दक्षस्य यज्ञप्रवृत्तिः तथा ईश्वरवर्जितदेवसमागमः (Dakṣa’s Sacrificial Undertaking and the Devas’ Assembly without Īśvara)
ਅਧਿਆਇ 19 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਧਰਮ ਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਯਜ्ञ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪਰ ਦੁਰਾਤਮਾ ਦਕਸ਼; ਉਸ ਦੇ ਯਜ्ञ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ ਨੇ ਵਿਘਨ ਕਿਵੇਂ ਪਾਇਆ? ਵਾਯੂ ਸਮਾਂ‑ਥਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਹਿਮਵਤ ‘ਤੇ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਕ੍ਰੀਡਾ‑ਵਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਪ੍ਰਾਚੇਤਸ ਦਕਸ਼ ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਹਿਮਾਲੇ ਦੀ ਪਿੱਠ ‘ਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ‑ਸਿੱਧਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ्ञ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੂ, ਰੁਦ੍ਰ, ਸਾਧ੍ਯ, ਮਰੁਤ, ਸੋਮ‑ਆਜ੍ਯ‑ਧੂਮ ਭਾਗੀ ਦੇਵ, ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ, ਪਿਤਰ, ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ—ਸਭ ਯਜ्ञਭਾਗੀ ਹੋ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਈਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵ‑ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਆਇਆ ਦੇਖ ਕੇ ਦਧੀਚੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਅਯੋਗ੍ਯ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਯੋਗ੍ਯ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਨਾ ਕਰਨਾ ਮਹਾਪਾਪ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ‑ਵਰਜਨ ਕਰਕੇ ਯਜ्ञ ਬਾਹਰੋਂ ਪੂਰਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਦੋਸ਼ਯੁਕਤ; ਇਹੀ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ‑ਵਿਧੀਕ ਜੜ੍ਹ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । कथं दक्षस्य धर्मार्थं प्रवृत्तस्य दुरात्मनः । महेशः कृतवान् विघ्नमेतदिच्छाम वेदितुम्
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਲਈ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਉਸ ਦੁਰਾਤਮਾ ਦੱਖ ਦੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਵਿਘਨ ਕੀਤਾ? ਅਸੀਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 2
वायुरुवाच । विश्वस्य जगतो मातुरपि देव्यास्तपोबलात् । पितृभावमुपागम्य मुदिते हिमवद्गिरौ
ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਪਿਤਾ-ਭਾਵ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਿਮਵਤ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ (ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ)।
Verse 3
देवे ऽपि तत्कृतोद्वाहे हिमवच्छिखरालये । संकीडति तया सार्धं काले बहुतरे गते
ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਹਿਮਵਾਨ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਿਆਂ, ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਵੀ, ਪਾਰਵਤੀ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ‑ਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 4
वैवस्वते ऽंतरे प्राप्ते दक्षः प्राचेतसः स्वयम् । अश्वमेधेन यज्ञेन यक्ष्यमाणो ऽन्वपद्यत
ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਆਉਣ ਤੇ ਪ੍ਰਾਚੇਤਸ-ਪੁੱਤਰ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਆਪ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਯੱਗ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ।
Verse 5
ततो हिमवतः पृष्ठे दक्षो वै यज्ञमाहरत् । गंगाद्वारे शुभे देशे ऋषिसिद्धनिषेविते
ਫਿਰ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਹਿਮਵਾਨ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ, ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ ਦੇ ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ—ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਸਿੱਧ ਜਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਯੱਗ ਕੀਤਾ।
Verse 6
तस्य तस्मिन्मखेदेवाः सर्वे शक्र पुरोगमाः । गमनाय समागम्य बुद्धिमापेदिरे तदा
ਉਸ ਦੇ ਉਸ ਮਖ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਤਦੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ।
Verse 7
आदित्या वसवो रुद्रास्साध्यास्सह मरुद्गणैः । ऊष्मपाः सोमपाश्चैव आज्यपा धूमपास्तथा
ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੂ, ਰੁਦ੍ਰ, ਸਾਧ੍ਯ—ਮਰੁਦਗਣਾਂ ਸਮੇਤ—ਅਤੇ ਉਸ਼ਮਪ, ਸੋਮਪ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਜ੍ਯਪ ਤੇ ਧੂਮਪ ਦੇਵਗਣ ਵੀ ਸਨ।
Verse 8
अश्विनौ पितरश्चैव तथा चान्ये महर्षयः । विष्णुना सहिताः सर्वे स्वागता यज्ञभागिनः
ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵੀ—ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਮੇਤ—ਸਾਰੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ; ਯੱਗ ਦੇ ਨਿਯਤ ਭਾਗ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਹੋਇਆ।
Verse 9
दृष्ट्वा देवकुलं सर्वमीश्वरेण विनागतम् । दधीचो मन्युनाविष्टो दक्षमेवमभाषत
ਈਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਾਰੀ ਦੇਵ ਸਭਾ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਆਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਦਧੀਚੀ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ।
Verse 10
दधीच उवाच । अप्रपूज्ये चैव पूजा पूज्यानां चाप्य पूजने । नरः पापमवाप्नोति महद्वै नात्र संशयः
ਦਧੀਚੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਪੂਜਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾ ਕਰਨੀ—ਇਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਹਾਂ ਪਾਪ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 11
असतां संमतिर्यत्र सतामवमतिस्तथा । दंडो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः
ਜਿੱਥੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੀ ਵਾਹਵਾਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ, ਉੱਥੇ ਦੇਵ-ਕ੍ਰਿਤ ਭਿਆਨਕ ਦੰਡ ਤੁਰੰਤ ਆ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ।
Verse 12
एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिः पुनर्दक्षमभाषत । पूज्यं तु पशुभर्तारं कस्मान्नार्चयसे प्रभुम्
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਫਿਰ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—‘ਜੋ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਤੇ ਰੱਖਿਅਕ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਤੂੰ ਅਰਾਧਨਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ?’
Verse 13
दक्ष उवाच । संति मे बहवो रुद्राः शूलहस्ताः कपर्दिनः । एकादशावस्थिता ये नान्यं वेद्मि महेश्वरम्
ਦਕਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੇਰੇ ਬਹੁਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਹਨ, ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਤੇ ਜਟਾਧਾਰੀ; ਉਹ ਗਿਆਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।
Verse 14
दधीच उवाच । किमेभिरमरैरन्यैः पूजितैरध्वरे फलम् । राजा चेदध्वरस्यास्य न रुद्रः पूज्यते त्वया
ਦਧੀਚੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੀ ਫਲ? ਜੇ ਇਸ ਅਧਵਰ ਦਾ ਰਾਜਾ ਰੁਦ੍ਰ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਪੂਜਦਾ, ਤਾਂ ਇਸ ਯੱਗ ਦੀ ਰਾਜਤਾ ਹੀ ਕੀ ਰਹੀ?
Verse 15
ब्रह्मविष्णुमहेशानां स्रष्टा यः प्रभुरव्ययः । ब्रह्मादयः पिशाचांता यस्य कैंकर्यवादिनः
ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ ਦਾ ਵੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਿਸਾਚਾਂ ਤੱਕ ਸਭ ਜੀਵ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 16
प्रकृतीनां परश्चैव पुरुषस्य च यः परः । चिंत्यते योगविद्वद्भि ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः
ਜੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰਾਤਪਰ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਯੋਗ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਤੱਤਵ-ਦਰਸ਼ੀ ਰਿਸ਼ੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 17
अक्षरं परमं ब्रह्म ह्यसच्च सदसच्च यत् । अनादिमध्यनिधनमप्रतर्क्यं सनातनम्
ਉਹ ਅਖੰਡ ਅਕਸ਼ਰ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਅਸਤ ਅਤੇ ਸਤ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ। ਉਹ ਆਦਿ-ਮੱਧ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ, ਤਰਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਹੈ।
Verse 18
यः स्रष्टा चैव संहर्ता भर्ता चैव महेश्वरः । तस्मादन्यं न पश्यामि शंकरात्मानमध्वरे
ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ, ਸੰਹਾਰਕ ਅਤੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੈ—ਉਹੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਮੈਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸ਼ੰਕਰ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
Verse 19
दक्ष उवाच । एतन्मखेशस्य सुवर्णपात्रे हविः समस्तं विधिमंत्रपूतम् । विष्णोर्नयाम्यप्रतिमस्य भागं प्रभोर्विभज्यावहनीयमद्य
ਦਕਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਹਵਿ ਯਜ੍ਞਪਤੀ ਦੇ ਸੁਵਰਨ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਅਤੁਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਭਾਗ ਲੈ ਜਾ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਵੰਡ ਕਰਕੇ, ਆਹਵਨੀਯ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਯਥਾਵਿਧੀ ਅਰਪਣ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 20
दधीच उवाच । यस्मान्नाराधितो रुद्रस्सर्वदेवेश्वरेश्वरः । तस्माद्दक्ष तवाशेषो यज्ञो ऽयं न भविष्यति
ਦਧੀਚੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਦੇਵਾਧੀਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵੀ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਦਕਸ਼, ਤੇਰਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਯਜ੍ਞ ਫਲਵਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 21
इत्युक्त्वा वचनं क्रुद्धो दधीचो मुनिसत्तमः । निर्गम्य च ततो देशाज्जगाम स्वकमाश्रमम्
ਇਹ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਧੀਚੀ ਉਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 22
निर्गते ऽपि मुनौ तस्मिन्देवा दक्षं न तत्यजुः । अवश्यमनुभावित्वादनर्थस्य तु भाविनः
ਉਹ ਮੁਨੀ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੱਥਾਪਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਅਨਰਥ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਭੋਗਣਾ ਸੀ ਅਤੇ ਟਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ।
Verse 23
एतस्मिन्नेव काले तु ज्ञात्वैतत्सर्वमीश्वरात् । दग्धुं दक्षाध्वरं विप्रा देवी देवमचोदयत्
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਕੇ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਦੇਵੀ ਨੇ ਦੇਵਾਧਿਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਦਗਧ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 24
देव्या संचोदितो देवो दक्षाध्वरजिघांसया । ससर्ज सहसा वीरं वीरभद्रं गणेश्वरम्
ਦੇਵੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ, ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯੱਗ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਉਦਯਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।
Verse 25
सहस्रवदनं देवं सहस्रकमलेक्षणम् । सहस्रमुद्गरधरं सहस्रशरपाणिकम्
ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਹਜ਼ਾਰ ਕਮਲ-ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਨੂੰ; ਹਜ਼ਾਰ ਗਦਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਣ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ।
Verse 26
शूलटंकगदाहस्तं दीप्तकार्मुकधारिणम् । चक्रवज्रधरं घोरं चंद्रार्धकृतशेखरम्
ਉਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਟੰਕ/ਪਰਸ਼ੂ ਅਤੇ ਗਦਾ ਸੀ; ਉਹ ਜ੍ਵਲੰਤ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਚੱਕਰ ਤੇ ਵਜ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਘੋਰ, ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਅਰਧਚੰਦ੍ਰ ਨੂੰ ਸ਼ੇਖਰ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ।
Verse 27
कुलिशोद्योतितकरं तडिज्ज्वलितमूर्धजम् । दंष्ट्राकरालं बिभ्राणं महावक्त्रं महोदरम्
ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਵਜ੍ਰ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਸੀ ਅਤੇ ਜਟਾਂ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਜਗਮਗਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੁਖ ਅਤੇ ਮਹੋਦਰ ਵਾਲਾ ਉਹ ਅਤਿ ਘੋਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 28
विद्युज्जिह्वं प्रलंबोष्ठं मेघसागरनिःस्वनम् । वसानं चर्म वैयाघ्रं महद्रुधिरनिस्रवम्
ਉਹ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀ ਜੀਭ ਵਾਲਾ, ਲਟਕਦੇ ਹੋਠਾਂ ਵਾਲਾ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗਰਜ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਨਾਦ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦਾ; ਬਾਘ ਦੀ ਖਾਲ ਪਹਿਨੇ, ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਗਾਉਂਦਾ ਸੀ।
Verse 29
गण्डद्वितयसंसृष्टमण्डलीकृतकुण्डलम् । वरामरशिरोमालावलीकलितशेखरम्
ਉਸ ਦੇ ਗੋਲ ਕੁੰਡਲ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੇਖਰ ਉੱਚੇ ਅਮਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸੀ।
Verse 30
रणन्नूपुरकेयूरमहाकनकभूषितम् । रत्नसंचयसंदीप्तं तारहारावृतोरसम्
ਝੰਕਾਰਦੇ ਨੂਪੁਰਾਂ ਤੇ ਕੇਯੂਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਮਹਾਨ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ; ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਵਰਗੇ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਛਾਤੀ ਢੱਕੀ ਹੋਈ—ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਦਿਸਿਆ।
Verse 31
महाशरभशार्दूलसिंहैः सदृशविक्रमम् । प्रशस्तमत्तमातंगसमानगमनालसम्
ਉਸ ਦਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਮਹਾ-ਸ਼ਰਭ, ਬਾਘ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਵਰਗਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੱਤੇ ਰਾਜ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਧੀਮੀ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸੀ।
Verse 32
शंखचामरकुंदेन्दुमृणालसदृशप्रभम् । सतुषारमिवाद्रीन्द्रं साक्षाज्जंगमतां गतम्
ਸ਼ੰਖ, ਚਾਮਰ, ਕੁੰਦ, ਚੰਦ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਣਾਲ ਵਰਗੀ ਉਸ ਦੀ ਜੋਤਿ ਸੀ; ਉਹ ਪਰਬਤ-ਰਾਜ ਮਾਨੋ ਪਾਲੇ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਚਲਦਾ-ਫਿਰਦਾ ਜੀਵੰਤ ਜਿਹਾ ਲੱਗਿਆ।
Verse 33
ज्वालामालापरिक्षिप्तं दीप्तमौक्तिकभूषणम् । तेजसा चैव दीव्यंतं युगांत इव पावकम्
ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਚਮਕਦਾਰ ਮੋਤੀਆਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਉਹ ਰੂਪ ਤੇਜ ਨਾਲ ਐਸਾ ਦਹਕਿਆ—ਮਾਨੋ ਯੁਗਾਂਤ ਦੀ ਪ੍ਰਲਯਾਗਨੀ ਹੋਵੇ।
Verse 34
स जानुभ्यां महीं गत्वा प्रणतः प्रांजलिस्ततः । पार्श्वतो देवदेवस्य पर्यतिष्ठद्गणेश्वरः
ਫਿਰ ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਘੁੱਟਣਿਆਂ ਦੇ ਬਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਾਸੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 35
मन्युना चासृजद्भद्रां भद्रकालीं महेश्वरीम् । आत्मनः कर्मसाक्षित्वे तेन गंतुं सहैव तु
ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਕਲਿਆਣਮਈ ਦੇਵੀ—ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਜਾਵੇ।
Verse 36
तं दृष्ट्वावस्थितं वीरभद्रं कालाग्निसन्निभम् । भद्रया सहितं प्राह भद्रमस्त्विति शंकरः
ਕਾਲਾਗਨੀ ਵਾਂਗ ਜਵਲੰਤ ਖੜ੍ਹੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਭਦ੍ਰਾ ਸਮੇਤ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਤੇਰਾ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ।”
Verse 37
स च विज्ञापयामास सह देव्या महेश्वरम् । आज्ञापय महादेव किं कार्यं करवाण्यहम्
ਤਦ ਉਹ ਦੇਵੀ ਸਮੇਤ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ—“ਆਗਿਆ ਕਰੋ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ! ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਕਾਰਜ ਕਰਾਂ?”
Verse 38
ततस्त्रिपुरहा प्राह हैमवत्याः प्रियेच्छया । वीरभद्रं महाबाहुं वाचा विपुलनादया
ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਪੁਰਹਾ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਹੈਮਵਤੀ (ਪਾਰਵਤੀ) ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ, ਮਹਾਬਾਹੂ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਗੂੰਜਦਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਬਲ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।
Verse 39
देवदेव उवाच । प्राचेतसस्य दक्षस्य यज्ञं सद्यो विनाशय । भद्रकाल्या सहासि त्वमेतत्कृत्यं गणेश्वर
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ— ‘ਪ੍ਰਾਚੇਤਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਯੱਗ ਤੁਰੰਤ ਨਸ਼ਟ ਕਰ। ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਹੇ ਗਣੇਸ਼ਵਰ, ਇਹ ਕਾਰਜ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਕਰਨਾ ਹੈ।’
Verse 40
अहमप्यनया सार्धं रैभ्याश्रमसपीपतः । स्थित्वा वीक्षे गणेशान विक्रमं तव दुःसहम्
