सर्गविभागवर्णनम् (Classification of Creation: the Nine Sargas and the Streams of Beings)

Verse 1

पद्भ्यां चाश्वान्समातंगान् शरभान् गवयान्मृगान् । उष्ट्रानश्वतरांश्चैव न्यंकूनन्याश्च जातयः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਘੋੜੇ, ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ, ਸ਼ਰਭ, ਗਵਯ, ਮ੍ਰਿਗ, ਊਂਟ, ਖੱਚਰ ਅਤੇ ਨ੍ਯੰਕੂ ਆਦਿ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਜਾਤੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ।

Verse 3

पञ्चधा ऽवस्थितः सर्गो ध्यायतस्त्वभिमानिनः । सर्वतस्तमसातीव बीजकुम्भवदावृतः । बहिरन्तश्चाप्रकाशः स्तब्धो निःसंज्ञ एव च । तस्मात्तेषां वृता बुद्धिर्मुखानि करणानि च

ਅਭਿਮਾਨੀ ਸੱਤਾ ਦੇ ਕੇਵਲ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਈ। ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਘਣੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਬੀਜ ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਵਾਂਗ ਢੱਕੀ ਸੀ; ਬਾਹਰ-ਅੰਦਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾ ਸੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਜੜ੍ਹ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਬੇਹੋਸ਼। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ, ਮੁਖ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸਭ ਢੱਕੀਆਂ ਤੇ ਰੁਕੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।

Verse 5

तस्मात्ते संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः । तं दृष्ट्वाऽसाधकं ब्रह्मा प्रथमं सर्गमीदृशम् । अप्रसन्नमना भूत्वा द्वितीयं सो ऽभ्यमन्यत । तस्याभिधायतः सर्गं तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत

ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਬੰਦ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਉਹ ਜੀਵ ‘ਨਾਗ’ ਕਹੇ ਗਏ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਮੰਨੇ ਗਏ। ਐਸੀ ਪਹਿਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸਾਧਨਾ ਲਈ ਅਯੋਗ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮਨੋਂ ਅਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ‘ਤਿਰ੍ਯਕ-ਸ੍ਰੋਤਸ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ—ਆੜੀ ਜੀਵਧਾਰਾ (ਪਸ਼ੂ ਆਦਿ)—ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 7

अन्तःप्रकाशास्तिर्यंच आवृताश्च बहिः पुनः । पश्वात्मानस्ततो जाता उत्पथग्राहिणश्च ते । तमप्यसाधकं ज्ञात्वा सर्गमन्यममन्यत । तदोर्ध्वस्रोतसो वृत्तो देवसर्गस्तु सात्त्विकः

ਤਿਰ੍ਯਕ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸਨ, ਪਰ ਬਾਹਰੋਂ ਫਿਰ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ‘ਪਸ਼ੂ’ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਜੰਮੇ, ਜੋ ਕੁਪਥ ਨੂੰ ਫੜਨ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਵੀ ਅਸਾਧਕ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਤਦ ‘ਊਰਧ੍ਵ-ਸ੍ਰੋਤਸ’ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਉੱਠਿਆ—ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਦੇਵ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ।

Verse 9

ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश्च नावृताः । प्रकाशा बहिरन्तश्चस्वभावादेव संज्ञिताः । ततो ऽभिध्यायतोव्यक्तादर्वाक्स्रोतस्तु साधकः । मनुष्यनामा सञ्जातः सर्गो दुःखसमुत्कटः

ਉਹ ਸੁਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤਿ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਹਰ-ਅੰਦਰੋਂ ਢੱਕੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਹ ਬਾਹਰ-ਅੰਦਰ ‘ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ’ ਕਹੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਅਵ੍ਯਕਤ ਦੇ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ‘ਅਰ੍ਵਾਕ-ਸ੍ਰੋਤਸ’—ਸਾਧਕ ਪ੍ਰਵਾਹ—ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ‘ਮਨੁੱਖ’ ਨਾਮ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੀਵ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਸੀ।

