मङ्गलाचरणम्, तीर्थ-परिसरः, सूतागमनम् — Invocation, Sacred Setting, and the Arrival of Sūta
ਅਧਿਆਇ 1 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਆਸ ਜੀ ਦੇ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸੋਮ-ਸਰੂਪ, ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ, ਪੁੱਤਰ-ਸਹਿਤ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ–ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਸੁਆਮੀ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਕਾਰਣ—ਵਜੋਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਲੱਛਣ—ਅਤੁਲ ਸ਼ਕਤੀ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਐਸ਼ਵਰਯ, ਸਵਾਮਿਤਵ ਅਤੇ ਵਿਭੂਤਵ—ਦੱਸ ਕੇ ਅਜ, ਨਿਤ੍ਯ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਸੰਗ ਧਰਮ-ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ—ਗੰਗਾ–ਕਾਲਿੰਦੀ ਸੰਗਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ—ਜਿੱਥੇ ਨਿਯਮਪਰਾਇਣ ਰਿਸ਼ੀ ਮਹਾਨ ਸਤ੍ਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਭਾ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਆਸ-ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੂਤ, ਜੋ ਕਥਾ, ਕਾਲ, ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਕਾਵਿ-ਵਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ-ਸਤਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਧੀਵਤ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਥੋਂ ਅੱਗੇ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । नमश्शिवाय सोमाय सगणाय ससूनवे । प्रधानपुरुषेशाय सर्गस्थित्यंतहेतवे
ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੋਮ-ਸਰੂਪ, ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਵਰ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਕਾਰਣ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 2
शक्तिरप्रतिमा यस्य ह्यैश्वर्यं चापि सर्वगम् । स्वामित्वं च विभुत्वं च स्वभावं संप्रचक्षते
ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੁਲ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਐਸ਼ਵਰਯ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਸਵਾਮਿਤਵ, ਵਿਭੁਤਵ ਅਤੇ ਸਹਜ ਸੁਭਾਉ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
तमजं विश्वकर्माणं शाश्वतं शिवमव्ययम् । महादेवं महात्मानं व्रजामि शरणं शिवम्
ਮੈਂ ਉਸ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਅਜਨਮਾ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ, ਸਨਾਤਨ, ਮੰਗਲਮਯ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ; ਜੋ ਮਹਾਦੇਵ, ਮਹਾਤਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।
Verse 4
धर्मक्षेत्रे महातीर्थे गंगाकालिंदिसंगमे । प्रयागे नैमिषारण्ये ब्रह्मलोकस्य वर्त्मनि
ਧਰਮਖੇਤਰ ਦੇ ਉਸ ਮਹਾਤੀਰਥ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਤੇ ਕਾਲਿੰਦੀ ਦਾ ਸੰਗਮ ਹੈ—ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ, ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ।
Verse 5
मुनयश्शंसितात्मानः सत्यव्रतपरायणाः । महौजसो महाभागा महासत्रं वितेनिरे
ਉਹ ਮੁਨੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ, ਸੱਚ-ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ, ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਸਤ੍ਰ ਯੱਗ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।
Verse 6
