पशु-पाश-पतिविचारः / Inquiry into Paśu, Pāśa, and Pati

Verse 1

मुनय ऊचुः । यो ऽयं पशुरिति प्रोक्तो यश्च पाश उदाहृतः । अभ्यां विलक्षणः कश्चित्कोयमस्ति तयोः पतिः

ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਪਸ਼ੂ’ (ਬੱਧ ਜੀਵ) ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਪਾਸ਼’ (ਬੰਧਨ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਉਹ ਕੌਣ ਤੱਤ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ‘ਪਤੀ’ (ਸਵਾਮੀ) ਹੈ?

Verse 2

वायुरुवाच । अस्ति कश्चिदपर्यंतरमणीयगुणाश्रयः । पतिर्विश्वस्य निर्माता पशुपाशविमोचनः

ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇੱਕ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੈ ਜੋ ਅਨੰਤ ਮਨੋਹਰ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਪਤੀ, ਰਚਨਹਾਰ, ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਪਾਸ਼ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 3

अभावे तस्य विश्वस्य सृष्टिरेषा कथं भवेत् । अचेतनत्वादज्ञानादनयोः पशुपाशयोः

ਜੇ ਉਹ (ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ) ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਪਸ਼ੂ (ਬੱਧ ਜੀਵ) ਅਤੇ ਪਾਸ਼ (ਬੰਧਨ) ਦੋਵੇਂ ਅਚੇਤਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਹਨ; ਉਹ ਆਪ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੇ।

Verse 4

प्रधानपरमाण्वादि यावत्किंचिदचेतनम् । तत्कर्तृकं स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना

ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਰਮਾਣੂ ਆਦਿ ਤੱਕ ਜੋ ਕੁਝ ਅਚੇਤਨ ਹੈ, ਉਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਰਤਾ ਬਣ ਕੇ ਫਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ—ਇਹ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਜੜ ਆਧਾਰ ਪਰਮ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ; ਚੇਤਨ ਪਤੀ-ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।

Verse 5

जगच्च कर्तृसापेक्षं कार्यं सावयवं यतः । तस्मात्कार्यस्य कर्तृत्वं पत्युर्न पशुपाशयोः

ਜਗਤ ਕਰਤਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ, ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਕਾਰਜ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਕਾਰਜ ਦੀ ਕਰਤ੍ਰਤਾ ਕੇਵਲ ਪਤੀ-ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਹੈ, ਪਸ਼ੂ (ਬੱਧ ਜੀਵ) ਜਾਂ ਪਾਸ਼ (ਬੰਧਨ) ਦੀ ਨਹੀਂ।

Verse 6

पशोरपि च कर्तृत्वं पत्युः प्रेरणपूर्वकम् । अयथाकरणज्ञानमंधस्य गमनं यथा

ਪਸ਼ੂ (ਬੱਧ ਜੀਵ) ਦੀ ਕਰਤ੍ਰਤਾ ਵੀ ਪਤੀ (ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਬਿਨਾ ਸਹੀ ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਉਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਰਮ ਅੰਨ੍ਹੇ ਦੇ ਚੱਲਣ ਵਰਗਾ ਹੈ।

Verse 7

आत्मानं च पृथङ्मत्वा प्रेरितारं ततः पृथक् । असौ जुष्टस्ततस्तेन ह्यमृतत्वाय कल्पते

ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ (ਆਤਮਾ) ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਪ੍ਰੇਰਕ ਪਤੀ-ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਮਰਤਵ (ਮੋਖ) ਲਈ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 8

पशोः पाशस्य पत्युश्च तत्त्वतो ऽस्ति पदं परम् । ब्रह्मवित्तद्विदित्वैव योनिमुक्तो भविष्यति

ਪਸ਼ੂ (ਜੀਵ), ਪਾਸ਼ (ਬੰਧਨ) ਅਤੇ ਪਤੀ (ਪ੍ਰਭੂ) ਬਾਰੇ ਤੱਤਵਤಃ ਇੱਕ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਵਿਤ—ਉਸੇ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਕਰਕੇ—ਯੋਨੀ-ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੇ ਗਰਭ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 9

संयुक्तमेतद्द्वितयं क्षरमक्षरमेव च । व्यक्ताव्यक्तं बिभर्तीशो विश्वं विश्वविमोचकः

