मनु-शतरूपा-प्रसूतिः तथा दक्षकन्याविवाहाः (Manu–Śatarūpā, Prasūti, and the Marriages of Dakṣa’s Daughters)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ‑ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦੀ ਕੜੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਵਾਯੂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਈਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤੀ ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮੈਥੁਨ‑ਪ੍ਰਭਵਾ (ਜੋੜੇ ਵਾਲੀ) ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਅੱਧਾ ਪੁਰਖ ਤੇ ਅੱਧਾ ਇਸਤ੍ਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸਤ੍ਰੀ‑ਅੱਧ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਰਾਜ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪੁਰਖ‑ਤੱਤਵ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਮਨੂ ਨੂੰ ਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਆਕੂਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਦੋ ਧੀਆਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨੂ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਦਕਸ਼ ਨਾਲ ਅਤੇ ਆਕੂਤੀ ਦਾ ਰੁਚੀ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਆਕੂਤੀ ਤੋਂ ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕ‑ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਚੌਵੀ ਧੀਆਂ—ਸ਼੍ਰੱਧਾ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਧ੍ਰਿਤੀ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਤੁਸ਼ਟੀ, ਮੇਧਾ, ਕ੍ਰਿਆ, ਬੁੱਧੀ, ਲੱਜਾ, ਵਪੁਹ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਿੱਧੀ, ਕੀਰਤੀ ਆਦਿ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਧਰਮ ਦਾਕਸ਼ਾਯਣੀਆਂ ਨੂੰ ਪਤਨੀਆਂ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਖ੍ਯਾਤੀ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਪ੍ਰੀਤੀ, ਖ਼ਸ਼ਮਾ, ਅਨਸੂਯਾ, ਊਰਜਾ, ਸ੍ਵਾਹਾ, ਸ੍ਵਧਾ ਆਦਿ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਭ੍ਰਿਗੂ, ਮਰੀਚੀ, ਅੰਗਿਰਸ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਅਤ੍ਰੀ, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਪਾਵਕ, ਪਿਤਰ ਆਦਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ‑ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਤਾਨ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਰਮ‑ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਤਾਨ ਦੁੱਖ ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
स्वायंभुवसुतायां तु प्रसूत्यां लोकमातरः
ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਦੀ ਧੀ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਤੋਂ ਲੋਕ-ਮਾਤਾਵਾਂ ਜਨਮੀਆਂ।
Verse 3
विराजमसृजद्ब्रह्मा सो ऽर्धन पुरुषो ऽभवत् । स वै स्वायंभुवः पूर्वं पुरुषो मनुरुच्यते । सा देवी शतरूपा तु तपः कृत्वा सुदुश्चरम् । भर्तारं दीप्तयशसं मनुमेवान्वपद्यत
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵਿਰਾਜ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ; ਉਹੀ ਆਦਿ ਪੁਰੁਸ਼ ਬਣਿਆ। ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੀ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਨੇ ਅਤਿ ਕਠਿਨ ਤਪ ਕਰ ਕੇ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲੇ ਮਨੂ ਨੂੰ ਹੀ ਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 5
तस्मात्तु शतरूपा सा पुत्रद्वयमसूयत । प्रियव्रतोत्तानपादौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ । कन्ये द्वे च महाभागे याभ्यां जातास्त्विमाः प्रजाः । आकूतिरेका विज्ञेया प्रसूतिरपरा स्मृता
