मन्वन्तर-कल्प-प्रश्नोत्तरम् / Discourse on Manvantaras, Kalpas, and Re-creation
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਰਣਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਂਤਰ-ਸਰਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸਰਗ (ਪੁਨਰ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ), ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਵਾਯੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਆਯੁ-ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਪਰਾਰਧ ਆਦਿ ਕਾਲਮਾਨ ਦੱਸ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਬੰਧਿਤ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਮਨੂਆਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚੌਦਾਂ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਕਲਪ ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰ ਅਨਾਦਿ-ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ; ਸਭ ਕੁਝ ਕਹਿ ਦੇਣ ਤੇ ਵੀ ਸ੍ਰੋਤਿਆਂ ਦਾ ਫਲ ਸੀਮਿਤ ਰਹੇਗਾ—ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਚੱਲ ਰਹੇ ਕਲਪ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਾਹ ਕਲਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ ਹਨ—ਸੱਤ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਤੋਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸਾਵਰਣਿਕ ਤੋਂ—ਅਤੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਸੱਤਵਾਂ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਪ੍ਰਵਰਤ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਇਹ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਰੀਤ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਕਲਪ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਕਾਲ-ਵਾਯੂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਚੱਕਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਦੀ ਛਵੀ ਦੇ ਕੇ ਅੱਗੇ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਕਥਾ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
मुनय ऊचुः । मन्वंतराणि सर्वाणि कल्पभेदांश्च सर्वशः । तेष्वेवांतरसर्गं च प्रतिसर्गं च नो वद
ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਸਭ ਭੇਦ ਸਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ। ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਤਰਸਰਗ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸਰਗ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾਓ।”
Verse 2
वायुरुवाच । कालसंख्याविवृत्तस्य परार्धो ब्रह्मणस्स्मृतः । तावांश्चैवास्य कालोन्यस्तस्यांते प्रतिसृज्यते
ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਕਾਲ-ਗਣਨਾ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ‘ਪਰਾਰਧ’ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮਾਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਤਨੇ ਹੀ ਮਾਪ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਾਲ ਵੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।”
Verse 3
दिवसे दिवसे तस्य ब्रह्मणः पूर्वजन्मनः । चतुर्दशमहाभागा मनूनां परिवृत्तयः
ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੂਰਵ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਮਨੂਆਂ ਦੀਆਂ ਚੌਦਾਂ ਮਹਾਨ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।
Verse 4
अनादित्वादनंतत्वादज्ञेयत्वाच्च कृत्स्नशः । मन्वंतराणि कल्पाश्च न शक्या वचनात्पृथक्
ਇਹ ਅਨਾਦਿ, ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਿਆਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਗਿਣ ਕੇ ਦੱਸਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 5
उक्तेष्वपि च सर्वेषु शृण्वतां वो वचो मम । किमिहास्ति फलं तस्मान्न पृथक्वक्तुमुत्सहे
ਸਭ ਕੁਝ ਕਹਿ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਹੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਓ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ—ਇੱਥੇ ਵੱਖਰਾ ਕਿਹੜਾ ਫਲ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਅਲੱਗ ਫਲ ਕਹਿਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 6
य एव खलु कल्पेषु कल्पः संप्रति वर्तते । तत्र संक्षिप्य वर्तंते सृष्टयः प्रतिसृष्टयः
ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਕਲਪ ਇਸ ਵੇਲੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇੱਥੇ ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਰਮ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਹਨ।
Verse 7
यस्त्वयं वर्तते कल्पो वाराहो नाम नामतः । अस्मिन्नपि द्विजश्रेष्ठा मनवस्तु चतुर्दश
ਜੋ ਕਲਪ ਇਸ ਵੇਲੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਮ ਕਰਕੇ ‘ਵਾਰਾਹ ਕਲਪ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ ਹਨ।
Verse 8
स्वायंभुवादयस्सप्त सप्त सावर्णिकादयः । तेषु वैवस्वतो नाम सप्तमो वर्तते मनुः
ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਆਦਿ ਸੱਤ ਮਨੂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਵਰਣੀ ਆਦਿ ਵੀ ਸੱਤ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਵੈਵਸਵਤ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਮਨੂ ਸੱਤਵਾਂ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਵਰਤ ਹੈ।
Verse 9
मन्वंतरेषु सर्वेषु सर्गसंहारवृत्तयः । प्रायः समाभवंतीति तर्कः कार्यो विजानता
ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਵਿਵੇਕੀ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਯੁਕਤਿ-ਯੁਕਤ ਤਰਕ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 10
पूर्वकल्पे परावृत्ते प्रवृत्ते कालमारुते । समुन्मूलितमूलेषु वृक्षेषु च वनेषु च
ਜਦੋਂ ਪੂਰਵ ਕਲਪ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਾਲ-ਰੂਪੀ ਹਵਾ ਚੱਲ ਪਈ, ਤਦ ਵਨਾਂ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ ਉਖੜ ਗਈਆਂ; ਸਾਰਾ ਜੰਗਲ ਛਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 11
जगंति तृणवक्त्रीणि देवे दहति पावके । वृष्ट्या भुवि निषिक्तायां विवेलेष्वर्णवेषु च
ਜਦੋਂ ਦੇਵ-ਅਗਨੀ ਦਹਕ ਕੇ ਸਾੜਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੇ ਤ੍ਰਿਣ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਤਪ ਕੇ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਰਖਾ ਢਲਦੀ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਵਿਵਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਹਨਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 12
दिक्षु सर्वासु मग्नासु वारिपूरे महीयसि । तदद्भिश्चटुलाक्षेपैस्तरंगभुजमण्डलैः
ਜਦੋਂ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਡੁੱਬ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਧਰਤੀ ਹਰ ਥਾਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ, ਤਦ ਉਹ ਜਲ ਬੇਚੈਨ ਝਟਕਿਆਂ ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਰਗੇ ਲਹਿਰ-ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸੇ ਉੱਛਲ ਕੇ ਫੈਲ ਗਿਆ।
Verse 13
प्रारब्धचण्डनृत्येषु ततः प्रलयवारिषु । ब्रह्मा नारायणो भूत्वा सुष्वाप सलिले सुखम्
ਜਦੋਂ ਭਿਆਨਕ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਜਲ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲ ਗਿਆ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਰਾਇਣ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਜਲਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸ਼ਯਨ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 14
इमं चोदाहरन्मंत्रं श्लोकं नारायणं प्रति । तं शृणुध्वं मुनिश्रेष्ठास्तदर्थं चाक्षराश्रयम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਤੀ ਇਹ ਮੰਤਰ-ਸ਼ਲੋਕ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣੋ; ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਵੀ, ਜੋ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।
Verse 15
आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ता यस्मात्तेन नारायणः स्मृतः
ਜਲ ਨੂੰ ‘ਨਾਰਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਜਲ ਨਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਲ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ‘ਅਯਨ’—ਆਸਰਾ-ਸਥਾਨ—ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਨਾਰਾਇਣ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
शिवयोगमयीं निद्रां कुर्वन्तं त्रिदशेश्वरम् । बद्धांजलि पुटास्सिद्धा जनलोकनिवासिनः
ਜਨਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਿੱਧਾਂ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗਮਈ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਅਵਸਥਿਤ ਵੇਖਿਆ—ਇਹ ਸਧਾਰਣ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ, ਅੰਤਰਮੁਖ ਯੋਗ-ਸਮਾਧੀ ਸੀ।
Verse 17
स्तोत्रैः प्रबोधयामासुः प्रभातसमये सुराः । यथा सृष्ट्यादिसमये ईश्वरं श्रुतयः पुरा
ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸਤੋਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ; ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਦਿਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ (ਵੇਦਾਂ) ਨੇ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਸੀ।
Verse 18
ततः प्रबुद्ध उत्थाय शयनात्तोयमध्यगात् । उदैक्षत दिशः सर्वा योगनिद्रालसेक्षणः
ਤਦ ਉਹ ਜਾਗ ਕੇ ਸ਼ਯਨ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਜਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਯੋਗ-ਨੀਂਦ ਦੀ ਮੰਦ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ।
Verse 19
नापश्यत्स तदा किंचित्स्वात्मनो व्यतिरेकि यत् । सविस्मय इवासीनः परां चिंतामुपागमत्
ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਹੈਰਾਨ ਜਿਹਾ ਬੈਠਾ ਰਹਿ ਕੇ ਫਿਰ ਉਹ ਪਰਮ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 20
क्व सा भगवती या तु मनोज्ञा महती मही । नानाविधमहाशैलनदीनगरकानना
ਉਹ ਭਗਵਤੀ, ਮਨਮੋਹਕ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਰਤੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ—ਜੋ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ?
