शिवतत्त्वे परापरभावविचारः (Inquiry into Śiva’s Principle and the Parā–Aparā Paradox)
ਅਧਿਆਇ 30 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ‑ਸ਼ਿਵਾ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਕਰਤੱਬ ਇੰਨੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਗਿਆਨਕ ਉਲਝਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ‑ਸਥਿਤੀ‑ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਕਰਤਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ‑ਨਿਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਜਾਂ ਦੰਡ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਦਾ ਐਸ਼ਵਰਯ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨਾਯੱਤ, ਸਵਭਾਵ‑ਸਿੱਧ ਸਵਾਤੰਤਰ ਹੈ। ਪਰ ਮੂਰਤਿਮਤਾ ਕਾਰਣਤਾ ਤੇ ਪਰਤੰਤਰਤਾ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਦਰਸ਼ਨਕ ਤਣਾਅ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰ ਪਰ ਅਤੇ ਅਪਰ ਦੋ ਰੂਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇੱਕ ਹੀ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਕਿਵੇਂ ਇਕ ਹੋਣ? ਜੇ ਪਰਮ ਸਵਰੂਪ ਨਿਸ਼ਫਲ/ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹੀ ਸੱਤਾ ਸਕਲ/ਪ੍ਰਗਟ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੀ ਹੈ? ਜੇ ਸ਼ਿਵ ਸਵਭਾਵ ਉਲਟ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਨਿੱਤ‑ਅਨਿੱਤ ਦਾ ਭੇਦ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਵੇ; ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਅਵਿਰੋਧੀ ਸਵਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੂਤਰ—ਇੱਕ ਸਕਲ ਮੂਰਤਾਤਮਾ ਤੱਤ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਫਲ ਅਵ੍ਯਕਤ ਸ਼ਿਵ; ਅਤੇ ਸਕਲ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । चरितानि विचित्राणि गृह्याणि गहनानि च । दुर्विज्ञेयानि देवैश्च मोहयंति मनांसि नः
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਚਰਿਤ੍ਰ ਅਦਭੁਤ, ਸੁਖਮ ਅਤੇ ਗਹਿਰੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਵਿਗਿਆਨਯ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 2
शिवयोस्तत्त्वसम्बन्धे न दोष उपलभ्यते । चरितैः प्राकृतो भावस्तयोरपि विभाव्यते
ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਤੱਤ੍ਵ-ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਚਰਿਤ੍ਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੋਕਵਤ ਭਾਵ (ਉਪਦੇਸ਼ ਤੇ ਭਗਤੀ ਲਈ) ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
ब्रह्मादयो ऽपि लोकानां सृष्टिस्थित्यन्तहेतवः । निग्रहानुग्रहौ प्राप्य शिवस्य वशवर्तिनः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਕਾਰਣ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਭ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ।
Verse 4
शिवः पुनर्न कस्यापि निग्रहानुग्रहास्पदम् । अतो ऽनायत्तमैश्वर्यं तस्यैवेति विनिश्चितम्
ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵੀ ਨਿਗ੍ਰਹ ਜਾਂ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਸੁਤੰਤਰ, ਪਰਾਧੀਨਤਾ-ਰਹਿਤ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਹੈ।
Verse 5
यद्येवमीदृशैश्वर्यं तत्तु स्वातन्त्र्यलक्षणम् । स्वभावसिद्धं चैतस्य मूर्तिमत्तास्पदं भवेत्
ਜੇ ਐਸਾ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਪਰਮ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੈ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਮੂਰਤਿਮੱਤਾ—ਰੂਪ ਧਾਰਣ—ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 6
न मूर्तिश्च स्वतंत्रस्य घटते मूलहेतुना । मूर्तेरपि च कार्यत्वात्तत्सिद्धिः स्यादहैतुकी
ਸੁਤੰਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ—ਇਹ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਵੀ ਕਾਰਜ-ਸਰੂਪ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਤੱਤ ਮੰਨਣਾ ਬੇਕਾਰਣ ਤੇ ਅਸੰਗਤ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 7
सर्वत्र परमो भावो ऽपरमश्चान्य उच्यते । परमापरमौ भावौ कथमेकत्र संगतौ
ਹਰ ਥਾਂ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ‘ਪਰ’ (ਅਤੀਤ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸੇ ਨੂੰ ‘ਅਪਰ’ (ਸੰਨਿੱਘ) ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਤਾਂ ਫਿਰ ‘ਪਰ’ ਅਤੇ ‘ਅਪਰ’—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਭਾਵ ਇਕੋ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ?