ਤਦੋਂ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਨੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ—ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਉੱਤਾਨਪਾਦ—ਜੋ ਪੁੱਤਰਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਮਹਾਭਾਗੀ ਧੀਆਂ ਵੀ ਜਣੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਫੈਲੀਆਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਆਕੂਤੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਵੇ, ਦੂਜੀ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 7
स्वायंभुवः प्रसूतिं च ददौ दक्षाय तां प्रभुः । रुचेः प्रजापतिश्चैव चाकूतिं समपादयत् । आकूत्यां मिथुनं जज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम् । यज्ञश्च दक्षिणा चैव याभ्यां संवर्तितं जगत्
ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਪ੍ਰਭੂ (ਮਨੁ) ਨੇ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਦਿੱਤੀ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਰੁਚੀ ਨੇ ਆਕੂਤੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ। ਆਕੂਤੀ ਤੋਂ ਮਾਨਸਪੁੱਤਰ ਰੁਚੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਭ ਜੋੜਾ ਜਨਮਿਆ—ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਤੇ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਚੱਲੀ।
Verse 9
चतस्रो विंशतिः कन्या दक्षस्त्वजनयत्प्रभुः । श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिः पुष्टिस्तुष्टिर्मेधा क्रिया तथा । बुद्धिर्लज्जा वपुः शांतिस्सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदशी
ਪ੍ਰਭੂ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਚੌਵੀ ਧੀਆਂ ਜਣੀਆਂ—ਸ਼ਰੱਧਾ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਧ੍ਰਿਤੀ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਤੁਸ਼ਟੀ, ਮੇਧਾ, ਕ੍ਰਿਆ; ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ, ਲੱਜਾ, ਵਪੁਹ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਿੱਧੀ, ਕੀਰਤੀ—ਇਹ ਤੇਰਾਂ ਇੱਥੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 11
पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः । ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः । ख्यातिः सत्यर्थसंभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा । सन्नतिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा
ਪਤਨੀ-ਗ੍ਰਹਣ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਧਰਮ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਨਿੱਠੀ ਤੋਂ ਗਿਆਰਾਂ ਸੁਲੋਚਨਾ ਧੀਆਂ ਜਨਮੀਆਂ—ਖਿਆਤੀ, ਸਤਿਆਰਥ-ਸੰਭੂਤੀ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਪ੍ਰੀਤੀ, ਖ਼ਸ਼ਮਾ, ਸਨ੍ਨਤੀ, ਅਨਸੂਯਾ, ਊਰਜਾ, ਸ੍ਵਾਹਾ ਅਤੇ ਸ੍ਵਧਾ।
Verse 13
भृगुश्शर्वो मरीचिश्च अंगिराः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्यो ऽत्रिर्विशिष्ठश्च पावकः पितरस्तथा । ख्यात्याद्या जगृहुः कन्यामुनयो मुनिसत्तमाः । कामाद्यास्तु यशोंता ये ते त्रयोदश सूनवः
ਭ੍ਰਿਗੁ, ਸ਼ਰਵ, ਮਰੀਚਿ, ਅੰਗਿਰਾ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਅਤ੍ਰਿ, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਪਾਵਕ ਅਤੇ ਪਿਤਰ—ਇਹ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਖਿਆਤੀ ਆਦਿ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕਾਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਯਸ਼ ਤੱਕ ਤੇਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ।
Verse 15
धर्मस्य जज्ञिरे तास्तु श्रद्धाद्यास्सुसुखोत्तराः । दुःखोत्तराश्च हिंसायामधर्मस्य च संततौ । निकृत्यादय उत्पन्नाःपुत्राश्च धर्मलक्षणाः । नैषां भार्याश्च पुत्रा वा सर्वे त्वनियमाः स्मृताः
ਧਰਮ ਤੋਂ ਸ਼ਰੱਧਾ ਆਦਿ ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਜਨਮੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫਲ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਸੁਖਮਈ ਸੀ। ਪਰ ਅਧਰਮ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਨਿਕ੍ਰਿਤੀ ਆਦਿ ਦੁੱਖ-ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਉਸੇ ਅਧਰਮੀ ਲੱਛਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾ ਪੁੱਤਰ ਨਿਯਮਬੱਧ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ—ਸਾਰੇ ਅਨਿਯਮੀ ਹੀ ਸਮਝੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 17