ਇਹ ਦੋਹਾਂ—ਖ਼ਸ਼ਰ ਤੇ ਅਖ਼ਸ਼ਰ, ਵਿਅਕਤ ਤੇ ਅਵਿਅਕਤ—ਈਸ਼ਵਰ ਹੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਥਾਮਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਮੋਚਕ, ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 10

भोक्ता भोग्यं प्रेरयिता मंतव्यं त्रिविधं स्मृतम् । नातः परं विजानद्भिर्वेदितव्यं हि किंचनः

ਭੋਗਤਾ (ਜੀਵ), ਭੋਗ੍ਯ (ਭੋਗਣਯੋਗ ਜਗਤ) ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਯਿਤਾ (ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਈਸ਼ਵਰ)—ਇਹ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਤੱਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਜੋ ਸੱਚਾ ਵਿਵੇਕ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।

Verse 11

तिलेषु वा यथा तैलं दध्नि वा सर्पिरर्पितम् । यथापः स्रोतसि व्याप्ता यथारण्यां हुताशनः

ਜਿਵੇਂ ਤਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਲੁਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਹੀਂ ਵਿੱਚ ਘਿਉ ਨਿਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਵਹਿੰਦੇ ਸ੍ਰੋਤ ਵਿੱਚ ਜਲ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਬਾਹਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ।

Verse 12

एवमेव महात्मानमात्मन्यात्मविलक्षणम् । सत्येन तपसा चैव नित्ययुक्तो ऽनुपश्यति

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿੱਤ ਸੰਯਮੀ ਸਾਧਕ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੱਸਦੇ—ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਭਿੰਨ—ਮਹਾਤਮਾ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 13

य एको जालवानीश ईशानीभिस्स्वशक्तिभिः । सर्वांल्लोकानिमान् कृत्वा एक एव स ईशते १

ਜੋ ਇਕੋ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਤੇ ਮਹਾ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਈਸ਼ਾਨੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਰਚਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿ ਕੇ ਸਭ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 14

एक एव तदा रुद्रो न द्वितीयो ऽस्ति कश्चन । संसृज्य विश्वभुवनं गोप्ता ते संचुकोच यः

ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੇਵਲ ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਸੀ; ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਕਤਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਭੁਵਨ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ਰੱਖਿਆਕ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 15

विश्वतश्चक्षुरेवायमुतायं विश्वतोमुखः । तथैव विश्वतोबाहुविश्वतः पादसंयुतः

ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪਤੀ (ਪ੍ਰਭੂ) ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।

Verse 16

द्यावाभूमी च जनयन् देव एको महेश्वरः । स एव सर्वदेवानां प्रभवश्चोद्भवस्तथा

ਇੱਕੋ ਹੀ ਦੇਵ—ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵ—ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਵ ਅਤੇ ਉਦਭਵ ਹੈ।

Verse 17

हिरण्यगर्भं देवानां प्रथमं जनयेदयम् । विश्वस्मादधिको रुद्रो महर्षिरिति हि श्रुतिः

ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਰੁਦ੍ਰ ਸਮੂਹ ਵਿਸ਼ਵ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੈ।

Verse 18

वेदाहमेतं पुरुषं महांतममृतं ध्रुवम् । आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्संस्थितं प्रभुम्

ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਮਹਾਨ, ਅਮ੍ਰਿਤ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਧ੍ਰੂਵ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਭੂ।

Verse 19

अस्मान्नास्ति परं किंचिदपरं परमात्मनः । नाणीयो ऽस्ति न च ज्यायस्तेन पूर्णमिदं जगत्

ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਨਾ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਸ ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹੈ।

Verse 20

सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः । सर्वव्यापी च भगवांस्तस्मात्सर्वगतश्शिवः

ਉਸ ਦੇ ਸਭ ਮੁਖ, ਸਭ ਸਿਰ ਅਤੇ ਸਭ ਗਰਦਨਾਂ ਹਨ; ਉਹ ਹਰ ਜੀਵ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਗੁਫਾ-ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ‘ਸਰਵਗਤ’ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 21

सर्वतः पाणिपादो ऽयं सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखः । सर्वतः श्रुतिमांल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति

ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਪੈਰ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ; ਹਰ ਥਾਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਮੁਖ ਹਨ। ਉਹ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਕੇ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪਤੀ-ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਖੜਾ ਹੈ।

