मन्दरगिरिवर्णनम् — Description of Mount Mandara as Śiva’s Residence (Tapas-abode)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । अन्तर्धानगतो देव्या सह सानुचरो हरः । क्व यातः कुत्र वासः किं कृत्वा विरराम ह

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਹਰ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ, ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ (ਨਿਸ਼ਚਲ) ਹੋ ਗਿਆ?

Verse 2

वायुरुवाच । महीधरवरः श्रीमान्मंदरश्चित्रकंदरः । दयितो देवदेवस्य निवासस्तपसो ऽभवत्

ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਿਚਿੱਤਰ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਪਹਾੜ-ਰਾਜ ਮੰਦਰ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਤਪ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਬਣ ਗਿਆ।

Verse 3

तपो महत्कृतं तेन वोढुं स्वशिरसा शिवौ । चिरेण लब्धं तत्पादपंकजस्पर्शजं सुखम्

ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਿਵਾ ਯੁਗਲ ਨੂੰ ਧਾਰ ਸਕੇ; ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 4

तस्य शैलस्य सौन्दर्यं सहस्रवदनैरपि । न शक्यं विस्तराद्वक्तुं वर्षकोटिशतैरपि

ਉਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਹਜ਼ਾਰ ਮੂੰਹਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ; ਕਰੋੜਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।

Verse 5

शक्यमप्यस्य सौन्दर्यं न वर्णयितुमुत्सहे । पर्वतान्तरसौन्दर्यं साधारणविधारणात्

ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੱਥਾਪਿ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਹਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਹੋਰ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਧਾਰਣ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਮਾਂਦੀ।

Verse 6

इदन्तु शक्यते वक्तुमस्मिन्पर्वतसुन्दरे । ऋद्ध्या कयापि सौन्दर्यमीश्वरावासयोग्यता

ਪਰ ਇਸ ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜ ਬਾਰੇ ਇਤਨਾ ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਅਲੌਕਿਕ ਦਿਵ੍ਯ ਰਿੱਧੀ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਐਸੀ ਸ਼ੋਭਾ ਅਤੇ ਐਸੀ ਯੋਗਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਈਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 7

अत एव हि देवेन देव्याः प्रियचिकीर्षया । अतीव रमणीयोयं गिरिरन्तःपुरीकृतः

ਇਸ ਲਈ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇਸ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅੰਤਰਪੁਰ, ਨਿੱਜ ਧਾਮ ਬਣਾ ਲਿਆ।

Verse 8

मेखलाभूमयस्तस्य विमलोपलपादपाः । शिवयोर्नित्यसान्निध्यान्न्यक्कुर्वंत्यखिलंजगत्

ਉਸ ਦੀਆਂ ਘੇਰਦਾਰ ਛੱਤਾਂ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਸੀੜ੍ਹੀਆਂ, ਸ਼ਿਵ-ਦੇਵੀ ਦੇ ਨਿੱਤ ਸਾਨ্নਿਧ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 9

पितृभ्यां जगतो नित्यं स्नानपानोपयोगतः । अवाप्तपुण्यसंस्कारः प्रसरद्भिरितस्ततः

ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਂ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਤੇ ਪਾਨ ਲਈ ਵਰਤਣ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨਿੱਤ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਪੁੰਨ-ਸੰਸਕਾਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲਦੇ ਹਨ।

Verse 10

लघुशीतलसंस्पर्शैरच्छाच्छैर्निर्झराम्बुभिः । अधिराज्येन चाद्रीणामद्रीरेषो ऽभिषिच्यते

ਪਹਾੜੀ ਝਰਨਿਆਂ ਦੇ ਸਫ਼ਟਿਕ ਵਰਗੇ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਰਮ, ਠੰਢੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਅਧਿਰਾਜਪਨ ਨਾਲ ਇਹ ਪਹਾੜ-ਰਾਜ ਮਾਨੋ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 11