स एष तामसस्सर्गो जज्ञे धर्मनियामकः । या सा दक्षस्य दुहिता रुद्रस्य दयिता सती । भर्तृनिन्दाप्रसंगेन त्यक्त्वा दाक्षायिणीं तनुम् । दक्षं च दक्षभार्यां च विनिंद्य सह बन्धुभिः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਦਾ ਨਿਯਾਮਕ ਇਹ ਤਾਮਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਉਹ—ਦਕਸ਼ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਸਤੀ—ਪਤੀ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਦਾਕਸ਼ਾਯਣੀ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਦਕਸ਼ ਅਤੇ ਦਕਸ਼-ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਬੰਧੂਆਂ ਸਮੇਤ ਧਿਕਕਾਰਦੀ ਹੋਈ, ਉਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਛੱਡ ਬੈਠੀ।
Verse 19
सा मेनायामाविरभूत्पुत्री हिमवतो गिरेः । रुद्रस्तु तां सतीं दृष्ट्वा रुद्रांस्त्वात्मसमप्रभान् । यथासृजदसंख्यातांस्तथा कथितमेव च । भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मीर्नारायणप्रिया
ਉਹ ਮੇਨਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਹਿਮਵਤ ਪਰਬਤ-ਰਾਜ ਦੀ ਧੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਉਸ ਸਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਅਸੰਖ ਰੁਦ੍ਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ—ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੀ ਪਤਨੀ ਖ੍ਯਾਤੀ ਤੋਂ ਨਾਰਾਇਣ-ਪ੍ਰਿਆ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜਨਮੀ।
Verse 21
देवौ धातृविधातारौ मन्वंतरविधारिणौ । तयोर्वै पुत्रपौत्राद्याश्शतशो ऽथ सहस्रशः । स्वायंभुवे ऽंतरे नीताः सर्वे ते भार्गवा मताः । मरीचेरपि संभूतिः पौर्णमासमसूयत
ਧਾਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਿਧਾਤ੍ਰ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਦੋ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ, ਪੌਤਰ ਆਦਿ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਭਾਰਗਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮੰਨੇ ਗਏ। ਮਰੀਚੀ ਤੋਂ ਵੀ ਸੰਤਾਨ ਹੋਈ; ਪੌਰਨਮਾਸੀ ਨੇ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 23
कन्याचतुष्टयं चैव महीयांसस्तदन्वयाः । येषां वंशे समुत्पन्नो बहुपुत्रस्य कश्यपः । स्मृतिश्चांगिरसः पत्नी जनयामास वै सुतौ । आग्नीध्रं शरभञ्चैव तथा कन्याचतुष्टयम्
ਉਸ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਧੀਆਂ ਵੀ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਉਸੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਵੰਸ਼ਜ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਸ਼੍ਯਪ ਜਨਮੇ। ਅੰਗਿਰਾ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੋ ਪੁੱਤਰ—ਆਗਨੀਧ੍ਰ ਅਤੇ ਸ਼ਰਭ—ਅਤੇ ਚਾਰ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 25
तदीयाः पुत्रपौत्राश्च येतीतास्ते सहस्रशः । प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दन्तोग्निरभवत्सुतः । पूर्वजन्मनि योगस्त्यस्स्मृतः स्वायंभुवे ऽंतरे । तत्संततीया बहवः पौलस्त्या इति विश्रुताः । क्षमा तु सुषुवे पुत्रान्पुलहस्य प्रजापतेः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੌਤਰੇ, ਜੋ ਕਾਲ ਦੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਏ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਤੋਂ ‘ਦੰਤੋਗ੍ਨਿ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ। ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰਵ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਯੋਗਸ੍ਤ੍ਯ’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ‘ਪੌਲਸਤ੍ਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਪੁਲਹ ਦੀ ਪਤਨੀ ਖ਼ਮਾ ਨੇ ਵੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 27