Verse 8
निष्फलो हि स्वभावो ऽस्य परमः परमात्मनः । स एव सकलः कस्मात्स्वभावो ह्यविपर्ययः
ਇਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਪਰਮ ਸੁਭਾਉ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਫਲ, ਕਰਮ-ਫਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹੀ ਤੱਤ ‘ਸਕਲ’—ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ—ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦਾ ਸੁਭਾਉ ਅਵਿਪਰ੍ਯਯ ਹੈ, ਕਦੇ ਉਲਟਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 9
स्वभावो विपरीतश्चेत्स्वतंत्रः स्वेच्छया यदि । न करोति किमीशानो नित्यानित्यविपर्ययम्
ਜੇ ਈਸ਼ਾਨ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦਾ, ਤਾਂ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਅਨਿੱਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਉਲਟ ਦੇਂਦਾ?
Verse 10
मूर्तात्मा सकलः कश्चित्स चान्यो निष्फलः शिवः । शिवेनाधिष्ठितश्चेति सर्वत्र लघु कथ्यते
ਹਰ ਥਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਮੂਰਤ, ਸਕਲ (ਪ੍ਰਗਟ) ਤੱਤ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਸ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਨਿਸ਼ਫਲ (ਨਿਰਵਿਕਾਰ) ਸ਼ਿਵ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹ ਮੂਰਤ ਤੱਤ ਸ਼ਿਵ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੈ।
Verse 11
मूर्त्यात्मैव तदा मूर्तिः शिवस्यास्य भवेदिति । तस्य मूर्तौ मूर्तिमतोः पारतंत्र्यं हि निश्चितम्
ਤਦੋਂ ਇਹੀ ਰੂਪ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਮੂਰਤਿ-ਆਤਮਾ, ਅਰਥਾਤ ਸਵਰੂਪ, ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਦੀ ਉਸ ਰੂਪ ਉੱਤੇ ਆਸ਼੍ਰਿਤਤਾ (ਪਾਰਤੰਤਰਤਾ) ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।
Verse 12
अन्यथा निरपेक्षेण मूर्तिः स्वीक्रियते कथम् । मूर्तिस्वीकरणं तस्मान्मूर्तौ साध्यफलेप्सया
ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜੋ ਸਰਬਥਾ ਨਿਰਪੇਖ ਹੈ, ਉਹ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਵੀਕਾਰੇ? ਇਸ ਲਈ ਸਾਧ੍ਯ ਫਲ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ, ਸਾਧਕਾਂ ਦੀ ਇੱਛਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੇਤੁ, ਉਸੇ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤੀ-ਸਵੀਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
न हि स्वेच्छाशरीरत्वं स्वातंत्र्यायोपपद्यते । स्वेच्छैव तादृशी पुंसां यस्मात्कर्मानुसारिणी
ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਸਰੀਰ ਹੋਣਾ ਹੀ ਸੱਚਾ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ‘ਇੱਛਾ’ ਉਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੀ ਹੈ।
Verse 14
स्वीकर्तुं स्वेच्छया देहं हातुं च प्रभवन्त्युत । ब्रह्मादयः पिशाचांताः किं ते कर्मातिवर्तिनः
ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਿਸਾਚਾਂ ਤੱਕ—ਕੀ ਉਹ ਕਰਮ ਤੋਂ ਉਪਰ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?