Verse 22

सर्वेन्द्रियगुणाभासस्सर्वेन्द्रियविवर्जितः । सर्वस्य प्रभुरीशानः सर्वस्य शरणं सुहृत्

ਉਹ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਈਸ਼ਾਨ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਭ ਦਾ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਸਦਾ ਭਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੁਹਿਰਦ ਮਿੱਤਰ ਹੈ।

Verse 23

अचक्षुरपि यः पश्यत्यकर्णो ऽपि शृणोति यः । सर्वं वेत्ति न वेत्तास्य तमाहुः पुरुषं परम्

ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਕੰਨਾਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਸੁਣਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ—ਉਸੇ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਆਖਦੇ ਹਨ।

Verse 24

अणोरणीयान्महतो महीयानयमव्ययः । गुहायां निहितश्चापि जंतोरस्य महेश्वरः

ਇਹ ਅਵ੍ਯਯ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਅਣੂ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਖਮ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਮਹਾਨ ਹੈ; ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਦੇ ਹਿਰਦੇ-ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪ੍ਰਭੂ ਵਜੋਂ ਨਿਹਿਤ ਹੈ।

Verse 25

तमक्रतुं क्रतुप्रायं महिमातिशयान्वितम् । धातुः प्रसादादीशानं वीतशोकः प्रपश्यति

ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਧਾਤਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਈਸ਼ਾਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ—ਜੋ ਯਜ੍ਞ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਭ ਰੀਤਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ, ਅਤੁੱਲ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 26

वेदाहमेनमजरं पुराणं सर्वगं विभुम् । निरोधं जन्मनो यस्य वदंति ब्रह्मवादिनः

ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ—ਅਜਰ, ਪੁਰਾਤਨ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਅਤੇ ਵਿਭੂ ਨੂੰ; ਬ੍ਰਹਮ-ਵਾਦੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਲਈ ਜਨਮ ਦਾ ਨਿਰੋਧ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੇਹ-ਭਵ ਦੀ ਬਾਧਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।

Verse 27

एको ऽपि त्रीनिमांल्लोकान् बहुधा शक्तियोगतः । विदधाति विचेत्यंते १ विश्वमादौ महेश्वरः

ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਕਤੀ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ—ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਹੀ ਰਚਿਆ।

Verse 28

विश्वधात्रीत्यजाख्या च शैवी चित्रा कृतिः परा । तामजां लोहितां शुक्लां कृष्णामेकां त्वजः प्रजाम्

ਉਹ ਪਰਮ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ‘ਅਜਾ’ ਅਤੇ ‘ਵਿਸ਼ਵਧਾਤ੍ਰੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਜਨਮੀ ਇਕ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਲਾਲ, ਚਿੱਟੇ ਅਤੇ ਕਾਲੇ—ਤਿੰਨ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ-ਰੂਪ ਬਣਦੀ ਹੈ।

Verse 29

जनित्रीमनुशेते ऽन्योजुषमाणस्स्वरूपिणीम् । तामेवाजामजो ऽन्यस्तु भक्तभोगा जहाति च

ਇੱਕ ਜੀਵ ਮਾਤਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਦੂਜਾ ਅਜ—ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ—ਉਸੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਭੋਗਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 30

द्वौ सुपर्णौ च सयुजौ समानं वृक्षमास्थितौ । एको ऽत्ति पिप्पलं स्वादु परो ऽनश्नन् प्रपश्यति

ਦੋ ਸੁਪਰਨ ਸਦਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕੋ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਮਿੱਠਾ ਪਿੱਪਲ-ਫਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਨਾ ਖਾ ਕੇ ਕੇਵਲ ਸਾਕਸ਼ੀ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਹੀ ਇੱਕੋ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਕਰਮ-ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਤੀ—ਸ਼ਿਵ—ਅਸੰਗ ਸ਼ੁੱਧ ਦਰਸ਼ਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 31

वृक्षेस्मिन् पुरुषो मग्नो गुह्यमानश्च शोचति । जुष्टमन्यं यदा पश्येदीशं परमकारणम्

ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਵ੍ਰਿੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਜੀਵ ਪਰਦਾ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਭਿੰਨ, ਸਦਾ-ਸਾਥੀ, ਪਰਮ-ਕਾਰਣ ਪ੍ਰਭੂ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਖ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 32