कर्दमश्च सुरिश्चैव सहिष्णुश्चेति ते त्रयः । त्रेताग्निवर्चसस्सर्वे येषां वंशः प्रतिष्ठितः । क्रतोः क्रतुसमान्भार्या सन्नतिस्सुषुवे सुतान् । नैषां भार्याश्च पुत्राश्च सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः
ਕਰਦਮ, ਸੂਰੀ ਅਤੇ ਸਹਿਸ਼ਣੂ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਤੇਜਸਵੀ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੰਸ਼ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋਇਆ। ਕ੍ਰਤੁ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਨ੍ਨਤੀ—ਕ੍ਰਤੁ ਦੇ ਸਮਾਨ ਯੋਗ੍ਯ—ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਨਾ ਪਤਨੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਨਾ ਸੰਤਾਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਊਰਧ੍ਵਰੇਤਸ ਸਨ—ਬ੍ਰਹਮਚਰ੍ਯ-ਤਪ ਨਾਲ ਵੀਰ੍ਯ ਸੰਯਮੀ।
Verse 29
षष्टिस्तानि सहस्राणि वालखिल्या इति स्मृताः । अनूरोरग्रतो यांति परिवार्य दिवाकरम् । अत्रेर्भार्यानुसूया च पञ्चात्रेयानसूयत । कन्यकां च श्रुतिं नाम माता शंखपदस्य च
ਉਹ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ‘ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੂਰਜਦੇਵ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਜੰਘ ਦੇ ਅੱਗੇਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਅਤ੍ਰਿ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਨਸੂਯਾ ਨੇ ਪੰਜ ਆਤ੍ਰੇਯ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ; ਅਤੇ ‘ਸ਼੍ਰੁਤੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਇਕ ਕੁੜੀ ਵੀ ਜਣੀ, ਜੋ ਸ਼ੰਖਪਦ ਦੀ ਮਾਤਾ ਬਣੀ।
Verse 31
सत्यनेत्रश्च हव्यश्च आपोमूर्तिश्शनैश्चरः । सोमश्च पञ्चमस्त्वेते पञ्चात्रेयाः प्रकीर्तिताः । तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च ह्यात्रेयाणां महात्मनाम् । स्वायंभुवे ऽंतरे ऽतीताः शतशो ऽथ सहस्रशः
ਸੱਤ੍ਯਨੇਤ੍ਰ, ਹਵ੍ਯ, ਆਪੋਮੂਰਤੀ, ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸੋਮ—ਇਹ ਪੰਜ ‘ਆਤ੍ਰੇਯ’ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਆਤ੍ਰੇਯਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪੌਤਰੇ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਅਤੀਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 33
ऊर्जायां तु वसिष्ठस्य पुत्रा वै सप्त जज्ञिरे । ज्यायसी च स्वसा तेषां पुंडरीका सुमध्यमा । रजो गात्रोर्ध्वबाहू च सवनश्चानयश्च यः । सुतपाश्शुक्र इत्येते सप्त सप्तर्षयः स्मृताः
ਊਰਜਾ ਤੋਂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਜ੍ਯਾਯਸੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਸੁਮਧ੍ਯਮਾ ਪੁੰਡਰੀਕਾ ਵੀ (ਜੰਮੀ)। ਰਜੋ, ਗਾਤ੍ਰ, ਊਰਧ੍ਵਬਾਹੂ, ਸਵਨ, ਅਨਯ, ਸੁਤਪਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ—ਇਹ ਸੱਤ ਸਪ੍ਤਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 35
गोत्राणि नामभिस्तेषां वासिष्ठानां महात्मनाम् । स्वायंभुवे ऽंतरे ऽतीतान्यर्बुदानि शतानि च । इत्येष ऋषिसर्गस्तु सानुबंधः प्रकीर्तितः । समासाद्विस्तराद्वक्तुमशक्यो ऽयमिति द्विजाः
ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਵਾਸਿਸ਼ਠਾਂ ਦੇ ਗੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਨਾਮ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਸਮੇਤ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਥਿਤ ਹੋਏ। ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਅਰਬੁਦ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਅਰਬੁਦ ਵੀ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਕਹਿਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।
Verse 37
यो ऽसौ रुद्रात्मको बह्निब्रह्मणो मानसस्सुतः । स्वाहा तस्य प्रिया लेभे पुत्रांस्त्रीनमितौजसः । पावकः पवमानश्च शुचिरित्येष ते त्रयः । निर्मंथ्यः पवमानस्स्याद्वैद्युतः पावकस्स्मृतः