Verse 11

प्रकाशाबहिरन्तस्ते तमोद्रिक्ता रजो ऽधिकाः । पञ्चमोनुग्रहः सर्गश्चतुर्धा संव्यवस्थितः । विपर्ययेण शक्त्या च तुष्ट्यासिद्ध्या तथैव च । ते ऽपरिग्राहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः

ਉਹ ਬਾਹਰ-ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਮਸ ਦਾ ਉਤਕਰਸ਼ ਅਤੇ ਰਜਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੈ। ਪੰਜਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ‘ਅਨੁਗ੍ਰਹ’ ਚਾਰ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹੈ—ਵਿਪਰ੍ਯਯ, ਸ਼ਕਤੀ, ਤੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ। ਉਹ ਸਭ ਅਪਰਿਗ੍ਰਾਹੀ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਯਥੋਚਿਤ ਸੰਵਿਭਾਗ (ਠੀਕ ਵੰਡ) ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 13

खादनाश्चाप्यशीलाश्च भूताद्याः परिकीर्तिताः । प्रथमो महतः सर्गो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते । वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः

‘ਖਾਦਨ’ ਅਤੇ ‘ਅਸ਼ੀਲ’ ਆਦਿ ਵਰਗ ਭੂਤਾਦਿ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ। ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਮਹੱਤੱਤਵ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਪਹਿਲਾ ਸਰਗ ਹੈ। ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੂਜੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਭੂਤ-ਸਰਗ ਕਹੀਦੀ ਹੈ। ਤੀਜਾ ‘ਵੈਕਾਰਿਕ’ ਸਰਗ ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਸਰਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 15

इत्येष प्रकृतेः सर्गः सम्भृतो ऽबुद्धिपूर्वकः । मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः । तिर्यक्स्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योनिः स पञ्चमः । तदूर्ध्वस्रोतसः षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਹ ਸਰਗ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਪੂਰਵ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਹੋਇਆ। ਚੌਥਾ ‘ਮੁੱਖ੍ਯ-ਸਰਗ’ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਥਾਵਰ (ਵਨਸਪਤੀ ਆਦਿ) ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਪੰਜਵਾਂ ‘ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸ੍ਰੋਤਸ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ—ਇਹੀ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨੀ, ਅਰਥਾਤ ਪਸ਼ੂ-ਜਨਮ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਛੇਵਾਂ ‘ਊਰਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਸ’ ਦੇਵ-ਸਰਗ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 17

ततो ऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः । अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः कौमारो नवमः स्मृतः । प्राकृताश्च त्रयः पूर्वे सर्गास्ते ऽबुद्धिपूर्वकाः । बुद्धिपूर्वं प्रवर्तन्ते मुख्याद्याः पञ्च वैकृताः

ਫਿਰ ‘ਅਰਵਾਕ੍ਸ੍ਰੋਤਸ’ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਸਰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ। ਅੱਠਵਾਂ ‘ਅਨੁਗ੍ਰਹ-ਸਰਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੌਵਾਂ ‘ਕੌਮਾਰ-ਸਰਗ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਸਰਗ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਪੂਰਵ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ‘ਮੁੱਖ੍ਯ’ ਆਦਿ ਪੰਜ ਵੈਕ੍ਰਿਤ ਸਰਗ ਬੁੱਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰਵਰਤਦੇ ਹਨ।

Verse 19

अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान् । सनन्दं सनकञ्चैव विद्वांसञ्च सनातनम् । ऋभुं सनत्कुमारञ्च पूर्वमेव प्रजापतिः । सर्वे ते योगिनो ज्ञेया वीतरागा विमत्सराः

ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੋਂ, ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਸਨੰਦ, ਸਨਕ, ਵਿਦਵਾਨ ਸਨਾਤਨ, ਋ਭੁ ਅਤੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਰਚਿਆ। ਉਹ ਸਭ ਯੋਗੀ ਜਾਣੇ ਜਾਣ—ਵਿਰਾਗੀ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।

Verse 21

ईश्वरासक्तमनसो न चक्रुः सृष्टये मतिम् । तेषु सृष्ट्यनपेक्षेषु गतेषु सनकादिषु । स्रष्टुकामः पुनर्ब्रह्मा तताप परमं तपः । तस्यैवं तप्यमानस्य न किंचित्समवर्तत

ਈਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਮਨ ਵਾਲੇ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਮਨ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਬੇਪਰਵਾਹ ਸਨਕ ਆਦਿ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮੁੜ ਪਰਮ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਕੁਝ ਭੀ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਹੋਇਆ।

Verse 23

ततो दीर्घेण कालेन दुःखात्क्रोधो व्यजायत । क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः । ततस्तेभ्यो ऽश्रुबिन्दुभ्यो भूताः प्रेतास्तदाभवन् । सर्वांस्तानश्रुजान्दृष्ट्वा ब्रह्मात्मानमनिंदत

ਫਿਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਕ੍ਰੋਧ ਉੱਠਿਆ। ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅੰਸੂਆਂ ਦੇ ਬੂੰਦ ਡਿੱਗੇ। ਉਹਨਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਤੋਂ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਭੂਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਏ। ਅੰਸੂ-ਜਨਮੇ ਸਭ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਧਿਕਕਾਰਿਆ।

Verse 25

तस्य तीव्रा ऽभवन्मूर्छा क्रोधामर्षसमुद्भवा । मूर्छितस्तु जहौ प्राणान्क्रोधाविष्टः प्रजापतिः । ततः प्राणेश्वरो रुद्रो भगवान्नीललोहितः । प्रसादमतुलं कर्तुं प्रादुरासीत्प्रभोर्मुखात्

ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਆਹਤ ਅਭਿਮਾਨ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤੀਖੀ ਮੂਰਛਾ ਆ ਗਈ। ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਤਿਆਗ ਬੈਠਾ। ਤਦ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਰੁਦ੍ਰ, ਭਗਵਾਨ ਨੀਲਲੋਹਿਤ, ਅਤੁੱਲ ਕਿਰਪਾ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 27

दशधा चैकधा चक्रे स्वात्मानं प्रभुरीश्वरः । ते तेनोक्ता महात्मानो दशधा चैकधा कृताः । यूयं सृष्टा मया वत्सा लोकानुग्रहकारणात् । तस्मात्सर्वस्य लोकस्य स्थापनाय हिताय च

ਪ੍ਰਭੂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ ਰੂਪ ਵੀ ਅਤੇ ਦਸ ਰੂਪ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਵੀ ਦਸਧਾ ਅਤੇ ਇਕਧਾ ਹੋ ਗਏ। “ਵਤਸੋ, ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰਚਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਹਿਤ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰੋ।”

Verse 29

प्रजासन्तानहेतोश्च प्रयतध्वमतन्द्रिताः । एवमुक्ताश्च रुरुदुर्दुद्रुवुश्च समन्ततः । रोदनाद्द्रावणाच्चैव ते रुद्रा नामतः स्मृताः । ये रुद्रास्ते खलु प्राणा ये प्राणास्ते महात्मकाः

“ਪ੍ਰਜਾ-ਸੰਤਾਨ ਲਈ ਬਿਨਾ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਦੇ ਜਤਨ ਕਰੋ”—ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਰੋਏ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੌੜ ਪਏ। ਰੋਦਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰਾਵਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਰੁਦ੍ਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਮਹਾਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ।

Verse 31

ततो मृतस्य देवस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । घृणी ददौ पुनः प्राणान्ब्रह्मपुत्रो महेश्वरः । प्रहृष्टवदनो रुद्रः प्राणप्रत्यागमाद्विभोः । अभ्यभाषत विश्वेशो ब्रह्माणं परमं वचः

ਤਦ ਪ੍ਰਾਣਹੀਨ ਪਏ ਦੇਵ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਣ ਬਖ਼ਸ਼ੇ। ਉਸ ਵਿਭੂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਨਾਲ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਮੁਖ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪਰਮ ਬਚਨ ਆਖਿਆ।

Verse 33

माभैर्माभैर्महाभाग विरिंच जगतां गुरो । मया ते प्राणिताः प्राणाः सुखमुत्तिष्ठ सुव्रत । स्वप्नानुभूतमिव तच्छ्रुत्वा वाक्यं मनोहरम् । हरं निरीक्ष्य शनकैर्नेत्रैः फुल्लाम्बुजप्रभैः

