सत्याः पुनस्तपश्चर्या — Satī’s Return to Austerity (Tapas) and Fearless Liṅga-Worship
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਤਪ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਹਿਮਵਤ ਅਤੇ ਮੇਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੰਕਲਪ ਦੱਸ ਕੇ ਆਗਿਆ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵਨ-ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਗਹਿਣੇ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਤਪਸਵਿਨੀ ਦਾ ਵੇਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਮਨਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਗਟ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਸੰਧਿਆ ਪੂਜਾ ਵਨ-ਫੁੱਲ, ਫਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਇੱਕ ਦੁਸ਼ਟ ਮਹਾਵਾਘ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਚਿੱਤਰ ਵਾਂਗ ਜਮ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਤੀ ਇਕਾਗ੍ਰ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਜਨਮਜਾਤ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਨਿਰਭੈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਭਗਤੀ, ਤਪ, ਲਿੰਗ-ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਇਕਨਿਸ਼ਠ ਸ਼ੈਵ ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਨਿਰਭੈਤਾ ਦਾ ਫਲ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । ततः प्रदक्षिणीकृत्य पतिमम्बा पतिव्रता । नियम्य च वियोगार्तिं जगाम हिमवद्गिरिम्
ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਫਿਰ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਅੰਬਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ ਹਿਮਾਲੇ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ।
Verse 2
तपःकृतवती पूर्वं देशे यस्मिन्सखीजनैः । तमेव देशमवृनोत्तपसे प्रणयात्पुनः
ਜਿਸ ਥਾਂ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਖੀਆਂ ਨਾਲ ਤਪ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸੇ ਥਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੁੜ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਚੁਣ ਲਿਆ।
Verse 3
ततः स्वपितरं दृष्ट्वा मातरं च तयोर्गृहे । प्रणम्य वृत्तं विज्ञाप्य ताभ्यां चानुमता सती
ਫਿਰ ਸਤੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ, ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਤਦਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧੀ।
Verse 4
पुनस्तपोवनं गत्वा भूषणानि विसृज्य च । स्नात्वा तपस्विनो वेषं कृत्वा परमपावनम्
ਫਿਰ ਉਹ ਤਪੋਵਨ ਨੂੰ ਗਿਆ, ਸਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ; ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਪਾਵਨ ਤਪਸਵੀ ਦਾ ਵੇਸ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 5
संकल्प्य च महातीव्रं तपः परमदुश्चरम् । सदा मनसि सन्धाय भर्तुश्चरणपंकजम्
ਅਤਿ ਤੀਬਰ ਅਤੇ ਪਰਮ ਦੁਸ਼ਕਰ ਤਪ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਦਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੁਆਮੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।
Verse 6
तमेव क्षणिके लिंगे ध्यात्वा बाह्यविधानतः । त्रिसन्ध्यमभ्यर्चयन्ती वन्यैः पुष्पैः फलादिभिः
ਅਸਥਾਈ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਬਾਹਰੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਸੰਧੀਆਂ ਵੇਲੇ ਜੰਗਲੀ ਫੁੱਲਾਂ, ਫਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦੀ ਸੀ।
Verse 7
स एव ब्रह्मणो मूर्तिमास्थाय तपसः फलम् । प्रदास्यति ममेत्येवं नित्यं कृत्वा ऽकरोत्तपः
“ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮੇਰੇ ਤਪ ਦਾ ਫਲ ਦੇਵੇਗਾ” ਇਹ ਨਿੱਤ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅਡੋਲ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਤਪ ਕੀਤਾ।
Verse 8
तथा तपश्चरन्तीं तां काले बहुतिथे गते । दृष्टः कश्चिन्महाव्याघ्रो दुष्टभावादुपागमत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਲੰਘਣ ਉਪਰੰਤ ਇੱਕ ਮਹਾਂ ਬਾਘ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਭਾਵ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਆ ਗਿਆ।
Verse 9