तत्र सत्रं समाकर्ण्य तेषामक्लिष्टकर्मणाम् । साक्षात्सत्यवतीसूनोर्वेदव्यासस्य धीमतः
ਉੱਥੇ ਅਕਲਿਸ਼ਟ ਕਰਮ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਤ੍ਰ ਯੱਗ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਤ੍ਯਵਤੀ-ਪੁੱਤਰ ਧੀਮਾਨ ਵੇਦਵਿਆਸ ਉਸ ਥਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 7
शिष्यो महात्मा मेधावी त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । पञ्चावयवयुक्तस्य वाक्यस्य गुणदोषवित्
ਉਹ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਮਹਾਤਮਾ ਤੇ ਮੇਧਾਵੀ ਸੀ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਅਤੇ ਪੰਚਾਵਯਵ-ਯੁਕਤ ਵਾਕ ਦੇ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Verse 8
उत्तरोत्तरवक्ता च ब्रुवतो ऽपि बृहस्पतेः । मधुरः श्रवणानां च मनोज्ञपदपर्वणाम्
ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਬੋਲਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਅਗਲਾ ਵਕਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਉੱਤਮ ਬੋਲਦਾ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਠੀ ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਸ਼ਬਦ-ਬੰਧ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਰਮਾਉਂਦੀ ਸੀ।
Verse 9
कथानां निपुणो वक्ता कालविन्नयवित्कविः । आजगाम स तं देशं सूतः पौराणिकोत्तमः
ਫਿਰ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਪੁਣ ਵਕਤਾ, ਕਾਲ ਅਤੇ ਨਯ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਕਵੀ—ਪੁਰਾਣ-ਵਿਆਖਿਆਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੂਤ—ਉਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਇਆ।
Verse 10
तं दृष्ट्वा सूतमायांतं मुनयो हृष्टमानसाः । तस्मै साम च पूजां च यथावत्प्रत्यपादयन्
ਸੂਤ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁਨੀ ਮਨੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਸਵਾਗਤੀ ਬਚਨ ਅਤੇ ਯਥੋਚਿਤ ਪੂਜਾ ਭੇਟ ਕੀਤੀ।
Verse 11
प्रतिगृह्य सतां पूजां मुनिभिः प्रतिपादिताम् । उद्दिष्टमानसं भेजे नियुक्तो युक्तमात्मनः
ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਉਸ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਕੇ, ਨਿਯੁਕਤ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਤਵ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਲਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 12
ततस्तत्संगमादेव मुनीनां भावितात्मनाम् । सोत्कंठमभवच्चितं श्रोतुं पौराणिकीं कथाम्
ਤਦੋਂ ਭਾਵਿਤ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਉਸ ਸਤਸੰਗ ਨਾਲ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਉਤਕੰਠਾ ਜਾਗੀ—ਸ਼ਿਵ-ਸੰਬੰਧੀ ਪੁਰਾਣਿਕ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਦੀ।
Verse 13
तदा तमनुकूलाभिर्वाग्भिः पूज्य १ महर्षयः । अतीवाभिमुखं कृत्वा वचनं चेदमब्रुवन्
ਤਦ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਅਨੁਕੂਲ ਤੇ ਆਦਰਯੋਗ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ।
Verse 14
ऋषय ऊचुः । रोमहर्षण सर्वज्ञ भवान्नो भाग्यगौरवात् । संप्राप्तोद्य महाभाग शैवराज महामते
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ, ਹੇ ਸਰਵਜ੍ਞ! ਸਾਡੇ ਸੁਭਾਗ ਦੇ ਗੌਰਵ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਆਏ ਹੋ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਹੇ ਸ਼ੈਵ-ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ!