ਡਰ ਨਾ, ਡਰ ਨਾ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ ਵਿਰਿੰਚ, ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ। ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਮੁੜ ਜੀਵਿਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ; ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਸੁਖ ਨਾਲ ਉੱਠ। ਉਹ ਮਨੋਹਰ ਬਚਨ ਸੁਪਨੇ ਵਰਗੇ ਲੱਗੇ; ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਹਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

Verse 35

तथा प्रत्यागतप्राणः स्निग्धगम्भीरया गिरा । उवाच वचनं ब्रह्मा तमुद्दिश्य कृताञ्जलिः । त्वं हि दर्शनमात्रेण चानन्दयसि मे मनः । को भवान् विश्वमूर्त्या वा स्थित एकादशात्मकः

ਤਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਮੁੜ ਆਏ ਜਿਵੇਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਨੇਹੀ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਬਾਣੀ ਨਾਲ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ— “ਤੇਰੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਆਨੰਦਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ—ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ-ਮੂਰਤੀ ਹੋ ਕੇ ਇਕਾਦਸ਼-ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈਂ?”

Verse 37

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा व्याजहार महेश्वरः । स्पृशन् काराभ्यां ब्रह्माणं सुसुखाभ्यां सुरेश्वरः । मां विद्धि परमात्मानं तव पुत्रत्वमागतम् । एते चैकादश रुद्रास्त्वां सुरक्षितुमागताः

ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਬੋਲੇ। ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਸੁਖਦ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਕਿਹਾ— “ਮੈਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਾਣ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਪੁੱਤਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਇਹ ਇਕਾਦਸ਼ ਰੁਦ੍ਰ ਵੀ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਆਏ ਹਨ।”

Verse 39

तस्मात्तीव्रामिमाम्मूर्छां विधूय मदनुग्रहात् । प्रबुद्धस्व यथापूर्वं प्रजा वै स्रष्टुमर्हसि । एवं भगवता प्रोक्तो ब्रह्मा प्रीतमना ह्यभूत् । नानाष्टकेन विश्वात्मा तुष्टाव परमेश्वरम्

“ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਸ ਤੀਬਰ ਮੂਰਛਾ ਨੂੰ ਝਟਕ ਦੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਜਾਗ—ਤੂੰ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈਂ।” ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮਨੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਆਤਮਾ ਨੇ ਨਾਨਾ ਅਸ਼ਟਕ ਸ্তুਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ।

Verse 41

ब्रह्मोवाच । नमस्ते भगवन् रुद्र भास्करामिततेजसे । नमो भवाय देवाय रसायाम्बुमयात्मने । शर्वाय क्षितिरूपाय नन्दीसुरभये नमः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ, ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਰਸ ਅਤੇ ਜਲ-ਮਯ ਆਤਮ-ਸਵਰੂਪ ਦੇਵ ਭਵ ਨੂੰ ਨਮੋ ਨਮਹ। ਧਰਤੀ-ਰੂਪ ਸ਼ਰਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿਚ ਨਿਡਰ ਨੰਦੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 42

ईशाय वसवे तुभ्यं नमस्स्पर्शमयात्मने । पशूनां पतये चैव पावकायातितेजसे । भीमाय व्योमरूपाय शब्दमात्राय ते नमः । उग्रायोग्रस्वरूपाय यजमानात्मने नमः । महादेवाय सोमाय नमोस्त्वमृतमूर्तये

ਹੇ ਈਸ਼, ਹੇ ਵਸੁ—ਸਪਰਸ਼ਮਯ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਪਸ਼ੁਪਤੀ, ਅਤਿਤੇਜਸਵੀ ਪਾਵਕ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਹ। ਹੇ ਭੀਮ, ਵ੍ਯੋਮ-ਰੂਪ, ਸ਼ਬਦਮਾਤ੍ਰ ਸਰੂਪ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਹ। ਹੇ ਉਗ੍ਰ, ਉਗ੍ਰ-ਸੁਭਾਉ, ਯਜਮਾਨ ਦੀ ਅੰਤਰਾਤਮਾ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਹ। ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਹੇ ਸੋਮ—ਅੰਮ੍ਰਿਤਮੂਰਤੀ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 44