तदास्य महिमानं च वीतशोकस्सुखी भवेत् । छंदांसि यज्ञाः ऋतवो यद्भूतं भव्यमेव च

ਤਦ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੇਦਿਕ ਛੰਦ, ਯੱਗ, ਰੁੱਤਾਂ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਭੂਤ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਹੈ—ਸਭ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।

Verse 33

मायी विश्वं सृजत्यस्मिन्निविष्टो मायया परः । मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्

ਪਰਾਤਪਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਾਇਆਧਾਰੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜਾਣੋ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਜਾਣੋ।

Verse 34

तस्यास्त्ववयवैरेव व्याप्तं सर्वमिदं जगत् । सूक्ष्मातिसूक्ष्ममीशानं कललस्यापि मध्यतः

ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੀ ਅੰਗ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ। ਸੁਖਮ ਤੋਂ ਵੀ ਅਤਿ ਸੁਖਮ ਈਸ਼ਾਨ, ਕਲਲ ਨਾਮਕ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਭ੍ਰੂਣ-ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪ੍ਰਭੂ ਵਜੋਂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 35

स्रष्टारमपि विश्वस्य वेष्टितारं च तस्य तु । शिवमेवेश्वरं ज्ञात्वा शांतिमत्यंतमृच्छति

ਜਗਤ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣ ਕੇ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ (ਪਤੀ) ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 36

स एव कालो गोप्ता च विश्वस्याधिपतिः प्रभुः । तं विश्वाधिपतिं ज्ञात्वा मृत्युपाशात्प्रमुच्यते

ਉਹੀ ਕਾਲ ਹੈ, ਉਹੀ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਗਤ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਸ਼ਵਾਧਿਪਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਦੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 37

घृतात्परं मंडमिव सूक्ष्मं ज्ञात्वा स्थितं प्रभुम् । सर्वभूतेषु गूढं च सर्वपापैः प्रमुच्यते

ਘਿਉ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮੰਡ (ਨਰਮ ਸਾਰ) ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਹੈ, ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 38

एष एव परो देवो विश्वकर्मा महेश्वरः । हृदये संनिविष्टं तं ज्ञात्वैवामृतमश्नुते

ਉਹੀ ਇਕ ਪਰਮ ਦੇਵ ਹੈ—ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ। ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਮਰਤਾ (ਮੋਖ਼ਸ਼) ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 39

यदा समस्तं न दिवा न रात्रिर्न सदप्यसत् । केवलश्शिव एवैको यतः प्रज्ञा पुरातनी

ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਨਾ ਦਿਨ, ਨਾ ਰਾਤ; ਨਾ ਸਤ, ਨਾ ਅਸਤ—ਤਦ ਕੇਵਲ ਇਕ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਸੀ; ਜਿਸ ਤੋਂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਜ్ఞਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 40

नैनमूर्ध्वं न तिर्यक्च न मध्यं पर्यजिग्रहत् । न तस्य प्रतिमा चास्ति यस्य नाम महद्यशः

ਨਾ ਉੱਪਰ, ਨਾ ਪਾਸੇ, ਨਾ ਵਿਚਕਾਰ—ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਦੀ ਕੋਈ ਸੀਮਿਤ ਮੂਰਤੀ ਜਾਂ ਥਿਰ ਸੂਰਤ ਨਹੀਂ।

Verse 41

अजातमिममेवैके बुद्धा जन्मनि भीरवः । रुद्रस्यास्य प्रपद्यंते रक्षार्थं दक्षिणं सुखम्

ਕੁਝ ਲੋਕ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜਨਮ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਹ ਇਸ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਦੱਖਣ, ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਰੂਪ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 42

द्वे अक्षरे ब्रह्मपरे त्वनंते समुदाहृते । विद्याविद्ये समाख्याते निहिते यत्र गूढवत्

ਉੱਥੇ ਦੋ ਅੱਖਰ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ—ਅਨੰਤ ਤੇ ਅਸੀਮ—ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ‘ਵਿਦਿਆ’ ਅਤੇ ‘ਅਵਿਦਿਆ’ ਦੋਵੇਂ ਨਾਮ ਗੁਪਤ ਥਾਂ ਵਾਂਗ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਨਿਹਿਤ ਹਨ।

Verse 43

क्षरं त्वविद्या ह्यमृतं विद्येति परिगीयते । ते उभे ईशते यस्तु सो ऽन्यः खलु महेश्वरः

ਅਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਕ੍ਸ਼ਰ (ਨਾਸਵੰਤ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਅਮ੍ਰਿਤ (ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ—ਉਹੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਹੈ।

Verse 44

एकैकं बहुधा जालं विकुर्वन्नेकवच्च यः । सर्वाधिपत्यं कुरुते सृष्ट्वा सर्वान् प्रतापवान्

ਜੋ ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਬਹੁ-ਰੂਪੀ ਜਾਲ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਇਕ-ਸਰੂਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ ਸਭ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 45

दिश ऊर्ध्वमधस्तिर्यक्भासयन् भ्राजते स्वयम् । यो निःस्वभावादप्येको वरेण्यस्त्वधितिष्ठति

ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਆਪ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਪਰ, ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਤਿਰਛੇ—ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੁਭਾਵ-ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇਕ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਰੇਣਯ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਉੱਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।

Verse 46

स्वभाववाचकान् सर्वान् वाच्यांश्च परिणामयन् । गुणांश्च भोग्यभोक्तृत्वे तद्विश्वमधितिष्ठति

ਜੋ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਚ੍ਯ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ‘ਭੋਗ੍ਯ’ ਤੇ ‘ਭੋਕਤਾ’ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਢਾਲਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਇਸ ਸਮੂਹ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 47

ते वै गुह्योपणिषदि गूढं ब्रह्म परात्परम् । ब्रह्मयोनिं जगत्पूर्वं विदुर्देवा महर्षयः

ਉਸ ਗੁਹ੍ਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਗੂੜ੍ਹ, ਪਰਾਤਪਰ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ—ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਵੀ ਯੋਨੀ-ਕਾਰਣ ਹੈ ਅਤੇ ਜਗਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਆਦਿ-ਕਾਰਣ ਹੈ।

Verse 48

भावग्राह्यमनीहाख्यं भावाभावकरं शिवम् । कलासर्गकरं देवं ये विदुस्ते जहुस्तनुम्

ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਵ-ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਹੀ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ, ‘ਅਨੀਹ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ, ਭਾਵ ਅਤੇ ਅਭਾਵ ਦੇ ਕਰਤਾ, ਅਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਹਨ—ਉਹ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦੇ ਹਨ (ਮੁਕਤੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ)।

Verse 49

स्वभावमेके मन्यंते कालमेके विमोहिताः । देवस्य महिमा ह्येष येनेदं भ्राम्यते जगत्

ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਭਾਵ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਇਹ ਤਾਂ ਦੇਵ ਦੀ ਹੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।

Verse 50

येनेदमावृतं नित्यं कालकालात्मना यतः । तेनेरितमिदं कर्म भूतैः सह विवर्तते

ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਸਦਾ ਕਾਲ-ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਇਹ ਕਰਮ ਭੂਤਾਂ ਸਮੇਤ ਘੁੰਮਦਾ ਤੇ ਖੁਲ੍ਹਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 51

तत्कर्म भूयशः कृत्वा विनिवृत्य च भूयशः । तत्त्वस्य सह तत्त्वेन योगं चापि समेत्य वै

ਉਹੀ ਸਾਧਨਾ-ਕਰਮ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਬਾਹਰੀ ਕਰਿਆ ਤੋਂ ਨਿਵਿਰਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਧਕ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਤੱਤ ਨੂੰ ਤੱਤ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ—ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਪਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਏਕ ਕਰਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 52

अष्टाभिश्च त्रिभिश्चैवं द्वाभ्यां चैकेन वा पुनः । कालेनात्मगुणैश्चापि कृत्स्नमेव जगत्स्वयम्

ਅੱਠ ਨਾਲ, ਤਿੰਨ ਨਾਲ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਇੱਕ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਕਾਲ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੰਤਰੰਗ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਜਗਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 53

गुणैरारभ्य कर्माणि स्वभावादीनि योजयेत् । तेषामभावे नाशः स्यात्कृतस्यापि च कर्मणः

ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਆਧਾਰ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਕਰਮ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਲ ਖੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 54

कर्मक्षये पुनश्चान्यत्ततो याति स तत्त्वतः । स एवादिस्स्वयं योगनिमित्तं भोक्तृभोगयोः