Verse 15
पुराणविद्यामखिलां व्यासात्प्रत्यक्षमीयिवान् । तस्मादाश्चर्यभूतानां कथानां त्वं हि भाजनम्
ਤੂੰ ਵਿਆਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮੂਹ ਪੁਰਾਣ-ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾਵਾਂ ਲਈ ਤੂੰ ਹੀ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਹੈਂ।
Verse 16
रत्नानामुरुसाराणां रत्नाकर इवार्णवः । यच्च भूतं यच्च भव्यं यच्चान्यद्वस्तु वर्तते
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤਮ ਸਾਰ ਵਾਲੇ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਖਾਣ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਰ ਕੋਈ ਤੱਤ ਮੌਜੂਦ ਹੈ—ਸਭ ਦੇ ਅਖੁੱਟ ਸਰੋਤ ਹੋ।
Verse 17
न तवाविदितं किञ्चित्त्रिषु लोकेषु विद्यते । त्वमदृष्टवशादस्मद्दर्शनार्थमिहागतः
ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਣਜਾਣ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਭੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦੇ ਵੱਸ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹੋ।
Verse 18
वेदांतसारसर्वस्वं पुराणं श्रावयाशु नः । एवमभ्यर्थितस्सूतो मुनिभिर्वेदवादिभिः
‘ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਸਾਰ ਅਤੇ ਸਰਬਸਵ ਰੂਪ ਉਹ ਪੁਰਾਣ ਸਾਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸੁਣਾਓ।’ ਵੇਦ-ਵਾਦੀ ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਇਸ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਥਾ ਕਹਿਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
Verse 19
श्लक्ष्णां च न्यायसंयुक्तां प्रत्युवाच शुभां गिरम् । सूत उवाच । पूजितो ऽनुगृहीतश्च भवद्भिरिति चोदितः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜੇ ਗਏ ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹਿਤ ਹੋਏ ਹੋ,” ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਮਿੱਠੀ, ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਨਿਆਂਯੁਕਤ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 20
कस्मात्सम्यङ्न विब्रूयां पुराणमृषिपूजितम् । अभिवंद्य महादेवं देवीं स्कंदं विनायकम्
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਮੈਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕਰਾਂ—ਮਹਾਦੇਵ, ਦੇਵੀ, ਸਕੰਦ ਅਤੇ ਵਿਨਾਇਕ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ।
Verse 21
नंदिनं च तथा व्यासं साक्षात्सत्यवतीसुतम् । वक्ष्यामि परमं पुण्यं पुराणं वेदसंमितम्
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਵਤੀ-ਪੁੱਤਰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪਰਮ ਪੁੰਨ ਪੁਰਾਣ ਉਚਾਰਾਂਗਾ।
Verse 22
शिवज्ञानार्णवं साक्षाद्भक्तिमुक्तिफलप्रदम् । शब्दार्थन्यायसंयुक्तै रागमार्थैर्विभूषितम्
ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ‘ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ’ ਹੈ, ਜੋ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਨਿਆਂਯੁਕਤ ਤਰਕ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਗਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।
Verse 23
श्वेतकल्पप्रसंगेन वायुना कथितं पुरा । विद्यास्थानानि सर्वाणि पुराणानुक्रमं तथा
ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਵੇਤ-ਕਲਪ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ—ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆ-ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣਿਕਾ ਵੀ।
Verse 24
तत्पुराणस्य चोत्पत्तिं ब्रुवतो मे निबोधत । अंगानि वेदाश्चत्वारो मीमांसान्यायविस्तरः
ਉਸ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਜੋ ਮੈਂ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਇਹ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰਾਂ ਵੇਦਾਂ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਮੀਮਾਂਸਾ ਤੇ ਨਿਆਇ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਖੁਲ੍ਹਦਾ ਹੈ।
Verse 25
पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्याश्चेताश्चतुर्दश । आयुर्वेदो धनुर्वेदो गांधर्वश्चेत्यनुक्रमात्
ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਰਾਣ, ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਚੌਦਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਆਯੁਰਵੇਦ, ਧਨੁਰਵੇਦ, ਗਾਂਧਰਵ ਆਦਿ; ਇਹ ਸਭ ਧਰਮਮਈ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ, ਜੋ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਿਪੱਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 26
अर्थशास्त्रं परं तस्माद्विद्या ह्यष्टादश स्मृताः । अष्टादशानां विद्यानामेतासां भिन्नवर्त्मनाम्
ਇਸ ਲਈ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਠਾਰਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਸਿਮਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਅਠਾਰਾਂ ਹੀ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵੱਖਰੇ ਮਾਰਗਾਂ ਤੇ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 27
आदिकर्ता कविस्साक्षाच्छूलपाणिरिति श्रुतिः । स हि सर्वजगन्नाथः सिसृक्षुरखिलं जगत्
ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ—ਆਦਿਕਰਤਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਕਵੀ, ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਹਨ। ਉਹੀ ਸਰਬ ਜਗਤ ਦੇ ਨਾਥ ਹਨ, ਜੋ ਅਖਿਲ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
Verse 28
ब्रह्माणं विदधे साक्षात्पुत्रमग्रे सनातनम् । तस्मै प्रथमपुत्राय ब्रह्मणे विश्वयोनये
ਉਸ ਨੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸਨਾਤਨ ਪੁੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ। ਉਸ ਪਹਿਲੇ ਪੁੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ—ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ-ਯੋਨੀ ਹੈ—(ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸੌਂਪਿਆ)।
Verse 29
विद्याश्चेमा ददौ पूर्वं विश्वसृष्ट्यर्थमीश्वरः । पालनाय हरिं देवं रक्षाशक्तिं ददौ ततः
ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਇਹ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ੀਆਂ; ਫਿਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਦੇਵ ਹਰਿ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੱਤੀ।
Verse 30
मध्यमं तनयं विष्णुं पातारं ब्रह्मणो ऽपि हि । लब्धविद्येन विधिना प्रजासृष्टिं वितन्वता
ਵਿਸ਼ਣੂ ਮੱਧਲਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪਿਤਾ ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਵੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 31
प्रथमं सर्वशास्त्राणां पुराणं ब्रह्मणा स्मृतम् । अनंतरं तु वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः
ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖਾਂ ਤੋਂ ਵੇਦ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਏ।
Verse 32
प्रवृत्तिस्सर्वशास्त्राणां तन्मुखादभवत्ततः । यदास्य विस्तरं शक्ता नाधिगंतुं प्रजा भुवि
ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਧਾਰਾ ਨਿਕਲੀ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਸਤਾਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਜੀਵ ਸਮਝ ਨਾ ਸਕੇ, ਤਦ (ਸੁਗਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਪਈ)।
Verse 33
तदा विद्यासमासार्थं विश्वेश्वरनियोगतः । द्वापरांतेषु विश्वात्मा विष्णुर्विश्वंभरः प्रभुः
ਤਦ ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਕਰਕੇ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ, ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵੰਭਰ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ (ਉਹ ਕਾਰਜ ਸੰਭਾਲਿਆ)।
Verse 34
व्यासनाम्ना चरत्यस्मिन्नवतीर्य महीतले । एवं व्यस्ताश्च वेदाश्च द्वापरेद्वापरे द्विजाः
ਹਰ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਵਤਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ‘ਵਿਆਸ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਵੀ ਵੰਡੇ ਜਾ ਕੇ ਨਵੀਂ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 35
निर्मितानि पुराणानि अन्यानि च ततः परम् । स पुनर्द्वापरे चास्मिन्कृष्णद्वैपायनाख्यया
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਪੁਰਾਣ ਵੀ ਰਚੇ ਗਏ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸੇ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ) ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 36
अरण्यामिव हव्याशी सत्यवत्यामजायत । संक्षिप्य स पुनर्वेदांश्चतुर्धा कृतवान्मुनिः
ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਧਧਕਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਤੋਂ ਹਵ੍ਯਾਸ਼ੀ ਮੁਨੀ ਜਨਮੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵੇਦ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ।
Verse 37
व्यस्तवेदतया लोके वेदव्यास इति श्रुतः । पुराणानाञ्च संक्षिप्तं चतुर्लक्षप्रमाणतः
ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਵਿਭਾਜਿਤ ਤੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ‘ਵੇਦਵਿਆਸ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ; ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਚਾਰ ਲੱਖ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ।
Verse 38
अद्यापि देवलोके तच्छतकोटिप्रविस्तरम् । यो विद्याच्चतुरो वेदान् सांगोपणिषदान्द्विजः
ਅੱਜ ਵੀ ਦੇਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਸ਼ਤ-ਕੋਟੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕੋਈ ਦਵਿਜ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਸਮੇਤ ਚਾਰੇ ਵੇਦ ਜਾਣ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਮਹਾਵਿਸਤਾਰ ਦਾ ਅੰਤ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ।
Verse 39
न चेत्पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणः । इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत्
ਜੇ ਕੋਈ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਸਮਝੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਵੇਕੀ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਵੇਦ ਦਾ ਅਰਥ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 40
बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति । सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वंतराणि च
ਵੇਦ ਅਲਪ-ਸ਼੍ਰੁਤ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ—ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ‘ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰੇਗਾ (ਅਰਥਾਤ ਗਲਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੇਗਾ)।’ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।
Verse 41
वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् । दशधा चाष्टधा चैतत्पुराणमुपदिश्यते
ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਾਨੁਚਰਿਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੀ ਪੰਜ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁਰਾਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਦਸ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 42
बृहत्सूक्ष्मप्रभेदेन मुनिभिस्तत्त्ववित्तमैः । ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा
ਤੱਤਵ ਦੇ ਉੱਤਮ ਜਾਣਕਾਰ ਮੁਨੀ ਪੁਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਭੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡਦੇ ਹਨ—ਬ੍ਰਾਹਮ, ਪਾਦਮ, ਵੈਸ਼ਣਵ, ਸ਼ੈਵ ਅਤੇ ਭਾਗਵਤ।
Verse 43
भविष्यं नारदीयं च मार्कंडेयमतः परम् । आग्नेयं ब्रह्मवैवर्तं लैंगं वाराहमेव च
(ਇਹ ਹਨ) ਭਵਿੱਖ੍ਯ, ਨਾਰਦੀਯ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ; ਨਾਲ ਹੀ ਆਗਨੇਯ, ਬ੍ਰਹਮਵੈਵਰਤ, ਲੈੰਗ ਅਤੇ ਵਾਰਾਹ—ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਵੀ ਹਨ।
Verse 44
स्कान्दं च वामनं चैव कौर्म्यं मात्स्यं च गारुडम् । ब्रह्मांडं चेति पुण्यो ऽयं पुराणानामनुक्रमः
ਸਕਾਂਦ, ਵਾਮਨ, ਕੌਰਮ, ਮਾਤਸ੍ਯ, ਗਾਰੁੜ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ—ਇਹ ਹੈ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣੀ।
Verse 45
तत्र शैवं तुरीयं यच्छार्वं सर्वार्थसाधकम् । ग्रंथो लक्षप्रमाणं तद्व्यस्तं द्वादशसंहितम्
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਵ ਭਾਗ ਚੌਥਾ ਹੈ—ਸ਼ਰਵ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਤੇ ਸਭ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਸਿਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਗ੍ਰੰਥ ਲੱਖ ਸ਼ਲੋਕ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਹੈ।
Verse 46
निर्मितं तच्छिवेनैव तत्र धर्मः प्रतिष्ठितः । तदुक्तेनैव धर्मेण शैवास्त्रैवर्णिका नराः