एवं स्तुत्वा महादेवं ब्रह्मा लोकपितामहः । प्रार्थयामास विश्वेशं गिरा प्रणतिपूर्वया । भगवन् भूतभव्येश मम पुत्र महेश्वर । सृष्टिहेतोस्त्वमुत्पन्नो ममांगे ऽनंगनाशनः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਕੇ ਲੋਕ-ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ-ਪੂਰਵਕ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ—“ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਭੂਤ-ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਈਸ਼! ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ! ਹੇ ਅਨੰਗਨਾਸ਼ਨ! ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਹੇਤੁ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਹੀ ਅੰਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈਂ।”

Verse 46

तस्मान्महति कार्येस्मिन् व्यापृतस्य जगत्प्रभो । सहायं कुरु सर्वत्र स्रष्टुमर्हसि स प्रजाः । तेनैषां पावितो देवो रुद्रस्त्रिपुरमर्दनः । बाढमित्येव तां वाणीं प्रतिजग्राह शंकरः

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਜਗਤ-ਪ੍ਰਭੋ! ਇਸ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਰਤ ਹੈਂ; ਹਰ ਥਾਂ ਸਹਾਇਕ ਬਣ, ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਸਿਰਜਣ ਲਈ ਤੂੰ ਯੋਗ ਹੈਂ। ਇਸ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪੁਰਮਰਦਨ ਦੇਵ ਰੁਦ੍ਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਪਾਵਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, “ਬਾਢਮ੍—ਤਥਾਸਤੁ।”

Verse 48

ततस्स भगवान् ब्रह्मा हृष्टं तमभिनंद्य च । स्रष्टुं तेनाभ्यनुज्ञातस्तथान्याश्चासृजत्प्रजाः । मरीचिभृग्वंगिरसः पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् । दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजन्मनसैव च

ਤਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹर्षਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਅਭਿਨੰਦਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਵੀ ਰਚੀਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਕੇਵਲ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਰੀਚੀ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗਿਰਸ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਦਕ੍ਸ਼, ਅਤ੍ਰਿ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸਿਰਜਿਆ।

Verse 49

पुरस्तादसृजद्ब्रह्मा धर्मं संकल्पमेव च । इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा द्वादशादौ प्रकीर्तिताः । सह रुद्रेण संभूताः पुराणा गृहमेधिनः

ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਰਚਿਆ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਪੁਰਾਤਨ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 51

तेषां द्वादश वंशाः स्युर्दिव्या देवगणान्विताः । प्रजावन्तः क्रियावन्तो महर्षिभिरलंकृताः । अथ देवासुरपित्ःन्मनुष्यांश्च चतुष्टयम् । सह रुद्रेण सिसृक्षुरंभस्येतानि वै विधिः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਵੰਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜੋ ਦੇਵਗਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਪ੍ਰਜਾਵਾਨ, ਧਰਮਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਅਤੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸਨ। ਫਿਰ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਦਿ ਜਲ ਤੋਂ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਪਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਇਹ ਚੌਗੁਣਾ ਵਰਗ ਰਚਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ।

Verse 53

स सृष्ट्यर्थं समाधाय ब्रह्मात्मानमयूयुजत् । मुखादजनयद्देवान् पित्ःंश्चैवोपपक्षतः । जघनादसुरान् सर्वान् प्रजनादपि मानुषान् । अवस्करे क्षुधाविष्टा राक्षसास्तस्य जज्ञिरे

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਸਮਾਧੀ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਦੇਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪਿਤ੍ਰਗਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਜਘਨ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਅਸੁਰ ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਜਨਨੇੰਦ੍ਰਿਯ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ। ਉਸ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਤੋਂ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਾਖਸ਼ਸ ਜਨਮੇ।

Verse 55

पुत्रास्तमोरजःप्राया बलिनस्ते निशाचराः । सर्पा यक्षास्तथा भूता गंधर्वाः संप्रजज्ञिरे । वयांसि पक्षतः सृष्टाः पक्षिणो वक्षसो ऽसृजत् । मुखतोजांस्तथा पार्श्वादुरगांश्च विनिर्ममे

ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤਮਸ ਅਤੇ ਰਜਸ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਸਨ। ਸਰਪ, ਯਕਸ਼, ਭੂਤ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਪੰਖਾਂ ਤੋਂ ਪੰਛੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋਏ; ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਪੰਖਧਾਰੀ ਜੀਵ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਮੁਖ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਰਚੇ ਗਏ ਅਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਉਰਗ (ਸਰਪ-ਜਾਤਿ) ਵੀ ਬਣਾਈ ਗਈ।

Verse 57

औषध्यः फलमूलानि रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे । गायत्रीं च ऋचं चैव त्रिवृत्साम रथंतरम्

ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੇ ਰੋਮਾਂ ਤੋਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸਭ ਫਲ-ਮੂਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗਾਇਤ੍ਰੀ, ਰਿਗ ਮੰਤ੍ਰ, ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਸਾਮ ਅਤੇ ਰਥੰਤਰ ਗਾਨ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 59

अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात् । यजूंषि त्रैष्टुभं छंदःस्तोमं पञ्चदशं तथा । बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणादसृजन्मुखात् । सामानि जगतीछंदः स्तोमं सप्तदशं तथा

ਆਪਣੇ ਅਗਲੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਰਚਿਆ; ਅਤੇ ਯਜੁਸ ਮੰਤ੍ਰ, ਤ੍ਰੈਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਅਤੇ ਪੰਦਰਾਂਵਾਂ ਸਤੋਮ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ। ਆਪਣੇ ਦੱਖਣ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਹਤ ਸਾਮ ਅਤੇ ਉਕਥ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਮ ਗਾਨ, ਜਗਤੀ ਛੰਦ ਅਤੇ ਸਤਾਰਾਂਵਾਂ ਸਤੋਮ ਵੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕੀਤੇ।

Verse 61

वैरूप्यमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन्मुखात् । एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च । अनुष्टुभं स वैराजमुत्तरादसृजन्मुखात् । उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੱਛਮੀ ਮੁਖ ਤੋਂ ਵੈਰੂਪ੍ਯ ਅਤੇ ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ ਯਾਗ, ਅਤੇ ਇਕਵਿੰਸ਼, ਅਥਰਵਣ ਪਰੰਪਰਾ ਸਮੇਤ ਆਪਤੋਰ੍ਯਾਮ ਯਜ्ञ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ। ਉੱਤਰੀ ਮੁਖ ਤੋਂ ਵੈਰਾਜ ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵ ਜਨਮੇ।

Verse 63

यक्षाः पिशाचा गंधर्वास्तथैवाप्सरसां गणाः । नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगाः । अव्ययं चैव यदिदं स्थाणुस्थावरजंगमम् । तेषां वै यानि कर्माणि प्राक्सृष्टानि प्रपेदिरे

ਯਕਸ਼, ਪਿਸਾਚ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣ; ਮਨੁੱਖ, ਕਿੰਨਰ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ; ਪੰਛੀ, ਪਸ਼ੂ, ਮ੍ਰਿਗ ਅਤੇ ਸਰਪ—ਸਥਾਣੂ-ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਸਮੇਤ ਇਹ ਸਾਰੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋ ਗਈ।

Verse 65

तान्येव ते प्रपद्यंते सृज्यमानाः पुनः पुनः । हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते । तद्भाविताः प्रपद्यंते तस्मात्तत्तस्य रोचते । महाभूतेषु नानात्वमिंद्रियार्थेषु मुक्तिषु

ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਰਚੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਹਿੰਸਕ ਤੇ ਅਹਿੰਸਕ, ਮ੍ਰਿਦੁ ਤੇ ਕ੍ਰੂਰ, ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਅਤੇ ਸਤਿ-ਅਸਤਿ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ। ਐਸੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਉਹੀ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਘੜਤ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮਹਾਭੂਤਾਂ, ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।