ਕਰਮ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਜੀਵ ਤੱਤਵਤಃ ਫਿਰ ਹੋਰ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਆਦਿ-ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਹੀ ਯੋਗ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ ਅਤੇ ਭੋਗਤਾ ਤੇ ਭੋਗ੍ਯ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ।

Verse 55

परस्त्रिकालादकलस्स एव परमेश्वरः । सर्ववित्त्रिगुणाधीशो ब्रह्मसाक्षात्परात्परः

ਉਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਹੈ—ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਨਿਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਪਰਾਤਪਰ। ਉਹ ਸਰਵਜ੍ਞ, ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਦਾ ਅਧੀਸ਼, ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੈ।

Verse 56

तं विश्वरूपमभवं भवमीड्यं प्रजापतिम् । देवदेवं जगत्पूज्यं स्वचित्तस्थमुपास्महे

ਅਸੀਂ ਉਸ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ, ਅਜਨਮਾ, ਸਤੁਤਿ-ਯੋਗ ‘ਭਵ’ ਪ੍ਰਭੂ—ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਜਗਤ-ਪੂਜ੍ਯ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

Verse 57

कालादिभिः परो यस्मात्प्रपञ्चः परिवर्तते । धर्मावहं पापनुदं भोगेशं विश्वधाम च

ਕਾਲ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਪੰਚ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਮ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਅਧੀਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਧਾਮ—ਪਰਮ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।

Verse 58

तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतम् । पतिं पतीनां परमं परस्ताद्विदाम देवं भुवनेश्वरेश्वरम्

ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੇਵ—ਮਹਾਦੇਵ—ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਈਸ਼ਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਦੈਵਤ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦਾ ਵੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਉਹੀ ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ।

Verse 59

न तस्य विद्येत कार्यं कारणं च न विद्यते । न तत्समो ऽधिकश्चापि क्वचिज्जगति दृश्यते

ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਕੋਈ ਕਰਮ-ਫਲ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਕਾਰਣ। ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਾ ਉਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕੋਈ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ।

Verse 60

परास्य विविधा शक्तिः श्रुतौ स्वाभाविकी श्रुता । ज्ञानं बलं क्रिया चैव याभ्यो विश्वमिदं कृतम्

ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿੱਤ ਹਨ। ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ, ਬਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 61

तस्यास्ति पतिः कश्चिन्नैव लिंगं न चेशिता । कारणं कारणानां च स तेषामधिपाधिपः

ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸੁਆਮੀ ਹੈ—ਜੋ ਕਿਸੇ ਸੀਮਿਤ ਨਿਸ਼ਾਨ (ਲਿੰਗ) ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਉਹੀ ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਸਭ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ।

Verse 62

न चास्य जनिता कश्चिन्न च जन्म कुतश्चन । न जन्महेतवस्तद्वन्मलमायादिसंज्ञकाः

ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਜਨਕ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਵੀ ਕਿਤੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਲਈ ਜਨਮ ਦੇ ਕਾਰਣ ਵੀ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ‘ਮਲ’ (ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ), ‘ਮਾਇਆ’ ਆਦਿ।

Verse 63

स एकस्सर्वभूतेषु गूढो व्याप्तश्च विश्वतः । सर्वभूतांतरात्मा च धर्माध्यक्षस्स कथ्यते

ਉਹ ਇਕ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਧਰਮਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 64

सर्वभूताधिवासश्च साक्षी चेता च निर्गुणः । एको वशी निष्क्रियाणां बहूनां विवशात्मनाम्

ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈ, ਅੰਤਰਜਾਣ ਚੇਤਨ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ (ਨਿਰਗੁਣ) ਹੈ। ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਪਏ ਬੇਬਸ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦਾ—ਜੋ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਵਸ਼ੀ-ਨਿਯੰਤਾ ਹੈ।

Verse 65

नित्यानामप्यसौ नित्यश्चेतनानां च चेतनः । एको बहूनां चाकामः कामानीशः प्रयच्छति

ਉਹ ਨਿਤ੍ਯਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਤ੍ਯ ਹੈ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਰਮ ਚੇਤਨ ਹੈ। ਬਹੁਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਆਪ ਅਕਾਮ ਹੈ; ਪਰ ਈਸ਼ਵਰ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਵਸਤੂਆਂ (ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫਲ) ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 66