ਉਹ ਵਿਵਸਥਾ ਆਪ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਹੀ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਧਰਮ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਇਆ। ਉਸੇ ਦੇ ਕਹੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਚਾਰਾਂ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸ਼ੈਵ—ਸ਼ਿਵ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ—ਬਣ ਗਏ।
Verse 47
तस्माद्विमुकुतिमन्विच्छञ्च्छिवमेव समाश्रयेत् । तमाश्रित्यैव देवानामपि मुक्तिर्न चान्यथा
ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵੇ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਉਸੇ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ।
Verse 49
यदिदं शैवमाख्यातं पुराणं वेदसंमितम् । तस्य भेदान्समासेन ब्रुवतो मे निबोधत
ਇਹ ਜੋ ਸ਼ੈਵ ਪੁਰਾਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਦੇ ਭੇਦ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 50
विद्येश्वरं तथा रौद्रं वैनायकमनुत्तमम् । औमं मातृपुराणं च रुद्रैकादशकं तथा
“ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ, ਰੌਦ੍ਰ, ਅਨੁੱਤਮ ਵੈਨਾਯਕ, ਔਮ, ਮਾਤ੍ਰਿ-ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਏਕਾਦਸ਼ਕ—ਇਹ (ਭਾਗ) ਹਨ।”
Verse 51
कैलासं शतरुद्रं च शतरुद्राख्यमेव च । सहस्रकोटिरुद्राख्यं वायवीयं ततःपरम्
“ਕੈਲਾਸ, ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰ, ਅਤੇ ‘ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ (ਹੋਰ); ਫਿਰ ‘ਸਹਸ੍ਰਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰ’ ਨਾਮਕ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਯਵੀਯ (ਸੰਹਿਤਾ) ਹੈ।”
Verse 52
धर्मसंज्ञं पुराणं चेत्येवं द्वादश संहिताः । विद्येशं दशसाहस्रमुदितं ग्रंथसंख्यया
‘ਧਰਮ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਰਾਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਨਯਸਤ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥ-ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ’ ਭਾਗ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 53
रौद्रं वैनायकं चौमं मातृकाख्यं ततः परम् । प्रत्येकमष्टसाहस्रं त्रयोदशसहस्रकम्
ਰੌਦ੍ਰ, ਵੈਨਾਇਕ, ਚੌਮ ਅਤੇ ਫਿਰ ‘ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ’ ਨਾਮਕ ਭਾਗ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ (ਸਮੂਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) ਤੇਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 54
रौद्रकादशकाख्यं यत्कैलासं षट्सहस्रकम् । शतरुद्रं त्रिसाहस्रं कोटिरुद्रं ततः परम्
ਜੋ ‘ਰੌਦ੍ਰਕਾਦਸ਼ਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਕੈਲਾਸ’ ਭਾਗ ਹੈ—ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ। ‘ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰ’ ਭਾਗ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ‘ਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰ’ ਹੈ।
Verse 55
सहस्रैर्नवभिर्युक्तं सर्वार्थज्ञानसंयुतम् । सहस्रकोटिरुद्राख्यमेकादशसहस्रकम्
ਇਹ ਨਵ ਸਹਸ੍ਰ (ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਭ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸਹਸ੍ਰਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰ’ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕੁੱਲ ਇਕਾਦਸ਼ ਸਹਸ੍ਰ (ਗਿਆਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ) ਦਾ ਹੈ।
Verse 56
चतुस्सहस्रसंख्येयं वायवीयमनुत्तमम् । धर्मसंज्ञं पुराणं यत्तद्द्वादशसहस्रकम्
ਇਹ ਅਨੁੱਤਮ ਵਾਯਵੀਯ (ਸੰਹਿਤਾ) ਚਤੁಃ ਸਹਸ੍ਰ (ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ) ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਪੁਰਾਣ ‘ਧਰਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਸਹਸ੍ਰ (ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ) ਦਾ ਹੈ।
Verse 57
तदेवं लक्षमुद्दिष्टं शैवं शाखाविभेदतः । पुराणं वेदसारं तद्भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੈਵ ਧਰਮ ਦਾ ਲੱਛਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਪੁਰਾਣ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਭੁਕਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 58
व्यासेन तत्तु संक्षिप्तं चतुर्विंशत्सहस्रकम् । शैवन्तत्र पुराणं वै चतुर्थं सप्तसंहितम्