‘ਮੈਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਰੈਭ੍ਯ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹਾਂ। ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ, ਹੇ ਗਣੇਸ਼, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਅਦਮ੍ਯ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।’
Verse 41
वृक्षा कनखले ये तु गंगाद्वारसमीपगाः । सुवर्णशृंगस्य गिरेर्मेरुमंदरसंनिभाः
ਕਨਖਲ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ (ਹਰਿਦ੍ਵਾਰ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਜੋ ਰੁੱਖ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਵਰਣਸ਼੍ਰਿੰਗ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਵਾਂਗ, ਮੇਰੂ ਤੇ ਮੰਦਰ ਸਮਾਨ ਮਹਾਨ ਭਵਤਾ ਵਾਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
Verse 42
तस्मिन्प्रदेशे दक्षस्य युज्ञः संप्रति वर्तते । सहसा तस्य यज्ञस्य विघातं कुरु मा चिरम्
ਉਸੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਯੱਗ ਇਸ ਵੇਲੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਤੁਰੰਤ—ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ—ਉਸ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾ ਦੇ।
Verse 43
इत्युक्ते सति देवेन देवी हिमगिरीन्द्रजा । भद्रं भद्रं च संप्रेक्ष्य वत्सं धेनुरिवौरसम्
ਜਦੋਂ ਦੇਵ ਨੇ ਇਉਂ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਹਿਮਗਿਰੀ ਰਾਜ ਦੀ ਧੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ‘ਭਦ੍ਰੰ, ਭਦ੍ਰੰ’ ਆਖਦਿਆਂ ਮੰਗਲਮਈ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਤੱਕਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਸੀਨੇ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਵੱਛੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ।
Verse 44
आलिंग्य च समाघ्राय मूर्ध्नि षड्वदनं यथा । सस्मिता वचनं प्राह मधुरं मधुरं स्वयम्
ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਚੁੰਮਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਛੇ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲੇ (ਕਾਰਤਿਕੇਯ) ਨੂੰ ਕੋਈ ਚੁੰਮੇ। ਫਿਰ ਮੁਸਕੁਰਾਂਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਬਹੁਤ ਮਿੱਠੇ, ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਬੋਲੀ।
Verse 45
देव्युवाच । वत्स भद्र महाभाग महाबलपराक्रम । मत्प्रियार्थं त्वमुत्पन्नो मम मन्युं प्रमार्जक
ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਤਸ, ਭਦ੍ਰ, ਮਹਾਭਾਗ, ਮਹਾਬਲ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ! ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਿਯ ਕਾਰਜ ਲਈ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਕ੍ਰੋਧ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਣ।
Verse 46
यज्ञेश्वरमनाहूय यज्ञकर्मरतो ऽभवत् । दक्षं वैरेण तं तस्माद्भिंधि यज्ञं गणेश्वर
ਯੱਗ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾਏ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਯੱਗ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਗਣੇਸ਼ਵਰ, ਉਸ ਦਕਸ਼ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਾਰਨ ਉਸ ਯੱਗ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿਓ।
Verse 47
यज्ञलक्ष्मीमलक्ष्मीं त्वं भद्र कृत्वा ममाज्ञया । यजमानं च तं हत्वा वत्स हिंसय भद्रया
ਹੇ ਭਦਰ, ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਇਸ ਯੱਗ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨੂੰ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿਓ। ਫਿਰ ਉਸ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਓ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਭਦਰ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰੋ।
Verse 48
अशेषामिव तामाज्ञां शिवयोश्चित्रकृत्ययोः । मूर्ध्नि कृत्वा नमस्कृत्य भद्रो गंतुं प्रचक्रमे
ਅਪਾਰ ਅਦਭੁਤ ਕਰਤੂਤਾਂ ਵਾਲੇ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਿਵਾਂ ਦੀ ਉਹ ਆਗਿਆ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਧਾਰ ਕੇ, ਭਦ੍ਰ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਲੱਗਾ।
Verse 49
अथैष भगवान्क्रुद्धः प्रेतावासकृतालयः । वीरभद्रो महादेवो देव्या मन्युप्रमार्जकः