सांख्ययोगाधिगम्यं यत्कारणं जगतां पतिम् । ज्ञात्वा देवं पशुः पाशैस्सर्वैरेव विमुच्यते

ਜਦੋਂ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਜੀਵ (ਪਸ਼ੂ) ਸਾਂਖ੍ਯ ਅਤੇ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜਗਤ ਦੇ ਕਾਰਣ-ਸਰੂਪ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸਭ ਪਾਸ਼ਾਂ (ਬੰਧਨਾਂ) ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 67

विश्वकृद्विश्ववित्स्वात्मयोनिज्ञः कालकृद्गुणी । प्रधानः क्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः पाशमोचकः

ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਜਾਣਨਹਾਰ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮ-ਉਤਪੱਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਲ ਦਾ ਵਿਧਾਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਧਾਰਕ ਤੇ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਖੇਤਰਜ੍ਞ (ਜੀਵ) ਦਾ ਪਤੀ, ਗੁਣੇਸ਼ ਅਤੇ ਪਾਸ਼ਮੋਚਕ—ਬੰਧਨ ਕੱਟ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ।

Verse 68

ब्रह्माणं विदधे पूर्वं वेदांश्चोपादिशत्स्वयम् । यो देवस्तमहं बुद्ध्वा स्वात्मबुद्धिप्रसादतः

ਜਿਸ ਦੇਵ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਰਚਿਆ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ—ਅੰਦਰਲੀ ਆਤਮ-ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਹੈ।

Verse 69

मुमुक्षुरस्मात्संसारात्प्रपद्ये शरणं शिवम् । निष्फलं निष्क्रियं शांतं निरवद्यं निरंजनम्

ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਫਲਾਤੀਤ, ਕ੍ਰਿਆਤੀਤ, ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਨਿਰੰਜਨ ਹਨ।

Verse 70

अमृतस्य परं सेतुं दग्धेंधनमिवानिलम् । यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यंति मानवाः

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਚਮੜੇ ਵਾਂਗ ਲਪੇਟ ਸਕਣਗੇ ਅਤੇ ਸੜ ਚੁੱਕੇ ਇੰਧਨ ਵਾਂਗ ਹਵਾ ਨੂੰ ਫੜ ਸਕਣਗੇ—ਤਦ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਉਸ ਪਰਮ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕੇਗਾ; ਅਰਥਾਤ ਆਮ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।

Verse 71

तदा शिवमविज्ञाय दुःखस्यांतो भविष्यति । तपःप्रभावाद्देवस्य प्रसादाच्च महर्षयः

ਤਦੋਂ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜਾਣਦਿਆਂ ਵੀ, ਹੇ ਮਹਰਿਸ਼ਿਓ, ਤਪ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਦੇਵ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅੰਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 72

अत्याश्रमोचितज्ञानं पवित्रं पापनाशनम् । वेदांते परमं गुह्यं पुराकल्पप्रचोदितम्

ਇਹ ਗਿਆਨ ਪਰਮ ਆਸ਼੍ਰਮ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ—ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ। ਵੇਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਹ ਪਰਮ ਗੁਹਿ ਉਪਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਲਪਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 73

ब्रह्मणो वदनाल्लब्धं मयेदं भाग्यगौरवात् । नाप्रशांताय दातव्यमेतज्ज्ञानमनुत्तमम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਭਾਗ੍ਯ-ਗੌਰਵ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਅਨੁੱਤਮ ਗਿਆਨ ਅਸ਼ਾਂਤ (ਅਸੰਯਮੀ) ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 74

न पुत्रायाशुवृत्ताय नाशिष्याय च सर्वथा । यस्य देवे पराभक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ

ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਂ ਤਾਂ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਦੇ ਦੇਣਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਜੋ ਸੱਚਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਦੇਵ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਦੇਵ ਵਿੱਚ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਭਗਤੀ ਹੋਵੇ।

Verse 75

तस्यैते कथिताह्यर्थाः प्रकाशंते महात्मनः । अतश्च संक्षेपमिदं शृणुध्वं शिवः परस्तात्प्रकृतेश्च पुंसः

ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹੇ ਹੋਏ ਅਰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਇਸ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਸੁਣੋ—ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੈ।

Verse 76

स सर्गकाले च करोति सर्वं संहारकाले पुनराददाति

ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵੇਲੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਵੇਲੇ ਫਿਰ ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।