Verse 21
एवं संचिंतयन्ब्रह्मा बुबुधे नैव भूस्थितिम् । तदा सस्मार पितरं भगवंतं त्रिलोचनम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਭੂ-ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਿਆ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ—ਭਗਵਾਨ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ।
Verse 22
स्मरणाद्देवदेवस्य भवस्यामिततेजसः । ज्ञातवान्सलिले मग्नां धरणीं धरणीपतिः
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਭਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹੀ ਧਰਣੀਪਤੀ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਧਰਤੀ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ ਹੈ।
Verse 23
ततो भूमेस्समुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः । जलक्रीडोचितं दिव्यं वाराहं रूपमस्मरत्
ਤਦ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਜਲ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਲਈ ਯੋਗ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਿਮਰਿਆ।
Verse 24
महापर्वतवर्ष्माणं महाजलदनिःस्वनम् । नीलमेघप्रतीकाशं दीप्तशब्दं भयानकम्
ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਮਹਾਂ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ, ਮਹਾਂ ਘਣ-ਗਰਜ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦਾ ਸੀ। ਨੀਲੇ ਬੱਦਲ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਧੁਨੀ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਸੀ।
Verse 25
पीनवृत्तघनस्कंधपीनोन्नतकटीतटम् । ह्रस्ववृत्तोरुजंघाग्रं सुतीक्ष्णपुरमण्डलम्
ਉਸ ਦੇ ਮੋਢੇ ਭਰੇ-ਪੂਰੇ, ਗੋਲ ਅਤੇ ਘਣੇ ਸਨ; ਕਮਰ ਤੇ ਨਿਤੰਬ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਚੌੜੇ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਸਨ। ਰਾਨਾਂ ਤੇ ਜੰਘਾਂ ਛੋਟੀਆਂ ਪਰ ਸੁਗਠਿਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਅੱਗਲਾ ਭਾਗ ਤਿੱਖੀ, ਸਾਫ਼ ਗੋਲਾਈ ਵਾਲੀ ਰੇਖਾ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਸੀ।
Verse 26
पद्मरागमणिप्रख्यं वृत्तभीषणलोचनम् । वृत्तदीर्घमहागात्रं स्तब्धकर्णस्थलोज्ज्वलम्
ਉਹ ਪਦਮਰਾਗ ਮਣੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੋਲ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸਨ। ਉਸ ਦਾ ਮਹਾਂ-ਸ਼ਰੀਰ ਗੋਲਾਈ ਵਾਲਾ ਤੇ ਲੰਮਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਉਜਲਾ ਚਮਕਦਾ ਸੀ।
Verse 27
उदीर्णोच्छ्वासनिश्वासघूर्णितप्रलयार्णवम् । विस्फुरत्सुसटाच्छन्नकपोलस्कंधबंधुरम्
ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਬਲ ਉੱਛਵਾਸ-ਨਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਕੰਬਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਜਟਾਵਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਉਸ ਦੇ ਗੱਲ੍ਹ ਅਤੇ ਮੋਢੇ ਬੜੇ ਮਨਮੋਹਕ ਸਨ।
Verse 28
मणिभिर्भूषणैश्चित्रैर्महारत्नैःपरिष्कृतम् । विराजमानं विद्युद्भिर्मेघसंघमिवोन्नतम्
ਨਾਨਾ ਮਣੀਆਂ ਅਤੇ ਅਜੀਬੋ-ਗਰੀਬ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਮਹਾਂ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਉਹ ਉੱਚਾ ਖੜਾ ਸੀ—ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਦਮਕਦਾ।
Verse 29
आस्थाय विपुलं रूपं वाराहममितं विधिः । पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम्
ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਅਮਿਤ ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 30
स तदा शुशुभे ऽतीव सूकरो गिरिसंनिभः । लिंगाकृतेर्महेशस्य पादमूलं गतो यथा
ਤਦ ਉਹ ਪਹਾੜ-ਸਮਾਨ ਸੂਕਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਮਕਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਚਰਨ-ਮੂਲ ਤੱਕ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 31
ततस्स सलिले मग्नां पृथिवीं पृथिवींधरः । उद्धृत्यालिंग्य दंष्ट्राभ्यामुन्ममज्ज रसातलात्
ਫਿਰ ਧਰਤੀ-ਧਾਰਕ ਨੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਚੁੱਕ ਕੇ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਰਸਾਤਲ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਭਰ ਆਇਆ।
Verse 32
तं दृष्ट्वा मुनयस्सिद्धा जनलोकनिवासिनः । मुमुदुर्ननृतुर्मूर्ध्नि तस्य पुष्पैरवाकिरन्
ਉਹਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਜਨਲੋਕ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਸਿੱਧ ਮੁਨੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਗਨ ਹੋ ਗਏ; ਨੱਚੇ ਅਤੇ ਭਾਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ ਵਰਸਾਏ।
Verse 33
वपुर्महावराहस्य शुशुभे पुष्पसंवृतम् । पतद्भिरिव खद्योतैः प्राशुरंजनपर्वतः
ਮਹਾਵਰਾਹ ਦਾ ਸਰੀਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਚਮਕਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਡਦੇ ਜੁਗਨੂਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਸ਼ੁਰੰਜਨ ਪਹਾੜ ਝਲਮਲ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ।
Verse 34
ततः संस्थानमानीय वराहो महतीं महीम् । स्वमेव रूपमास्थाय स्थापयामास वै विभुः
ਫਿਰ ਮਹਾਬਲੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਮਹਾਨ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਯੋਗ ਸਥਾਨ ਤੇ ਲਿਆ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 35
पृथिवीं च समीकृत्य पृथिव्यां स्थापयन्गिरीन् । भूराद्यांश्चतुरो लोकान् कल्पयामास पूर्ववत्
ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮਤਲ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਭੂಃ ਆਦਿ ਚਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਰਚਿਆ।
Verse 36
इति सह महतीं महीं महीध्रैः प्रलयमहाजलधेरधःस्थमध्यात् । उपरि च विनिवेश्य विश्वकर्मा चरमचरं च जगत्ससर्ज भूयः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਮਹਾਜਲ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਤੋਂ ਪਹਾੜਾਂ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਠਾ ਕੇ ਉੱਪਰ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਮੁੜ ਰਚਿਆ।
Frequently Asked Questions
The structure of kalpas and manvantaras, including āntara-sarga and pratisarga, with a focused identification of the currently operative Varāha Kalpa and the present Vaivasvata Manu.
It asserts the Purāṇic stance that cosmic cycles are effectively inexhaustible and not fully capturable by discourse; therefore knowledge is transmitted through a selective, present-kalpa-centered model that remains meaningful for practice and understanding.
Fourteen manvantara divisions within a day of Brahmā; the naming of the Varāha Kalpa; and the positioning of Vaivasvata as the seventh Manu in the current sequence.