ਉਹ ਅਗਨੀ ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਵਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਵਾਹਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਆ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ—ਪਾਵਕ, ਪਵਮਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿ—ਇਹ ਤਿੰਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਥਨ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਅਗਨੀ ‘ਪਵਮਾਨ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਦ੍ਯੁਤ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਅਗਨੀ ‘ਪਾਵਕ’ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 39
सूर्ये तपति यश्चासौ शुचिः सौर उदाहृतः । हव्यवाहः कव्यवाहः सहरक्षा इति त्रयः । त्रयाणां क्रमशः पुत्रा देवपितृसुराश्च ते । एतेषां पुत्रपौत्राश्च चत्वारिंशन्नवैव ते
ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਤਪਦਾ ਹੋਇਆ ਤੇਜਸਵੀ ਹੈ, ਉਹ ‘ਸ਼ੁਚਿ’ ਅਤੇ ‘ਸੌਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ—ਹਵ੍ਯਵਾਹ, ਕਵ੍ਯਵਾਹ ਅਤੇ ਸਹਰਕਸ਼ਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੇਵ, ਪਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸੁਰ ਕਹਲਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਤਾਨਾਂ (ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤ੍ਰ) ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਨੰਜਾ (49) ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 41
काम्यनैमित्तिकाजस्रकर्मसु त्रिषु संस्थिताः । सर्वे तपस्विनो ज्ञेयाः सर्वे व्रतभृतस्तथा । सर्वे रुद्रात्मकश्चैव सर्वे रुद्रपरायणाः । तस्मादग्निमुखे यत्तद्धुतं स्यादेव केनचित्
ਉਹ ਕਾਮ੍ਯ, ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਅਤੇ ਆਜਸ੍ਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਸਭ ਤਪਸਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ ਵੀ। ਸਭ ਰੁਦ੍ਰਾਤਮਕ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਰੁਦ੍ਰਪਰਾਇਣ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕੋਈ ਅਗਨਿਮੁਖ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਹੀ ਅਰਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 43
तत्सर्वं रुद्रमुद्दिश्य दत्तं स्यान्नात्र संशयः । इत्येवं निश्चयोग्नीनामनुक्रांतो यथातथम् । नातिविस्तरतो विप्राः पितॄन्वक्ष्याम्यतः परम् । यस्मात्षडृतवस्तेषां स्थानं स्थानाभिमानिनाम्
ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀਆਂ ਬਾਰੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕ੍ਰਮ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਵਧੇਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਬਿਨਾਂ ਅੱਗੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਛੇ ਰਿਤੂਆਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਸਥਾਨ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਦਾ ਅਭਿਮਾਨੀ ਹੈ।
Verse 45
ऋतवः पितरस्तस्मादित्येषा वैदिकी श्रुतिः । युष्मादृतुषु सर्वे हि जायंते स्थास्नुजंगमा । तस्मादेते पितर आर्तवा इति च श्रुतम् । एवं पितॄणामेतेषामृतुकालाभिमानिनाम्
ਇਸ ਲਈ ਵੈਦਿਕ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ—“ਰਿਤੂ ਹੀ ਪਿਤਰ ਹਨ।” ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਰਿਤੂ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪਿਤਰ ‘ਆਰਤਵ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਵੀ ਸ਼੍ਰੁਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪਿਤਰ ਰਿਤੂ-ਕਾਲ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 47
आत्मैश्वर्या महात्मानस्तिष्ठंतीहाब्भ्रसंगमात् । आग्निष्वात्ता बर्हिषदः पितरो द्विविधाः स्मृताः । अयज्वानश्च यज्वानः क्रमात्ते मृहमेधिनः । स्वधासूत पितृभ्यश्च द्वे कन्ये लोकविश्रुते
ਇੱਥੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਐਸ਼ਵਰਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮਹਾਤਮਾ ਪਿਤਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਰ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ—ਆਗ્નਿਸ਼੍ਵਾਤ্ত ਅਤੇ ਬਰ੍ਹਿਸ਼ਦ। ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਯਜ੍ਵਾਨ ਅਤੇ ਯਜ੍ਵਾਨ ਵੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਤੋਂ ਸ੍ਵਧਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਕ-ਵਿਖਿਆਤ ਦੋ ਕਨਿਆਵਾਂ ਵੀ।
Verse 49
मेनां च धरणीं चैव याभ्यां विश्वमिदं धृतम् । अग्निष्वात्तसुता मेना धरणी बर्हिषत्सुता । मेना हिमवतः पत्नी मैनाकं क्रौंचमेव च । गौरीं गंगां च सुषुवे भवांगाश्लेषपावनीम्
ਮੇਨਾ ਅਤੇ ਧਰਣੀ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੇਨਾ ਆਗ્નਿਸ਼੍ਵਾਤ্তਾਂ ਦੀ ਧੀ ਸੀ ਅਤੇ ਧਰਣੀ ਬਰ੍ਹਿਸ਼ਦਾਂ ਦੀ ਧੀ। ਮੇਨਾ ਹਿਮਵਤ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨਾਕ ਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਗੌਰੀ ਤੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਵੀ ਜਣਿਆ—ਗੰਗਾ, ਜੋ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਅੰਗ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਪਾਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 51
मेरोस्तु धरणी पत्नी दिव्यौषधिसमन्वितम् । मंदरं सुषुवे पुत्रं चित्रिसुन्दरकन्धरम् । स एव मंदरः श्रीमान्मेरुपुत्रस्तपोबलात् । साक्षाच्छ्रीकंठनाथस्य शिवस्यावसथं गतः
ਮੇਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਧਰਣੀ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਔਖਧੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਦਭੁਤ ਸੁੰਦਰ ਦੇਹ ਵਾਲਾ ਮੰਦਰ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਣਿਆ। ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਮੇਰੂਪੁੱਤਰ ਮੰਦਰ ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਨੀਲਕੰਠਨਾਥ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 53
सासूता धरणी भूयस्त्रिंशत्कन्याश्च विश्रुताः । वेलां च नियतिं चैव तृतीयामपि चायतिम् । आयतिर्नियतिश्चैव पत्न्यौ द्वे भृगुपुत्रयोः । स्वायंभुवे ऽंतरे पूर्वं कथितस्ते तदन्वयः
ਉਹੀ ਧਰਣੀ ਫਿਰ ਮਾਤਾ ਬਣੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤੀਹ ਧੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈਆਂ—ਵੇਲਾ, ਨਿਯਤੀ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਆਯਤੀ। ਆਯਤੀ ਅਤੇ ਨਿਯਤੀ ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਬਣੀਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਤੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਾਇੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
Verse 55
सुषुवे सागराद्वेला कन्यामेकामनिंदिताम् । सवर्णां नाम सामुद्रीं पत्नीं प्राचीनबर्हिषः । सामुद्री सुषुवे पुत्रान्दश प्राचीनबर्हिषः । सर्वे प्राचेतसा नाम धनुर्वेदस्य पारगाः
ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਵੇਲਾ ਨੇ ਇਕ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਇਕੱਲੀ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸਵਰਣਾ ਸੀ, ਜੋ ‘ਸਾਮੁਦ੍ਰੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ। ਸਾਮੁਦ੍ਰੀ ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿਸ ਨੂੰ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ; ਉਹ ਸਭ ‘ਪ੍ਰਾਚੇਤਸ’ ਕਹਲਾਏ ਅਤੇ ਧਨੁਰਵੇਦ ਦੇ ਮਹਾਨ ਨਿਪੁਣ ਸਨ।
Verse 57
येषां स्वायंभुवे दक्षः पुत्रत्वमगमत्पुरा । त्रियम्बकस्य शापेन चाक्षुषस्यांतरे मनोः । इत्येते ब्रह्मपुत्राणां धर्मादीनाम्महात्मनाम् । नातिसंक्षेपतो विप्रा नाति विस्तरतः क्रमात्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮ ਆਦਿ ਮਹਾਤਮਾ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਤ੍ਰਯੰਬਕ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ ਦੇ ਅੰਤਰਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਪੁੱਤਰਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਨਾ ਬਹੁਤ ਸੰਖੇਪ, ਨਾ ਅਤਿ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 59