Verse 15
इच्छया देहनिर्माणमिन्द्रजालोपमं विदुः । अणिमादिगुणैश्वर्यवशीकारानतिक्रमात्
ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦੇਹ-ਨਿਰਮਾਣ ਨੂੰ ਇੰਦਰਜਾਲ ਵਰਗਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਗੁਣ-ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਵਸ਼ੀਕਰਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਆਮ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 16
विश्वरूपं दधद्विष्णुर्दधीचेन महर्षिणा । युध्यता समुपालब्धस्तद्रूपं दधता स्वयम्
ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦਧੀਚੀ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਰੂਪ ਆਪ ਧਾਰ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਲਈ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ।
Verse 17
सर्वस्मादधिकस्यापि शिवस्य परमात्मनः । शरीरवत्तयान्यात्मसाधर्म्यं प्रतिभाति नः
ਸਾਨੂੰ ਇਉਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਬਾਰੇ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਹਵਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਾਦ੍ਰਸ਼੍ਯ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
Verse 18
सर्वानुग्राहकं प्राहुश्शिवं परमकारणम् । स निर्गृह्णाति देवानां सर्वानुग्राहकः कथम्
ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਸਭ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਉਹੀ ਸਰਬ-ਕਿਰਪਾਲੂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ?
Verse 19
चिच्छेद बहुशो देवो ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः । शिवनिन्दां प्रकुर्वंतं पुत्रेति कुमतेर्हठात्
ਤਦ ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਸਿਰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੂਰਖ ਹਠ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਨਾਲ ‘ਪੁੱਤਰ’ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 20
विष्णोरपि नृसिंहस्य रभसा शरभाकृतिः । बिभेद पद्भ्यामाक्रम्य हृदयं नखरैः खरैः
ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਉਗ੍ਰ ਨਰਸਿੰਹ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਟੱਕਰ ਦੇ ਵੇਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਭ-ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਪ੍ਰਕਟਾਵੇ ਨੇ ਦਬਾ ਲਿਆ; ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਰੌਂਦ ਕੇ ਤੇਜ਼ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 21
देवस्त्रीषु च देवेषु दक्षस्याध्वरकारणात् । वीरेण वीरभद्रेण न हि कश्चिददण्डितः
ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯੱਗ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੇਵ-ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਐਸਾ ਨਾ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਵੀਰ ਵੀਰਭਦਰ ਨੇ ਦੰਡ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ।
Verse 22
पुरत्रयं च सस्त्रीकं सदैत्यं सह बालकैः । क्षणेनैकेन देवेन नेत्राग्नेरिंधनीकृतम्
ਉਸ ਇਕ ਦੇਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਨੂੰ—ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਦੈਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਬਾਲਕਾਂ ਸਮੇਤ—ਆਪਣੀ ਨੇਤਰ-ਅਗਨੀ ਦਾ ਇੰਧਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 23
प्रजानां रतिहेतुश्च कामो रतिपतिस्स्वयम् । क्रोशतामेव देवानां हुतो नेत्रहुताशने
ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਰਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਰਤਿਪਤੀ ਕਾਮ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਰੋਣ-ਚੀਖਣ ਵਿਚ ਨੇਤਰ-ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਸੜ ਕੇ ਭਸਮ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 24
गावश्च कश्चिद्दुग्धौघं स्रवन्त्यो मूर्ध्नि खेचराः । सरुषा प्रेक्ष्य देवेन तत्क्षणे भस्मसात्कृतः
ਇੱਕ ਖੇਚਰ ਨੇ ਗਾਂਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਧਾਰ ਵਗਾਈ; ਪਰ ਦੇਵ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਭਸਮ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 25
जलंधरासुरो दीर्णश्चक्रीकृत्य जलं पदा । बद्ध्वानंतेन यो विष्णुं चिक्षेप शतयोजनम्