निशासु शिखरप्रान्तर्वर्तिना स शिलोच्चयः । चंद्रेणाचल साम्राज्यच्छत्रेणेव विराजते

ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਚੋਟੀ ਦੇ ਕੋਨੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਚੰਦਰਮਾ ਨਾਲ ਉਹ ਉੱਚਾ ਪਹਾੜ ਇਉਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜੀ ਸਾਮਰਾਜ ਉੱਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਹੀ ਰਾਜ-ਛਤਰ ਹੋਵੇ।

Verse 12

स शैलश्चंचलीभूतैर्बालैश्चामरयोषिताम् । सर्वपर्वतसाम्राज्यचामरैरिव वीज्यते

ਚਾਮਰਧਾਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਆਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੰਚਲ ਕੇਸ-ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਪਹਾੜ ਮਾਨੋ ਝੱਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਪਹਾੜ-ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜ-ਚੌਰ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਡੋਲ ਰਹੇ ਹੋਣ।

Verse 13

प्रातरभ्युदिते भानौ भूधरो रत्नभूषितः । दर्पणे देहसौभाग्यं द्रष्टुकाम इव स्थितः

ਸਵੇਰੇ ਨਵੇਂ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵੇਲੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਉਹ ਪਹਾੜ ਦਰਪਣ ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਸੀ, ਮਾਨੋ ਆਪਣੇ ਦੇਹ ਦੀ ਸੁਭਾਗਤਾ ਦੀ ਛਟਾ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ।

Verse 14

कूजद्विहंगवाचालैर्वातोद्धृतलताभुजैः । विमुक्तपुष्पैः सततं व्यालम्बिमृदुपल्लवैः

ਕੂਕਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸਦਾ ਰੌਣਕਮਈ ਸੀ; ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਠੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਝੂਲਦੀਆਂ; ਨਰਮ ਪੱਲਵ ਲਟਕਦੇ ਅਤੇ ਛੁੱਟੇ ਫੁੱਲ ਲਗਾਤਾਰ ਝੜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ।

Verse 15

लताप्रतानजटिलैस्तरुभिस्तपसैरिव । जयाशिषा सहाभ्यर्च्य निषेव्यत इवाद्रिराट्

ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨਾਲ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਅਤੇ ਤਪੱਸਵੀ ਵਰਗੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਰਾਜ ਮਾਨੋ ‘ਜੈ’ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਸਮੇਤ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸੇਵਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

Verse 16

अधोमुखैरूर्ध्वमुखैश्शृंगैस्तिर्यङ्मुखैस्तथा । प्रपतन्निव पाताले भूपृष्ठादुत्पतन्निव

ਕੁਝ ਚੋਟੀਆਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ, ਕੁਝ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਅਤੇ ਕੁਝ ਤਿਰਛੀਆਂ ਸਨ; ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਉੱਛਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।

Verse 17

परीतः सर्वतो दिक्षु भ्रमन्निव विहायसि । पश्यन्निव जगत्सर्वं नृत्यन्निव निरन्तरम्

ਉਹ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ; ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਨਿਰੰਤਰ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ—ਇਉਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

Verse 18

गुहामुखैः प्रतिदिनं व्यात्तास्यो विपुलोदरैः । अजीर्णलावण्यतया जृंभमाण इवाचलः

ਹਰ ਰੋਜ਼ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਪੇਟ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਮੂੰਹ ਅੱਡ ਕੇ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ; ਅਜੀਰਨ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਮੰਦ ਪਈ ਹੋਵੇ, ਐਸਾ ਉਹ ਪਹਾੜ ਜੰਭਾਈ ਲੈਂਦਾ ਦਿੱਸਿਆ।

Verse 19

ग्रसन्निव जगत्सर्वं पिबन्निव पयोनिधिम् । वमन्निव तमोन्तस्थं माद्यन्निव खमम्बुदैः

ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਨਿਗਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਪੀ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ; ਜਿਵੇਂ ਅੰਦਰ ਲੁਕਿਆ ਹਨੇਰਾ ਉਗਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।