तथैवोपगतस्यापि तस्यातीवदुरात्मनः । गात्रं चित्रार्पितमिव स्तब्धं तस्यास्सकाशतः
ਉਹ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲਾ ਨੇੜੇ ਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਵੀ, ਦੇਵੀ ਦੇ ਸਾਨਿਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਚਿੱਤਰ-ਪਟ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ਮੂਰਤੀ ਵਾਂਗ ਜੜ੍ਹ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 10
तं दृष्ट्वापि तथा व्याघ्रं दुष्टभावादुपागतम् । न पृथग्जनवद्देवी स्वभावेन विविच्यते
ਦੁਸ਼ਟ ਭਾਵ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੇ ਉਸ ਬਾਘ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਦੇਵੀ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਈ; ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਵਿਵੇਕਵਾਨ ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹੀ।
Verse 11
स तु विष्टब्धसर्वांगो बुभुक्षापरिपीडितः । ममामिषं ततो नान्यदिति मत्वा निरन्तरम्
ਪਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹਤਾ ਲੈ ਕੇ, ਭੁੱਖ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ, ਲਗਾਤਾਰ ਇਹੀ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ—“ਇਹ ਮਾਸ ਮੇਰਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।”
Verse 12
निरीक्ष्यमाणः सततं देवीमेव तदा ऽनिशम् । अतिष्ठदग्रतस्तस्या उपासनमिवाचरत्
ਤਦ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਕੇਵਲ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਹੀ ਤੱਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਦਾ ਖੜਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਭਗਤੀ-ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਐਸਾ ਵਰਤਾਓ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 13
देव्याश्च हृदये नित्यं ममैवायमुपासकः । त्राता च दुष्टसत्त्वेभ्य इति प्रववृते कृपा
ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕਰੁਣਾ ਜਾਗੀ—“ਇਹ ਮੇਰਾ ਉਪਾਸਕ ਦੇਵੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਸੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ”; ਇਉਂ ਕਹਿ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋਈ।
Verse 14
तस्या एव कृपा योगात्सद्योनष्टमलत्रयः । बभूव सहसा व्याघ्रो देवीं च बुबुधे तदा
ਉਸੇ ਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਮਲ ਤੁਰੰਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ਉਹ ਬਿਆਘਰ ਪਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਤਦ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਜਗਤ-ਮਾਤਾ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣ ਗਿਆ।
Verse 15
न्यवर्तत बुभुक्षा च तस्यांगस्तम्भनं तथा । दौरात्म्यं जन्मसिद्धं च तृप्तिश्च समजायत
ਉਸ ਦੀ ਭੁੱਖ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਮੁੱਕ ਗਈ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਜਕੜਨ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਜਨਮ ਤੋਂ ਚਲੀ ਆ ਰਹੀ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਵੀ ਢਹਿ ਗਈ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਸੰਤੋਖ ਉਪਜਿਆ।
Verse 16
तदा परमभावेन ज्ञात्वा कार्तार्थ्यमात्मनः । सद्योपासक एवैष सिषेवे परमेश्वरीम्
ਤਦ ਪਰਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਸੱਚਾ ਉਪਾਸਕ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 17
दुष्टानामपि सत्त्वानां तथान्येषान्दुरात्मनाम् । स एव द्रावको भूत्वा विचचार तपोवने
ਦੁਸ਼ਟ ਸੱਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੁਰਾਤਮਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 18
तपश्च ववृधे देव्यास्तीव्रं तीव्रतरात्मकम् । देवाश्च दैत्यनिर्बन्धाद्ब्रह्माणं शरणं गताः
ਦੇਵੀ ਦਾ ਤਪ ਹੋਰ ਵਧ ਗਿਆ—ਤੀਬਰ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅਧਿਕ ਤੀਬਰ। ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਦੇਵਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਗਏ।
Verse 19
चक्रुर्निवेदनं देवाः स्वदुःखस्यारिपीडनात् । यथा च ददतुः शुम्भनिशुम्भौ वरसम्मदात्
ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਵਰਾਂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮੱਤੇ ਸ਼ੁੰਭ-ਨਿਸ਼ੁੰਭ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਕਰਤੂਤ ਕੀਤੀ।
Verse 20
सो ऽपि श्रुत्वा विधिर्दुःखं सुराणां कृपयान्वितः । आसीद्दैत्यवधायैव स्मृत्वा हेत्वाश्रयां कथाम्
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਕਾਰਣ-ਆਧਾਰਿਤ ਉਪਾਅ ਅਤੇ ਯੁਕਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਵਧ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ।
Verse 21
सामरः प्रार्थितो ब्रह्मा ययौ देव्यास्तपोवनम् । संस्मरन्मनसा देवदुःखमोक्षं स्वयत्नतः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਤਪੋਵਨ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Verse 22
ददर्श च सुरश्रेष्ठः श्रेष्ठे तपसि निष्ठिताम् । प्रतिष्ठामिव विश्वस्य भवानीं परमेश्वरीम्
ਤਦੋਂ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਪਰਮ ਤਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਭਵਾਨੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ—ਜਿਵੇਂ ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਤੇ ਆਧਾਰ ਹੋਵੇ।
Verse 23
ननाम चास्य जगतो मातरं स्वस्य वै हरेः । रुद्रस्य च पितुर्भार्यामार्यामद्रीश्वरात्मजाम्
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ—ਜੋ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਹਰਿ ਦੀ ਆਰਿਆ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਨੀਯ ਭਾਰਿਆ—ਅਦ੍ਰੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੁਤਰੀ ਆਰਿਆ।
Verse 24
ब्रह्माणमागतं दृष्ट्वा देवी देवगणैः सह । अर्घ्यं तदर्हं दत्त्वा ऽस्मै स्वागताद्यैरुपाचरत्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵੀ ਨੇ ਦੇਵਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਵਾਗਤ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 25
तां च प्रत्युपचारोक्तिं पुरस्कृत्याभिनंद्य च । पप्रच्छ तपसो हेतुमजानन्निव पद्मजः
ਉਸ ਦੇ ਸਵਾਗਤ-ਉਪਚਾਰ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ, ਪਦਮਜ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਉਂ ਪੁੱਛਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।
Verse 26
ब्रह्मोवाच । तीव्रेण तपसानेन देव्या किमिह साध्यते । तपःफलानां सर्वेषां त्वदधीना हि सिद्धयः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਸ ਤੀਬਰ ਤਪ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਕੀ ਸਾਧਣਾ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਤਪ ਦੇ ਸਭ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਹਨ।
Verse 27
यश्चैव जगतां भर्ता तमेव परमेश्वरम् । भर्तारमात्मना प्राप्य प्राप्तञ्च तपसः फलम्
ਜੋ ਸਭ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਧਾਰਕ ਹੈ, ਉਸੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ—ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਨਾਥ—ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 28
अथवा सर्वमेवैतत्क्रीडाविलसितं तव । इदन्तु चित्रं देवस्य विरहं सहसे कथम्
ਜਾਂ ਇਹ ਸਭ ਤੇਰੀ ਕ੍ਰੀੜਾ-ਲੀਲਾ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਇਹ ਤਾਂ ਅਚੰਭਾ ਹੈ—ਦੇਵਾਧਿਦੇਵ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿੰਦੀ ਹੈਂ?
Verse 29
देव्युवाच । सर्गादौ भवतो देवादुत्पत्तिः श्रूयते यदा । तदा प्रजानां प्रथमस्त्वं मे प्रथमजः सुतः
ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੇਰੀ ਦਿਵ੍ਯ ਉਤਪੱਤੀ ਉਸ ਦੇਵ ਤੋਂ ਹੋਈ, ਤਦ ਤੂੰ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪਹਿਲਾ ਜੰਮਿਆ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ।
Verse 30
५
“ਪੰਜ”—ਇਹ ਕੇਵਲ ਹਸਤਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਲੋਕ-ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ ਅੰਕ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਅਲੱਗ ਵਾਕ੍ਯਾਰਥ ਨਹੀਂ।
Verse 31
यदा भवद्गिरीन्द्रस्ते पुत्रो मम पिता स्वयम् । तदा पितामहस्त्वं मे जातो लोकपितामह
ਹੇ ਗਿਰੀਂਦ੍ਰ! ਜਦੋਂ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਆਪ ਬਣਿਆ, ਤਦ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾਮਹ ਬਣਿਆ—ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ!