वर्णिता वै मया वंशा दिव्या देवगणान्विताः । क्रियावंतः प्रजावंतो महर्धिभिरलंकृताः । प्रजानां संनिवेशो ऽयं प्रजापतिसमुद्भवः । न हि शक्यः प्रसंख्यातुं वर्षकोटिशतैरपि
ਮੈਂ ਦੇਵਗਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਵੰਸ਼ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਹਨ—ਜੋ ਯਜ्ञਾਦਿ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਪ੍ਰਜਾ-ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ੱਧੀਆਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦਾ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਨਿਵੇਸ਼ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਸੈਂਕੜੇ ਕਰੋੜ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
Verse 61
राज्ञामपि च यो वंशो द्विधा सो ऽपि प्रवर्तते । सूर्यवंशस्सोमवंश इति पुण्यतमः क्षितौ । इक्ष्वाकुरम्बरीषश्च ययातिर्नाहुषादयः । पुण्यश्लोकाः श्रुता ये ऽत्र ते पि तद्वंशसंभवाः
ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਵੰਸ਼ ਵੀ ਦੋ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ—ਸੂਰਜਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਸੋਮਵੰਸ਼—ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਰਮ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇક્ષਵਾਕੁ, ਅੰਬਰੀਸ਼, ਯਯਾਤਿ, ਨਹੁਸ਼ ਆਦਿ—ਇੱਥੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਸ਼ਲੋਕ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹਨ।
Verse 63
अन्ये च राजऋषयो नानावीर्यसमन्विता । किं तैः फलमनुत्क्रांतैरुक्तपूर्वैः पुरातनैः । किं चेश्वरकथा वृत्ता यत्र तत्रान्यकीर्तनम् । न सद्भिः संमतं मत्वा नोत्सहे बहुभाषितुम्
ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਨ। ਪਰ ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਗੱਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਹੀਆਂ ਜਾ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣ ਨਾਲ ਕੀ ਫਲ? ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਈਸ਼ਵਰ-ਕਥਾ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਓਥੇ ਓਥੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਗਾਉਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਐਸੀ ਗੱਲ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਵਧੇਰੇ ਬੋਲਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।
Verse 65
प्रसंगादीश्वरस्यैव प्रभावद्योतनादपि । सर्गादयो ऽपि कथिता इत्यत्र तत्प्रविस्तरैः
ਇੱਥੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵੀ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਸੰਗਵਸ਼—ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ—ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਵਿਸਤਾਰ ਸਮੇਤ ਉਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The paired manifestation leading to Manu and Śatarūpā, their children (Priyavrata, Uttānapāda, Ākūti, Prasūti), and the subsequent marital-genealogical distribution through Dakṣa and Ruci that stabilizes cosmic order (including Yajña and Dakṣiṇā).
Genealogy encodes metaphysics: śakti enables differentiation into complementary principles, and the resulting marriages assign cosmic functions (virtues, ritual powers, sages) to maintain ṛta/dharma—turning lineage into a symbolic ontology.
Śatarūpā as the feminine manifestation from the creator’s half; Manu as the primordial human/progenitor; and Dakṣa’s daughters as personified qualities and ritual agencies (e.g., Śraddhā, Lakṣmī, Svāhā, Svadhā) distributed among dharmic and ṛṣi lineages.