Verse 20

निवास भूमयस्तास्ता दर्पणप्रतिमोदराः । तिरस्कृतातपास्स्निग्धाश्रमच्छायामहीरुहाः

ਉਹ ਨਿਵਾਸ-ਭੂਮੀਆਂ ਨਿਰਮਲ ਦਰਪਣ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਾਂਗ ਠੰਢੀਆਂ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀਆਂ ਸਨ। ਵੱਡੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਘਣੀ, ਨਰਮ ਛਾਂ ਨਾਲ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

Verse 21

सरित्सरस्तडागादिसंपर्कशिशिरानिलाः । तत्र तत्र निषण्णाभ्यां शिवाभ्यां सफलीकृताः

ਨਦੀਆਂ, ਸਰੋਵਰਾਂ ਅਤੇ ਤਲਾਬਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਠੰਢੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਵਾਵਾਂ, ਥਾਂ ਥਾਂ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠੇ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਮੰਗਲਮਈਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਈਆਂ।

Verse 22

तमिमं सर्वतः श्रेष्ठं स्मृत्वा साम्बस्त्रियम्बकः । रैभ्याश्रमसमीपस्थश्चान्तर्धानं गतो ययौ

ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਪਾਸੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਸਮਝ ਕੇ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਤ੍ਰਿਯੰਬਕ ਮਹਾਦੇਵ ਰੈਭ੍ਯ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਏ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਹੋ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 23

तत्रोद्यानमनुप्राप्य देव्या सह महेश्वरः । रराम रमणीयासु देव्यान्तःपुरभूमिषु

ਉਥੇ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਦੇਵੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕੀਤੀ।

Verse 24

तथा गतेषु कालेषु प्रवृद्धासु प्रजासु च । दैत्यौ शुंभनिशुंभाख्यौ भ्रातरौ संबभूवतुः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਵਧਣ ਨਾਲ, ਸ਼ੁੰਭ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ੁੰਭ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਦੈਤ ਭਰਾ ਜਨਮੇ।

Verse 25

ताभ्यां तपो बलाद्दत्तं ब्रह्मणा परमेष्टिना । अवध्यत्वं जगत्यस्मिन्पुरुषैरखिलैरपि

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਅਵਧ੍ਯਤਾ ਦਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 26

अयोनिजा तु या कन्या ह्यंबिकांशसमुद्भवा । अजातपुंस्पर्शरतिरविलंघ्यपराक्रमा

ਉਹ ਕੁਆਰੀ ਕਿਸੇ ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਅੰਬਿਕਾ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਸੀ। ਪੁਰਸ਼-ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਅਛੁਤੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਅਲੰਘਣੀਯ ਸੀ।

Verse 27

तया तु नौ वधः संख्ये तस्यां कामाभिभूतयोः । इति चाभ्यर्थितो ब्रह्मा ताभ्याम्प्राह तथास्त्विति

“ਉਸੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਾਡਾ ਵਧ ਹੋਵੇਗਾ”—ਉਸ ਲਈ ਕਾਮ ਨਾਲ ਅਭਿਭੂਤ ਹੋਏ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਇਉਂ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਤਥਾਸਤੁ।”

Verse 28

ततः प्रभृति शक्रादीन्विजित्य समरे सुरान् । निःस्वाध्यायवषट्कारं जगच्चक्रतुरक्रमात्

ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਆਦਿਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਰੋਕ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਐਸਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਵੇਦ-ਪਾਠ ਅਤੇ ਯੱਗ ਦੇ “ਵਸ਼ਟ”ਕਾਰ ਵੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ।

Verse 29

तयोर्वधाय देवेशं ब्रह्माभ्यर्थितवान्पुनः । विनिंद्यापि रहस्यं वां क्रोधयित्वा यथा तथा

ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਫਿਰ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਤੁਹਾਡੇ ਭੇਦ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰ ਕੇ—ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਿਆ—ਉਸ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਜਗਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 30

तद्वर्णकोशजां शक्तिमकामां कन्यकात्मिकाम् । निशुम्भशुंभयोर्हंत्रीं सुरेभ्यो दातुमर्हसि

ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਸਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ, ਕੁਆਰੀ-ਸਰੂਪ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ—ਜੋ ਨਿਸ਼ੁੰਭ ਅਤੇ ਸ਼ੁੰਭ ਦੀ ਸੰਹਾਰিণੀ ਹੋਵੇਗੀ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 31

एवमभ्यर्थितो धात्रा भगवान्नीललोहितः । कालीत्याह रहस्यं वां निन्दयन्निव सस्मितः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਾਤਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਵੱਲੋਂ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਨੀਲਲੋਹਿਤ—ਜਿਵੇਂ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਹੌਲੀ ਤਾੜਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਣ—ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ‘ਕਾਲੀ’ ਇਹ ਗੁਪਤ ਨਾਮ ਬੋਲਿਆ।

Verse 32

ततः क्रुद्धा तदा देवी सुवर्णा वर्णकारणात् । स्मयन्ती चाह भर्तारमसमाधेयया गिरा

ਤਦੋਂ ਰੰਗ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਈ ਦੇਵੀ ਸੁਵਰਣਾ ਹੱਸਦੀ ਹੋਈ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਐਸੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਬੋਲੀ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਸਨ।

Verse 33

देव्युवाच । ईदृशो मम वर्णेस्मिन्न रतिर्भवतो ऽस्ति चेत् । एवावन्तं चिरं कालं कथमेषा नियम्यते

ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਜੇ ਮੇਰੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਰਤੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਾਮ-ਭਾਵ ਇੰਨੇ ਚਿਰ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕਿਆ ਰਿਹਾ?”

Verse 34

अरत्या वर्तमानो ऽपि कथं च रमसे मया । न ह्यशक्यं जगत्यस्मिन्नीश्वरस्य जगत्प्रभोः

“ਅਰਤੀ (ਅਸੰਤੋਖ) ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਰਮਦਾ ਹੈਂ? ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜਗਤ-ਪ੍ਰਭੂ ਈਸ਼ਵਰ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।”

Verse 35

स्वात्मारामस्य भवतो रतिर्न सुखसाधनम् । इति हेतोः स्मरो यस्मात्प्रसभं भस्मसात्कृतः

ਸਵ-ਆਤਮ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਰਤੀ ਸੁਖ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ; ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਸਮਰ (ਕਾਮਦੇਵ) ਨੂੰ ਤੂੰ ਬਲ ਨਾਲ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 36

या च नाभिमता भर्तुरपि सर्वांगसुन्दरी । सा वृथैव हि जायेत सर्वैरपि गुणान्तरैः

ਜੇ ਇਸਤ੍ਰੀ ਹਰ ਅੰਗੋਂ ਸੁੰਦਰ ਹੋਵੇ ਪਰ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਤੇ ਅਨੁਕੂਲ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕਈ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭੀ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵਿਅਰਥ ਜਨਮੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 37

भर्तुर्भोगैकशेषो हि सर्ग एवैष योषिताम् । तथासत्यन्यथाभूता नारी कुत्रोपयुज्यते

ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜਿਵੇਂ ਇਕੋ ਹੀ ਬਚਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ—ਪਤੀ ਦੇ ਭੋਗ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਨਾ। ਫਿਰ ਭੀ ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਅਸੱਤ’ ਕਹਿ ਕੇ ਹੋਰ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਨਾਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਨਾਰੀ ਦਾ ਯੋਗ ਸਥਾਨ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?