Verse 32
तदीदृशस्य भवतो लोकयात्राविधायिनः । वृत्तवन्तःपुरे भर्ता कथयिष्ये कथं पुनः
ਹੇ ਦੇਹ-ਨਗਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਜੋ ਲੋਕ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋ—ਤੁਹਾਡੇ ਐਸੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਮੈਂ ਫਿਰ ਕਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂ?
Verse 33
किमत्र बहुना देहे यश्चायं मम कालिमा । त्यक्त्वा सत्त्वविधानेन गौरी भवितुमुत्सहे
ਇਸ ਦੇਹ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਕਹਿਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਆਪਣੀ ਇਹ ਕਾਲਿਮਾ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੈਂ ਸੱਤਵ-ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਗੌਰੀ ਬਣਨ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।
Verse 34
ब्रह्मोवाच । एतावता किमर्थेन तीव्रं देवि तपः कृतम् । स्वेच्छैव किमपर्याप्ता क्रीडेयं हि तवेदृशी
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇੰਨੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਤੀਬਰ ਤਪ ਕਿਹੜੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਕੀਤਾ? ਕੀ ਤੁਹਾਡੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ? ਐਸੀ ਕ੍ਰੀੜਾ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਸੋਭਦੀ ਹੈ।
Verse 35
क्रीडा ऽपि च जगन्मातस्तव लोकहिताय वै । अतो ममेष्टमनया फलं किमपि साध्यताम्
ਹੇ ਜਗਤ-ਮਾਤਾ, ਤੁਹਾਡੀ ਕ੍ਰੀੜਾ ਵੀ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਕੋਈ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 36
निशुंभशुंभनामानौ दैत्यौ दत्तवरौ मया । दृप्तौ देवान्प्रबाधेते त्वत्तो लब्धस्तयोर्वधः
ਨਿਸ਼ੁੰਭ ਅਤੇ ਸ਼ੁੰਭ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਦੈਤ—ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਵਰ ਪਾ ਕੇ—ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਧ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 37
अलं विलंबनेनात्र त्वं क्षणेन स्थिरा भव । शक्तिर्विसृज्यमाना ऽद्य तयोर्मृत्युर्भविष्यति
ਹੁਣ ਦੇਰ ਨਾ ਕਰੋ, ਇਸੇ ਪਲ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਓ। ਅੱਜ ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਛੱਡੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇਗੀ।
Verse 38
ब्राह्मणाभ्यर्थिता चैव देवी गिरिवरात्मजा । त्वक्कोशं सहसोत्सृज्य गौरी सा समजायत
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ, ਪਰਬਤਰਾਜ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਚਮੜੀ ਦਾ ਕੋਸ਼ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਗੌਰੀ ਬਣ ਗਈ।
Verse 39
सा त्वक्कोशात्मनोत्सृष्टा कौशिकी नाम नामतः । काली कालाम्बुदप्रख्या कन्यका समपद्यत
ਉਸ ਦੇ ਚਮੜੀ ਦੇ ਕੋਸ਼ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਉਹ ਕੰਨਿਆ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਕਹਾਈ; ਉਹ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਕਾਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।
Verse 40
सा तु मायात्मिका शक्तिर्योगनिद्रा च वैष्णवी । शंखचक्रत्रिशूलादिसायुधाष्टमहाभुजा
ਉਹ ਮਾਇਆ-ਸਰੂਪ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਯੋਗਨਿਦਰਾ ਵੀ ਹੈ। ਅੱਠ ਮਹਾਂਭੁਜਾਂ ਵਾਲੀ ਉਹ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਆਦਿ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 41
सौम्या घोरा च मिश्रा च त्रिनेत्रा चन्द्रशेखरा । अजातपुंस्पर्शरतिरधृष्या चातिसुन्दरी