ਤਦ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਏ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਾਮ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦੇ ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਹੈ—ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਰੋਸ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਮਹਾਦੇਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 50
ससर्ज रोमकूपेभ्यो रोमजाख्यान्गणेश्वरान् । दक्षिणाद्भुजदेशात्तु शतकोटिगविश्वरान्
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰੋਮਕੂਪਾਂ ਤੋਂ ‘ਰੋਮਜ’ ਨਾਮ ਦੇ ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਭੁਜਾ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਸੌ ਕਰੋੜ ਮਹਾਬਲੀ ਗਣ-ਨਾਇਕ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ।
Verse 51
पादात्तथोरुदेशाच्च पृष्ठात्पार्श्वान्मुखाद्गलात् । गुह्याद्गुल्फाच्छिरोमध्यात्कंठादास्यात्तथोदरात्
ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ, ਰਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ, ਪਿੱਠ ਅਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ; ਚਿਹਰੇ ਅਤੇ ਗਲੇ ਤੋਂ; ਗੁਹ੍ਯ ਅੰਗ ਅਤੇ ਗਿੱਟਿਆਂ ਤੋਂ; ਸਿਰ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ, ਕੰਠ ਤੋਂ, ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਟ ਤੋਂ—ਇਹ ਸਥਾਨ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 52
तदा गणेश्वरैर्भद्रैर्भद्रतुल्यपराक्रमैः । संछादितमभूत्सर्वं साकाशविवरं जगत्
ਤਦ ਭਦ੍ਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਸ਼ੁਭ ਗਣੇਸ਼ਵਰਾਂ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕ ਲਿਆ।
Verse 53
सर्वे सहस्रहस्तास्ते सहस्रायुधपाणयः । रुद्रस्यानुचरास्सर्वे सर्वे रुद्रसमप्रभाः
ਉਹ ਸਭ ਸਹਸ੍ਰ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਸ੍ਰ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਸਨ। ਉਹ ਸਭ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਅਨੁਚਰ ਸਨ ਅਤੇ ਸਭ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਰੁਦ੍ਰ ਸਮਾਨ ਸੀ।
Verse 54
शूलशक्तिगदाहस्ताष्टंकोपलशिलाधराः । कालाग्निरुद्रसदृशास्त्रिनेत्राश्च जटाधराः
ਉਹ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਲ, ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰ ਕੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਥਰ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਕਾਲਾਗ੍ਨਿਰੁਦ੍ਰ ਵਰਗੇ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਜਟਾਧਾਰੀ ਦਿਸਦੇ ਸਨ।
Verse 55
निपेतुर्भृशमाकाशे शतशस्सिंहवाहनाः । विनेदुश्च महानादाञ्जलदा इव भद्रजाः
ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਿੰਹ-ਵਾਹਨ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਬੜੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਝਪਟੇ; ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਾਂਗ ਮਹਾਨਾਦ ਕਰਕੇ ਗੱਜੇ।
Verse 56
तैर्भद्रैर्भगवान्मद्रस्तथा परिवृतो बभौ । कालानलशतैर्युक्तो यथांते कालभैरवः
ਉਹਨਾਂ ਸ਼ੁਭ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਭਗਵਾਨ ਮਦ੍ਰ ਚਮਕ ਉਠੇ; ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਲਭੈਰਵ, ਕਾਲ ਦੀ ਦਾਹਕ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਸੌ ਜਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।
Verse 57
तेषां मध्ये समारुह्य वृषेंद्रं वृषभध्वजः । जगाम भगवान्भद्रश्शुभमभ्रं यथा भवः
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵ੍ਰਿਸ਼ੇਂਦ੍ਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ ਭਗਵਾਨ ਭਦ੍ਰ ਅੱਗੇ ਵਧੇ; ਜਿਵੇਂ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਸ਼ੁਭ, ਚਮਕਦੇ ਬੱਦਲ ਵਿਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੋਵੇ।
Verse 58
तस्मिन्वृषभमारूढे भद्रे तु भसितप्रभः । बभार मौक्तिकं छत्रं गृहीतसितचामरः
ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਸਮ-ਦੀਪਤ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਭੂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੋਤੀ ਵਰਗਾ ਚਿੱਟਾ ਛਤਰ ਧਾਰਿਆ ਅਤੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਸਫੈਦ ਚਾਮਰ ਫੜਿਆ।
Verse 59
स तदा शुशुभे पार्श्वे भद्रस्य भसितप्रभः । भगवानिव शैलेन्द्रः पार्श्वे विश्वजगद्गुरोः
ਤਦ ਭਸਮ-ਦੀਪਤ ਉਹ ਭਦ੍ਰ ਦੇ ਪਾਸੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੋਭਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਗੁਰੂ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ-ਰਾਜਾ ਸ਼ੋਭਦਾ ਹੈ।