ਅਸੁਰ ਜਲੰਧਰ ਨੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਪੈਰ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਮਥਿਆ; ਫਿਰ ਅਨੰਤ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 26
तमेव जलसंधायी शूलेनैव जघान सः । तच्चक्रं तपसा लब्ध्वा लब्धवीर्यो हरिस्सदा
ਤਦ ਜਲਸੰਧਾਈ ਨੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਰ ਕੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਹਰੀ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਉਹ ਚੱਕਰ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਸਦਾ ਤਪੋਬਲ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰਹਿਆ।
Verse 27
जिघांसतां सुरारीणां कुलं निर्घृणचेतसाम् । त्रिशूलेनान्धकस्योरः शिखिनैवोपतापितम्
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀ, ਨਿਰਦਈ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਵਧ-ਕਾਮੀ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਕੁਲ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਧਕ ਦੀ ਛਾਤੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਵਿੱਧ ਕੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੜ ਗਈ।
Verse 28
कण्ठात्कालांगनां सृष्ट्वा दारको ऽपि निपातितः । कौशिकीं जनयित्वा तु गौर्यास्त्वक्कोशगोचराम्
ਆਪਣੇ ਕੰਠ ਤੋਂ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਕੁਆਰੀ (ਕਾਲੀ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ, ਦਾਰਕ ਨਾਮ ਦਾ ਬਾਲਕ ਵੀ ਨਿਪਾਤਿਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਗੌਰੀ ਦੀ ਤਵਚਾ-ਕੋਸ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਜਨਮੀ।
Verse 29
शुंभस्सह निशुंभेन प्रापितो मरणं रणे । श्रुतं च महदाख्यानं स्कान्दे स्कन्दसमाश्रयम्
ਸ਼ੁੰਭ ਨਿਸ਼ੁੰਭ ਸਮੇਤ ਰਣ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਅਤੇ ਸਕੰਦ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਖਿਆਨ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ।
Verse 30
वधार्थे तारकाख्यस्य दैत्येन्द्रस्येन्द्रविद्विषः । ब्रह्मणाभ्यर्थितो देवो मन्दरान्तःपुरं गतः
ਇੰਦਰ ਦੇ ਵੈਰੀ ਦੈਤ੍ਯੇਂਦ੍ਰ ਤਾਰਕ ਦੇ ਵਧ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ ਦੇਵ (ਸ਼ਿਵ) ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਗਏ।
Verse 31
विहृत्य सुचिरं देव्या विहारा ऽतिप्रसङ्गतः । रसां रसातलं नीतामिव कृत्वाभिधां ततः
ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਆਨੰਦ-ਰਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਫਿਰ ‘ਰਸਾ’ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਨੋ ਰਸਾਤਲ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਇਉਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 32
देवीं च वंचयंस्तस्यां स्ववीर्यमतिदुर्वहम् । अविसृज्य विसृज्याग्नौ हविः पूतमिवामृतम्
ਉਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਛਲ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਤਿ ਦੁਰਧਰਸ਼ ਵੀਰਜ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਛੱਡਿਆ; ਸਗੋਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਵਾਂਗ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ, ਅਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ ਅਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 33
गंगादिष्वपि निक्षिप्य वह्निद्वारा तदंशतः । तत्समाहृत्य शनकैस्तोकंस्तोकमितस्ततः
ਉਸ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨিক্ষੇਪ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਵੀ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ—ਇੱਥੋਂ ਉੱਥੋਂ—ਥੋੜ੍ਹਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ।
Verse 34
स्वाहया कृत्तिकारूपात्स्वभर्त्रा रममाणया । सुवर्णीभूतया न्यस्तं मेरौ शरवणे क्वचित्
ਇੱਕ ਵਾਰ ਸ੍ਵਾਹਾ ਨੇ ਕ੍ਰਿਤਿਕਾਵਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸੁਵਰਨ-ਪ੍ਰਭਾ ਵਰਗੀ ਹੋ ਗਈ; ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਮੇਰੂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਵਣ (ਨਲਕਾਸ ਦੀ ਸ਼ੈਯਾ) ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।
Verse 35