ਉਹ ਸੌਮਿਆ ਵੀ ਹੈ, ਘੋਰ ਵੀ ਅਤੇ ਮਿਸ਼੍ਰ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਵੀ; ਉਹ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ-ਸਪਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਅਜੇਯ ਅਤੇ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਹੈ।
Verse 42
दत्ता च ब्रह्मणे देव्या शक्तिरेषा सनातनी । निशुंभस्य च शुंभस्य निहंत्री दैत्यसिंहयोः
ਦੇਵੀ ਦੀ ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਸ਼ਕਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ; ਉਹੀ ਦੈਤ੍ਯ-ਸਿੰਹ ਨਿਸ਼ੁੰਭ ਅਤੇ ਸ਼ੁੰਭ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 43
ब्रह्मणापि प्रहृष्टेन तस्यै परमशक्तये । प्रबलः केसरी दत्तो वाहनत्वे समागतः
ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਲਵਾਨ ਕੇਸਰੀ (ਸਿੰਹ) ਦਾਨ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਵਾਹਨ ਬਣ ਕੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 44
विन्ध्ये च वसतिं तस्याः पूजामासवपूर्वकैः । मांसैर्मत्स्यैरपूपैश्च निर्वर्त्यासौ समादिशत्
ਵਿੰਧ੍ਯ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਨਿਵਾਸ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਸਵ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਸ, ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਅਪੂਪ ਅਰਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।
Verse 45
सा चैव संमता शक्तिर्ब्रह्मणो विश्वकर्मणः । प्रणम्य मातरं गौरीं ब्रह्माणं चानुपूर्वशः
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ—ਦੀ ਮੰਨੀ ਹੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਤਾ ਗੌਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 46
शक्तिभिश्चापि तुल्याभिः स्वात्मजाभिरनेकशः । परीता प्रययौ विन्ध्यं दैत्येन्द्रौ हन्तुमुद्यता
ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਅਨੇਕ ਆਤਮਜਾ—ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ—ਨਾਲ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਦੋ ਦੈਤ੍ਯੇਂਦ੍ਰਾਂ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨ ਲਈ ਉਦਯਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿੰਧ੍ਯ ਪਰਬਤ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਈ।
Verse 47
निहतौ च तया तत्र समरे दैत्यपुंगवौ । तद्बाणैः कामबाणैश्च च्छिन्नभिन्नांगमानसौ
ਉਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਉਹ ਦੋ ਅਗੇਵਾਨ ਉੱਥੇ ਹੀ ਮਾਰ ਡਾਏ। ਉਸ ਦੇ ਬਾਣ—ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਵਰਗੇ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਛਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਕਰ ਗਏ ਅਤੇ ਮਨ ਵੀ ਟੁੱਟ ਗਿਆ।
Verse 48
तद्युद्धविस्तरश्चात्र न कृतो ऽन्यत्र वर्णनात् । ऊहनीयं परस्माच्च प्रस्तुतं वर्णयामि वः
ਇਸ ਯੁੱਧ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਥਾਂ ਇਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਥੋਂ ਜੋ ਯੋਗ ਹੈ ਉਹ ਲੈ ਕੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Frequently Asked Questions
Satī resumes severe austerities in the Himalaya with tri-sandhyā liṅga worship; a wicked tiger approaches but becomes motionless, while Satī remains unperturbed.
It functions as a paradigmatic ‘test of steadiness’: single-pointed Śiva-contemplation yields fearlessness and an unmoving mind, mirrored by the predator’s arrested motion.
Śiva is approached through liṅga-upāsanā (a meditated, externally worshiped liṅga) with forest-offerings, structured by the three daily sandhyās.