Verse 67

विनियोगं च भूतानां धातैव व्यदधत्स्वयम् । नाम रूपं च भूतानां प्राकृतानां प्रपञ्चनम् । वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे ऽसौ पितामहः । आर्षाणि चैव नामानि याश्च वेदेषु वृत्तयः

ਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਵਿਨਿਯੋਗ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ—ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਪੰਚ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੋਲ੍ਹੀ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉਸ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਵੇਦ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਜ್ಞਾਵਾਂ ਘੜੀਆਂ—ਆਰਸ਼ ਨਾਮ ਵੀ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਵਰਤੋਂ-ਰੀਤੀਆਂ ਵੀ।

Verse 69

शर्वर्यंते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददावजः । यथर्तावृतुलिंगानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यंते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु । इत्येष करणोद्भूतो लोकसर्गस्स्वयंभुवः

ਪ੍ਰਲਯ-ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਅਜ (ਅਜਨਮਾ ਪ੍ਰਭੂ) ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਉਹੀ ਕਰਣ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਮੁੜ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਨਾ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਭਾਵ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਣਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸਵਯੰਭੂ ਲੋਕ-ਸਰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।

Verse 71

महदाद्योविशेषांतो विकारः प्रकृतेः स्वयम् । चंद्रसूर्यप्रभाजुष्टो ग्रहनक्षत्रमंडितः । नदीभिश्च समुद्रैश्च पर्वतैश्च स मंडितः । परैश्च विविधैरम्यैस्स्फीतैर्जनपदैस्तथा

ਮਹਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ (ਸਥੂਲ ਤੱਤਾਂ) ਤੱਕ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਹੀ ਆਪਣਾ ਵਿਕਾਰ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰ-ਸੂਰਜ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ, ਗ੍ਰਹ-ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ; ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਭਿੰਨ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਦੇਸ਼-ਜਨਪਦਾਂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹੈ।

Verse 73

तस्मिन् ब्रह्मवने ऽव्यक्तो ब्रह्मा चरति सर्ववित् । अव्यक्तबीजप्रभव ईश्वरानुग्रहे स्थितः । बुद्धिस्कंधमहाशाख इन्द्रियांतरकोटरः । महाभूतप्रमाणश्च विशेषामलपल्लवः

ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਸਰਵਜ੍ਞ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਵ੍ਯਕਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਅਵ੍ਯਕਤ-ਬੀਜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਕੇਵਲ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਉਸ ਦਾ ਤਣਾ ਹੈ, ਵਿਕਾਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਮਹਾ-ਸ਼ਾਖਾਂ ਹਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕੋਟਰ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤਰਲੇ ਗੁਹਾ-ਭਾਗ ਹਨ; ਮਹਾਭੂਤ ਉਸ ਦਾ ਮਾਪ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਸ ਦੇ ਪੱਲਵ ਹਨ।

Verse 75

धर्माधर्मसुपुष्पाढ्यः सुखदुःखफलोदयः । आजीव्यः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः । द्यां मूर्धानं तस्य विप्रा वदंति खं वै नाभिं चंद्रसूर्यौ च नेत्रे । दिशः श्रोत्रे चरणौ च क्षितिं च सो ऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता

ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਫਲ ਉਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ-ਵ੍ਰਿਖ਼ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਹੈ। ਵਿਪ੍ਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਦ੍ਯੁਲੋਕ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਉਸ ਦੀ ਨਾਭੀ; ਚੰਦ੍ਰ-ਸੂਰਜ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ; ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ। ਉਹ ਅਚਿੰਤ੍ਯ-ਸਵਰੂਪ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਕ ਤੇ ਨਿਯੰਤਾ ਹੈ।

Verse 77

वक्त्रात्तस्य ब्रह्मणास्संप्रसूतास्तद्वक्षसः क्षत्रियाः पूर्वभागात् । वैश्या उरुभ्यां तस्य पद्भ्यां च शूद्राः सर्वे वर्णा गात्रतः संप्रसूताः

ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਉਸ ਦੇ ਵਕਸ਼ ਦੇ ਅੱਗਲੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਤੋਂ ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੂਦਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਵਰਣ ਉਸ ਦੇ ਹੀ ਸ਼ਰੀਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।