संदीपयित्वा कालेन तस्य भासा दिशो दश । रञ्जयित्वा गिरीन्सर्वान्कांचनीकृत्य मेरुणा
ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਭੜਕ ਉਠੀ ਅਤੇ ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗੀ; ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ ਨਾਲ ਰੰਗ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਮੇਰੂ ਵੀ ਮਾਨੋ ਸੋਨੇ ਦਾ ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 36
ततश्चिरेण कालेन संजाते तत्र तेजसि । कुमारे सुकुमारांगे कुमाराणां निदर्शने
ਫਿਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉੱਥੇ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਤਦ ਕੋਮਲ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਕੁਮਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਸਾਰੇ ਕੁਮਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਦਰਸ਼ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਂਗ।
Verse 37
तच्छैशवं स्वरूपं च तस्य दृष्ट्वा मनोहरम् । सह देवसुरैर्लोकैर्विस्मिते च विमोहिते
ਉਸ ਦਾ ਉਹ ਮਨਮੋਹਕ ਬਾਲ-ਸਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹੈਰਾਨ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 38
देवो ऽपि स्वयमायातः पुत्रदर्शनलालसः । सह देव्यांकमारोप्य ततो ऽस्य स्मेरमाननम्
ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਪੁੱਤਰ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਆਏ। ਦੇਵੀ ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਹੌਲੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਮੁਖ ਨੂੰ ਤੱਕਿਆ।
Verse 39
पीतामृतमिव स्नेहविवशेनान्तरात्मना । देवेष्वपि च पश्यत्सु वीतरागैस्तपस्विभिः
ਜਿਵੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ—ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਹੋਈ ਉਸ ਦੀ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਉਸ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈ; ਦੇਵਤੇ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗੀ ਤਪਸਵੀ ਵੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਸਨ।
Verse 40
स्वस्य वक्षःस्थले स्वैरं नर्तयित्वा कुमारकम् । अनुभूय च तत्क्रीडां संभाव्य च परस्परम्
ਆਪਣੇ ਵਕਸ਼-ਸਥਲ ਉੱਤੇ ਨਿੱਕੇ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮਨ ਨਾਲ ਨਚਾ ਕੇ, ਉਸ ਖੇਡ ਦਾ ਰਸ ਅਨੁਭਵ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪਰਸਪਰ ਸਨੇਹ ਤੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗੇ।
Verse 41
स्तन्यमाज्ञापयन्देव्याः पाययित्वामृतोपमम् । तवावतारो जगतां हितायेत्यनुशास्य च
ਉਸ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ; ਤੈਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾ ਕੇ ਫਿਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ—“ਤੇਰਾ ਇਹ ਅਵਤਾਰ ਜਗਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੈ।”
Verse 42
स्वयन्देवश्च देवी च न तृप्तिमुपजग्मतुः । ततः शक्रेण संधाय बिभ्यता तारकासुरात्
ਤਾਂ ਵੀ ਸਵੈਯੰਭੂ ਦੇਵ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਾ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਤਾਰਕਾਸੁਰ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਸੰਧੀ ਕਰ ਲਈ (ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਕੇ) ਆਇਆ।
Verse 43
कारयित्वाभिषेकं च सेनापत्ये दिवौकसाम् । पुत्रमन्तरतः कृत्वा देवेन त्रिपुरद्विषा
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀ-ਪਦ ਦਾ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਵਾ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰ-ਵੈਰੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖ ਕੇ (ਅੱਗੇਲੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ) ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 44
स्वयमंतर्हितेनैव स्कन्दमिन्द्रादिरक्षितम् । तच्छक्त्या क्रौञ्चभेदिन्या युधि कालाग्निकल्पया
ਆਪ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਸਕੰਦ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਕ੍ਰੌਂਚ-ਭੇਦਨੀ, ਯੁਗਾਂਤ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਜਿੱਤ ਗਿਆ।
Verse 45