Verse 60
सो ऽपि तेन बभौ भद्रः श्वेतचामरपाणिना । बालसोमेन सौम्येन यथा शूलवरायुधः
ਉਸ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਦ੍ਰ ਵੀ ਚਿੱਟਾ ਚਾਮਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ ਚਮਕਿਆ; ਕੋਮਲ ਬਾਲ-ਸੋਮ ਵਾਂਗ ਸੌਮ੍ਯ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ੂਲ-ਆਯੁਧ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ।
Verse 61
दध्मौ शंखं सितं भद्रं भद्रस्य पुरतः शुभम् । भानुकंपो महातेजा हेमरत्नैरलंकृतः
ਫਿਰ ਸੋਨੇ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਭਾਨੁਕੰਪ ਭਦ੍ਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ੁਭ, ਨਿਰਮਲ ਚਿੱਟਾ ਸ਼ੰਖ ਫੂਕਣ ਲੱਗਾ।
Verse 62
देवदुंदुभयो नेदुर्दिव्यसंकुलनिःस्वनाः । ववृषुश्शतशो मूर्ध्नि पुष्पवर्षं बलाहकाः
ਦੇਵ-ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਦਿਵ੍ਯ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉਠੀਆਂ; ਅਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਾਰੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ—ਮੰਗਲ ਅਰਪਣ ਵਜੋਂ।
Verse 63
फुल्लानां मधुगर्भाणां पुष्पाणां गंधबंधवः । मार्गानुकूलसंवाहा वबुश्च पथि मारुताः
ਖਿੜੇ ਹੋਏ, ਮਧੁ-ਭਰੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਮਾਨੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹੇਲੀ ਬਣ ਕੇ ਫੈਲ ਗਈ; ਅਤੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਹਵਾਵਾਂ ਵਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ।
Verse 64
ततो गणेश्वराः सर्वे मत्ता युद्धबलोद्धताः । ननृतुर्मुमुदुर्१ एदुर्जहसुर्जगदुर्जगुः
ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਸਤ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਬਲ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਉੱਛਲਦੇ ਹੋਏ ਨੱਚਣ ਲੱਗੇ; ਖੁਸ਼ ਹੋਏ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਚੀਕੇ, ਹੱਸੇ, ਬੋਲੇ ਅਤੇ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ—ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਗੂੰਜ ਉਠੀਆਂ।
Verse 65
तदा भद्रगणांतःस्थो बभौ भद्रः स भद्रया । यथा रुद्रगणांतः स्थस्त्र्यम्बकोंबिकया सह
ਤਦੋਂ ਭਦ੍ਰਗਣਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜਾ ਉਹ ਮੰਗਲਮਈ ਭਦ੍ਰ, ਭਦ੍ਰਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਚਮਕ ਉਠਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਰੁਦ੍ਰਗਣਾਂ ਵਿਚ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਸ਼ਿਵ ਅੰਬਿਕਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਸਮੇਤ ਸ਼ੋਭਦਾ ਹੈ।
Verse 66
तत्क्षणादेव दक्षस्य यज्ञवाटं रण्मयम् । प्रविवेश महाबाहुर्वीरभद्रो महानुगः
ਉਸੇ ਪਲ ਮਹਾਬਾਹੁ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਅਨੁਚਰਾਂ ਸਮੇਤ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯਜ੍ਞ-ਵਾਟ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਰਣਭੂਮੀ ਵਾਂਗ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।
Verse 67
ततस्तु दक्षप्रतिपादितस्य क्रतुप्रधानस्य गणप्रधानः । प्रयोगभूमिं प्रविवेश भद्रो रुद्रो यथांते भुवनं दिधक्षुः
ਫਿਰ ਗਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਭਦ੍ਰ-ਰੁਦ੍ਰ, ਦਕਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਉਸ ਮੁੱਖ ਕਰਤੂ ਦੀ ਯਜ੍ਞ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ—ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਗਧ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ।
Frequently Asked Questions
The setup for Dakṣa’s aśvamedha sacrifice at Gaṅgādvāra on Himavat, including the arrival of devas and other beings—conspicuously without Īśvara (Śiva)—which precipitates admonition and impending conflict.
It signals a ritual-theological defect: a yajña that ignores the supreme principle cannot be fully auspicious. The narrative uses this omission to critique mere formalism and to assert Śiva’s indispensability in cosmic and sacrificial hierarchy.
Indra with the devas; Ādityas, Vasus, Rudras, Sādhyas, Maruts; specialized offering-recipients (soma/ājya/dhūma categories); the Aśvins, Pitṛs, other ṛṣis; and Viṣṇu—collectively termed yajña-bhāgins.