध्वव्याप्तिमविज्ञाय शुद्धिं यः कर्तुमिच्छति
ਇਸ ਲਈ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਧ੍ਵਾਂ ਦੀ ਵਿਆਪਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾਂ ਜੋ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਸੱਚੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
Verse 26
स विप्रलम्भकः शुद्धेर्नालम्प्रापयितुं फलम् । वृथा परिश्रमस्तस्य निरयायैव केवलम्
ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਛਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿਵਾ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਨਰਕ ਵੱਲ ਹੀ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 27
शक्तिपातसमायोगादृते तत्त्वानि तत्त्वतः । तद्व्याप्तिस्तद्विवृद्धिश्च ज्ञातुमेवं न शक्यते
ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸ਼ਕਤਿਪਾਤ-ਰੂਪ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਨਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 28
शक्तिराज्ञा परा शैवी चिद्रूपा मरमेश्वरी । शिवो ऽधितिष्ठत्यखिलं यया कारणभूतया
ਸਰਵੋਚ ਸ਼ੈਵੀ, ਚਿੱਦ-ਰੂਪਾ, ਰਾਣੀ-ਸਰੂਪ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਸ਼ਕਤੀ—ਜੋ ਕਾਰਣ-ਭੂਤਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਿਵ ਸਮੂਹ ਜਗਤ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਕਰਕੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
नात्मनो नैव मायैषा न विकारो विचारतः । न बंधो नापि मुक्तिश्च बंधमुक्तिविधायिनी
ਸੱਚੀ ਵਿਚਾਰਨਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਾਇਆ ਨਾ ਆਤਮਾ ਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਅਸਲ ਵਿਕਾਰ। ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਨਾ ਬੰਧਨ ਹੈ ਨਾ ਮੁਕਤੀ—ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਬੰਧ-ਮੁਕਤੀ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 30
सर्वैश्वर्यपराकाष्टा शिवस्य व्यभिचारिणी । समानधर्मिणी तस्य तैस्तैर्भावैर्विशेषतः
ਉਹ ਸਭ ਐਸ਼ਵਰਿਆਂ ਦੀ ਪਰਮ ਚੋਟੀ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਅਵਿਛਿੰਨ (ਅਵ੍ਯਭਿਚਾਰিণੀ) ਹੈ। ਉਸੇ ਦੇ ਸਮਧਰਮ ਵਾਲੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 31
स तयैव गृही सापि तेनैव गृहिणी सदा । तयोरपत्यं यत्कार्यं परप्रकृतिजं जगत्
ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸਦਾ ਗ੍ਰਿਹਣੀ ਹੈ। ਪਰਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਇਹ ਜਗਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਫਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹੈ।
Verse 32
स कर्ता कारणं सेति तयोर्भेदो व्यवस्थितः । एक एव शिवः साक्षाद्द्विधा ऽसौ समवस्थितः
ਉਹ ਕਰਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਕਾਰਣ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਭੇਦ ਰਿਵਾਜੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸ਼ਿਵ ਇਕ ਹੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।
Verse 33
स्त्रीपुंसभावेन तयोर्भेद इत्यपि केचन । अपरे तु परा शक्तिः शिवस्य समवायिनी
ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਖ ਭਾਵ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਸਮਵਾਯ ਰੂਪ ਅਵਿਛਿੰਨ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
Verse 34
प्रभेव भानोश्चिद्रूपा भिन्नैवेति व्यवस्थितः । तस्माच्छिवः परो हेतुस्तस्याज्ञा परमेश्वरी
ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਚਿੱਦ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਵੱਖਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਪਰਮ ਹੇਤੂ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ।
Verse 35
तयैव प्रेरिता शैवी मूलप्रकृतिरव्यया । महामाया च माया च प्रकृतिस्त्रिगुणेति च
ਉਸੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸ਼ੈਵੀ ਮੂਲ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਮਹਾਮਾਇਆ, ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਗੁਣਮਈ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 36
त्रिविधा कार्यवेधेन सा प्रसूते षडध्वनः । स वागर्थमयश्चाध्वा षड्विधो निखिलं जगत्
ਕਾਰਜ-ਭੇਦ ਦੀ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਵੰਡ ਨਾਲ ਉਹ ਡਧਵ (ਛੇ ਮਾਰਗ) ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਵਾਕ ਅਤੇ ਅਰਥਮਯ ਉਹੀ ਡਵਿਧ ਅਧਵਾ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਹੈ।
Verse 37
अस्यैव विस्तरं प्राहुः शास्त्रजातमशेषतः
ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਾਰਾ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਸਮੂਹ ਇਸੇ ਤੱਤ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰਤ ਵਿਵੇਚਨ ਹੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The sampled verses indicate primarily a philosophical/technical teaching rather than a discrete mythic episode; the focus is on metaphysical mapping (ṣaḍadhvan) and the ontology of śabda–artha within Śiva–Śakti doctrine.
They model a graded interiorization of language: from audible speech (sthūla), to subtle ideational form (sūkṣma), to transcendent parā beyond discursive thought—culminating in parā-śakti rooted in Śiva-tattva.
The chapter foregrounds ṣaḍadhvan (three śabda-paths and three artha-paths), śakti-tattva as the totality of powers, and kuṇḍalinī-māyā as a root causal matrix linked with śuddhādhvan and tattva-distribution.