Verse 38

तस्माद्वर्णमिमं त्यक्त्वा त्वया रहसि निन्दितम् । वर्णान्तरं भजिष्ये वा न भजिष्यामि वा स्वयम्

ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਗੁਪਤ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿੰਦਿਆ ਗਿਆ ਇਹ ਵਰਣ-ਸਥਾਨ ਮੈਂ ਛੱਡਦੀ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵਰਣ ਧਾਰਨ ਕਰਾਂਗੀ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਧਾਰਨ ਕਰਾਂਗੀ।

Verse 39

इत्युक्त्वोत्थाय शयनाद्देवी साचष्ट गद्गदम् । ययाचे ऽनुमतिं भर्तुस्तपसे कृतनिश्चया

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਦੇਵੀ ਸੈਜ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਅਤੇ ਗਦਗਦ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਤਪ ਕਰਨ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਆਗਿਆ ਮੰਗੀ।

Verse 40

तथा प्रणयभंगेन भीतो भूतपतिः स्वयम् । पादयोः प्रणमन्नेव भवानीं प्रत्यभाषत

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੇਮ-ਸਹਿਮਤੀ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਭੈਭੀਤ ਭੂਤਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਆਪ, ਭਵਾਨੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸ ਨਾਲ ਬੋਲੇ।

Verse 41

ईश्वर उवाच । अजानती च क्रीडोक्तिं प्रिये किं कुपितासि मे । रतिः कुतो वा जायेत त्वत्तश्चेदरतिर्मम

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪ੍ਰਿਯੇ, ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ ਕਿ ਇਹ ਖੇਡ-ਵਚਨ ਸਨ; ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਉਂ ਗੁੱਸੇ ਹੈਂ? ਜੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਲਈ ਅਰਤੀ (ਵਿਮੁਖਤਾ) ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਰਤੀ—ਪ੍ਰੇਮ—ਕਿਵੇਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ?

Verse 42

माता त्वमस्य जगतः पिताहमधिपस्तथा । कथं तदुत्पपद्येत त्वत्तो नाभिरतिर्मम

ਤੂੰ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੈਂ; ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਅਧਿਪਤੀ ਵੀ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਮੇਰੀ ਅਭਿਰਤੀ—ਆਨੰਦਮਈ ਰੁਚੀ—ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਹੈ?

Verse 43

आवयोरभिकामो ऽपि किमसौ कामकारितः । यतः कामसमुत्पत्तिः प्रागेव जगदुद्भवः

ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਇੱਛਾ ਜਾਗੇ ਵੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਾਮਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਕਿਵੇਂ ਕਰਵਾਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਮ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤਾਂ ਜਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੀ।

Verse 44

पृथग्जनानां रतये कामात्मा कल्पितो मया । ततः कथमुपालब्धः कामदाहादहं त्वया

ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਤੀ-ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਮੈਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਕਾਮ-ਤੱਤਵ ਰਚਿਆ। ਫਿਰ ਕਾਮ ਦੇ ਸੜਨ ਲਈ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੋਸ਼ ਦੇਂਦਾ ਹੈਂ—ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਦੋਸ਼ੀ ਹੋਵਾਂ?

Verse 45

मां वै त्रिदशसामान्यं मन्यमानो मनोभवः । मनाक्परिभवं कुर्वन्मया वै भस्मसात्कृतः

ਮੈਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸਮਝ ਕੇ ਮਨੋਭਵ (ਕਾਮ) ਨੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 46

विहारोप्यावयोरस्य जगतस्त्राणकारणात् । ततस्तदर्थं त्वय्यद्य क्रीडोक्तिं कृतवाहनम्

ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਸਾਡੀ ਕ੍ਰੀੜਾ ਵੀ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਸਾਧਨ ਬਣਾ ਕੇ ਇਹ ਖੇਡ-ਸਰੂਪ ਉਪਰਾਲਾ ਰਚਿਆ ਹੈ।

Verse 47

स चायमचिरादर्थस्तवैवाविष्करिष्यते । क्रोधस्य जनकं वाक्यं हृदि कृत्वेदमब्रवीत्

“ਇਹ ਗੱਲ ਜਲਦੀ ਹੀ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।” ਕ੍ਰੋਧ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਹ ਬਚਨ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।

Verse 48

देव्युवाच । श्रुतपूर्वं हि भगवंस्तव चाटु वचो मया । येनैवमतिधीराहमपि प्रागभिवंचिता

ਦੇਵੀ ਬੋਲੀ—“ਹੇ ਭਗਵਨ, ਤੇਰੇ ਚਾਟੂ ਬਚਨ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸੁਣੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਬੁੱਧੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪਹਿਲਾਂ ਠੱਗੀ ਗਈ ਸੀ।”