छेदितं तारकस्यापि शिरश्शक्रभिया सह । स्तुतिं चक्रुर्विशेषेण हरिधातृमुखाः सुराः
ਤਾਰਕ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਡਰ ਵੀ ਕੱਟ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਹਰੀ ਅਤੇ ਧਾਤ੍ਰ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਹਾਨ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 46
तथा रक्षोधिपः साक्षाद्रावणो बलगर्वितः । उद्धरन्स्वभुजैर्दीर्घैः कैलासं गिरिमात्मनः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਰਾਵਣ, ਬਲ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਹਾੜ ਕੈਲਾਸ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਕੇ ਚੁੱਕਣ ਲੱਗਾ।
Verse 47
तदागो ऽसहमानस्य देवदेवस्य शूलिनः । पदांगुष्ठपरिस्पन्दान्ममज्ज मृदितो भुवि
ਉਸ ਅਪਰਾਧ ਨੂੰ ਨ ਸਹਾਰ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਨੂੰ ਜਰਾ ਜਿਹਾ ਹਿਲਾਇਆ; ਅਪਰਾਧੀ ਕੁਚਲ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਧੱਸ ਗਿਆ।
Verse 48
बटोः केनचिदर्थेन स्वाश्रितस्य गतायुषः । त्वरयागत्य देवेन पादांतं गमितोन्तकः
ਆਪਣੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਉਸ ਬਟੂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਜ ਲਈ—ਜਿਸ ਦੀ ਆਯੁ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਸੀ—ਯਮ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਆਇਆ; ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿਗਾ ਕੇ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 49
स्ववाहनमविज्ञाय वृषेन्द्रं वडवानलः । सगलग्रहमानीतस्ततो ऽस्त्येकोदकं जगत्
ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਾਹਨ ਵ੍ਰਿਸ਼ੇਂਦ੍ਰ ਨੂੰ ਨ ਪਛਾਣ ਕੇ ਵਡਵਾਨਲ ਨੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ-ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸ ਕੇ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਲਿਆ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਜਗਤ ਇਕੋ ਜਲ-ਵਿਸਤਾਰ ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 50
अलोकविदितैस्तैस्तैर्वृत्तैरानन्दसुन्दरैः । अंगहारस्वसेनेदमसकृच्चालितं जगत्
ਸਧਾਰਣ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਣਜਾਣ, ਪਰ ਆਨੰਦ-ਸੁੰਦਰ ਉਹਨਾਂ ਉਹਨਾਂ ਗਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅੰਗਹਾਰ-ਸਵਸੇਨਾ ਨੇ ਇਸ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਚਲਾਇਆ ਤੇ ਹਿਲਾਇਆ।
Verse 51
शान्त एव सदा सर्वमनुगृह्णाति चेच्छिवः । सर्वाणि पूरयेदेव कथं शक्तेन मोचयेत्
ਜੇ ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਸ਼ਿਵ ਸਭ ਉੱਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੌਣ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰੇ?
Verse 52
अनादिकर्म वैचित्र्यमपि नात्र नियामकम् । कारणं खलु कर्मापि भवेदीश्वरकारितम्
ਇੱਥੇ ਅਨਾਦਿ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੀ ਅੰਤਿਮ ਨਿਯੰਤਰਕ ਨਹੀਂ। ਕਰਮ ਵੀ ਕਾਰਣ ਤਦੋਂ ਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਤੇ ਅਧੀਨ ਹੋਵੇ।
Verse 53
किमत्र बहुनोक्तेन नास्तिक्यं हेतुकारकम् । यथा ह्याशु निवर्तेत तथा कथय मारुत
ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਕਹਿਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਕੇਵਲ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਹੀ ਕਾਰਣ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਮਾਰੁਤ, ਦੱਸੋ ਇਹ ਜਲਦੀ ਕਿਵੇਂ ਮੁੱਕੇ।
Frequently Asked Questions
In the sampled opening, the chapter is framed less as a discrete mythic episode and more as a philosophical inquiry prompted by the sages’ confusion over Śiva–Śivā’s extraordinary deeds and their implications.
They function as theological markers of hierarchy: cosmic rulers like Brahmā operate through Śiva’s capacity to restrain and to bestow favor, whereas Śiva himself is not subject to any higher agent’s nigraha/anugraha.
The chapter foregrounds the niṣphala (actionless/transcendent) Śiva alongside a sakala/mūrta (manifest, embodied) principle, insisting that manifestation is upheld by Śiva without negating his intrinsic svātantrya.