ਉਸ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਸੰਖੇਪ ਕਰਕੇ ਚੌਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਵ ਪੁਰਾਣ ਸੱਚਮੁੱਚ ਚੌਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਤ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 59
विद्येश्वराख्या तत्राद्या द्वितीया रुद्रसंहिता । तृतीया शतरुद्राख्या कोटिरुद्रा चतुर्थिका
ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ‘ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਸੰਹਿਤਾ’ ਹੈ, ਦੂਜੀ ‘ਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ’। ਤੀਜੀ ‘ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਚੌਥੀ ‘ਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰਾ’ ਹੈ।
Verse 60
पञ्चमी कथिता चोमा षष्ठी कैलाससंहिता । सप्तमी वायवीयाख्या सप्तैवं संहिता इह
ਪੰਜਵੀਂ ‘ਉਮਾ-ਸੰਹਿਤਾ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਛੇਵੀਂ ‘ਕੈਲਾਸ-ਸੰਹਿਤਾ’; ਸੱਤਵੀਂ ‘ਵਾਯਵੀਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਸੱਤ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਹਨ।
Verse 61
विद्येश्वरं द्विसाहस्रं रौद्रं पञ्चशतायुतम् । त्रिंशत्तथा द्विसाहस्रं सार्धैकशतमीरितम्
‘ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ’ ਭਾਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ (ਸ਼ਲੋਕ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ‘ਰੌਦ੍ਰ’ ਭਾਗ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ (ਹੋਰ ਭਾਗਾਂ ਲਈ) ਬੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੌ ਪੰਜਾਹ ਵੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹਨ।
Verse 62
शतरुद्रन्तथा कोटिरुद्रं व्योमयुगाधिकम् । द्विसाहस्रं च द्विशतं तथोमं भूसहस्रकम्
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰ (ਖੰਡ) ਹਨ; ਅਤੇ ਵ੍ਯੋਮ (ਖੰਡ) ਦੋ ਯੁਗ ਵੱਧ ਹੈ। ਫਿਰ ਦ੍ਵਿਸਾਹਸ੍ਰ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਸ਼ਤ, ਅਤੇ ਉਮਾ ਤੇ ਭੂਸਹਸ੍ਰਕ (ਖੰਡ) ਵੀ ਹਨ।
Verse 63
चत्वारिंशत्साष्टशतं कैलासं भूसहस्रकम् । चत्वारिंशच्च द्विशतं वायवीयमतः परम्
ਕੈਲਾਸ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਸੌ ਚਾਲੀ (ਸ਼ਲੋਕ) ਹਨ ਅਤੇ (ਵਧੇਰੇ) ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਾਯਵੀਯ (ਸੰਹਿਤਾ) ਦੋ ਸੌ ਚਾਲੀ (ਸ਼ਲੋਕ) ਦੀ ਹੈ।
Verse 64
चतुस्साहस्रसंख्याकमेवं संख्याविभेदतः । श्रुतम्परमपुण्यन्तु पुराणं शिवसंज्ञकम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪਰਮ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 65
चतुःसाहस्रकं यत्तु वायवीयमुदीरितम् । तदिदं वर्तयिष्यामि भागद्वयसमन्वितम्
ਜੋ ਵਾਯਵੀਯ ਸੰਹਿਤਾ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਸੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਸਮੇਤ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਚਨ ਕਰਕੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 66
नावेदविदुषे वाच्यमिदं शास्त्रमनुत्तमम् । न चैवाश्रद्धधानाय नापुराणविदे तथा
ਇਹ ਅਨੁੱਤਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵੇਦ ਤੋਂ ਅਗਿਆਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਨਾ ਹੀ ਅਸ਼ਰਧਾਲੂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨੂੰ।
Verse 67
परीक्षिताय शिष्याय धार्मिकायानसूयवे । प्रदेयं शिवभक्ताय शिवधर्मानुसारिणे
ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੇਵਲ ਪਰਖੇ ਹੋਏ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ, ਅਸੂਯਾ-ਰਹਿਤ (ਦ੍ਵੈਸ਼-ਰਹਿਤ), ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰੀ ਹੋਵੇ।
Verse 68
पुराणसंहिता यस्य प्रसादान्मयि वर्तते । नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਹ ਪੁਰਾਣ-ਸੰਹਿਤਾ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The Purāṇic frame is set: sages perform a great satra at renowned tīrthas, and the authoritative storyteller Sūta arrives and is formally welcomed, enabling the ensuing doctrinal narration.
It positions Śiva as lord over both primordial matter (pradhāna) and conscious principle (puruṣa), implying transcendence beyond dual categories and grounding his role as ultimate causal agency.
Incomparable śakti, universal aiśvarya, sovereignty (svāmitva), pervasion (vibhutva), and eternality/immutability—culminating in śaraṇāgati to Mahādeva.