Verse 49

प्राणानप्यप्रिया भर्तुर्नारी या न परित्यजेत् । कुलांगना शुभा सद्भिः कुत्सितैव हि गम्यते

ਭਾਵੇਂ ਪਤੀ ਨੂੰ ਉਹ ਅਪ੍ਰਿਯ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਕ਼ੀਮਤ ‘ਤੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ, ਉਹ ਸੱਜਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੁਲਵਧੂ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਨੀਚ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਰਸਕਾਰਦੇ ਹਨ।

Verse 50

भूयसी च तवाप्रीतिरगौरमिति मे वपुः । क्रीडोक्तिरपि कालीति घटते कथमन्यथा

“ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਤੇਰੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਬਹੁਤ ਹੈ—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ‘ਮੇਰਾ ਰੂਪ ਗੌਰੀ ਵਾਂਗ ਗੌਰ ਨਹੀਂ।’ ਇਸ ਲਈ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ ‘ਕਾਲੀ’ ਵੀ ਠੀਕ ਬੈਠਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ?”

Verse 51

सद्भिर्विगर्हितं तस्मात्तव कार्ष्ण्यमसंमतम् । अनुत्सृज्य तपोयोगात्स्थातुमेवेह नोत्सहे

ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੀ ਕਠੋਰਤਾ ਸੱਜਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ। ਤਪ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਇਸ ਸੰਯੋਗ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਟਿਕਣ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

Verse 52

शिव उवाच । स यद्येवंविधतापस्ते तपसा किं प्रयोजनम् । ममेच्छया स्वेच्छया वा वर्णान्तरवती भव

ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਜੇ ਤੇਰਾ ਤਪ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਐਸੇ ਤਪ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜਾਂ ਤੇਰੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਹੋਰ ਵਰਣ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬਣ ਜਾ।”

Verse 53

देव्युवाच । नेच्छामि भवतो वर्णं स्वयं वा कर्तुमन्यथा । ब्रह्माणं तपसाराध्य क्षिप्रं गौरी भवाम्यहम्

ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਧਾਨ/ਵਰਨਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ। ਤਪ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਗੌਰੀ (ਸ਼ੁਭ, ਗੌਰ ਵਰਣ) ਬਣ ਜਾਵਾਂਗੀ।”

Verse 54

ईश्वर उवाच । मत्प्रसादात्पुरा ब्रह्मा ब्रह्मत्वं प्राप्तवान्पुरा । तमाहूय महादेवि तपसा किं करिष्यसि

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਤੂੰ ਤਪ ਨਾਲ ਕੀ ਹਾਸਲ ਕਰੇਂਗੀ?”

Verse 55

देव्युवाच । त्वत्तो लब्धपदा एव सर्वे ब्रह्मादयः सुराः । तथाप्याराध्य तपसा ब्रह्माणं त्वन्नियोगतः

ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਦ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਤਪ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।”

Verse 56

पुरा किल सती नाम्ना दक्षस्य दुहिता ऽभवम् । जगतां पतिमेवं त्वां पतिं प्राप्तवती तथा

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਧੀ ‘ਸਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੋਈ; ਅਤੇ ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤ ਦੇ ਪਤੀ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਮੈਂ ਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 57

एवमद्यापि तपसा तोषयित्वा द्विजं विधिम् । गौरी भवितुमिच्छामि को दोषः कथ्यतामिह

ਅੱਜ ਵੀ ਮੈਂ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਦ੍ਵਿਜ-ਸਰੂਪ ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਗੌਰੀ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਕੀ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਦੱਸੋ।

Verse 58

एवमुक्तो महादेव्या वामदेवः स्मयन्निव । न तां निर्बंधयामास देवकार्यचिकीर्षया

ਮਹਾਦੇਵੀ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਤੇ ਵਾਮਦੇਵ ਜਿਵੇਂ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਰਾਏ; ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਰੋਕਿਆ।