त्रिमूर्तिसाम्यं तथा महेश्वरस्य परमार्थकारणत्वम् | Equality of the Trimūrti and Maheśvara as the Supreme Cause
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਸ਼ੈਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਤੱਤਵ-ਵਿਚਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਵ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਤੋਂ ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਕਾਰਣ-ਕਾਰਜ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦਿਵ੍ਯ ਤੱਤਵ ਦੀ ਸਰਵਵਿਆਪਕਤਾ, ਅਪ੍ਰਤਿਹਤ ਸ਼ਕਤੀ, ਅਨੁਪਮ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨਾਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਸਰਵਾਧਿਪਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸਰਗ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਲਯ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਰਸਪਰ ਉਤਪੰਨ, ਪਰਸਪਰ ਪਾਲਕ ਅਤੇ ਸਮਨ੍ਵਯ ਨਾਲ ਵਧਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਦੇਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰਤਵ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਥੀ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਦਾ ਖੰਡਨ ਹੈ; ਜੋ ਤ੍ਰਿਦੇਵਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਆਸੁਰੀ/ਅਮੰਗਲ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤੀਤ, ਚਤੁਰਵ੍ਯੂਹ-ਸਰੂਪ, ਸਰਵਾਧਾਰ, ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਜਗਤਕਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਪੁਰੁਸ਼ ਤੇ ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਦਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । पुरुषाधिष्ठितात्पूर्वमव्यक्तादीश्वराज्ञया । बुद्ध्यादयो विशेषांता विकाराश्चाभवन् क्रमात्
ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ (ਸਥੂਲ ਤੱਤਾਂ) ਤੱਕ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
Verse 2
ततस्तेभ्यो विकारेभ्यो रुद्रो विष्णुः पितामहः । कारणत्वेन सर्वेषां त्रयो देवाः प्रजज्ञिरे
ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ-ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੇਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
Verse 3
सर्वतो भुवनव्याप्तिशक्तिमव्याहतां क्वचित् । ज्ञानमप्रतिमं शश्वदैश्वर्यं चाणिमादिकम्
ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸਭ ਭੁਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਰੁਕਦੀ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਤੁਲ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਹੈ।
Verse 4
सृष्टिस्थितिलयाख्येषु कर्मसु त्रिषु हेतुताम् । प्रभुत्वेन सहैतेषां प्रसीदति महेश्वरः
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਲਯ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਕਾਰਣ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਸਮੇਤ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 5
कल्पान्तरे पुनस्तेषामस्पर्धा बुद्धिमोहिनाम् । सर्गरक्षालयाचारं प्रत्येकं प्रददौ च सः
ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਵੇਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਰੱਖਿਆ, ਲਯ ਅਤੇ ਆਚਾਰ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਨਿਯਮ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।
Verse 6
एते परस्परोत्पन्ना धारयन्ति परस्परम् । परस्परेण वर्धंते परस्परमनुव्रताः
ਇਹ ਪਰਸਪਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪਰਸਪਰ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਧਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦੇ ਅਨੁਵਰਤੀ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 7
क्वचिद्ब्रह्मा क्वचिद्विष्णुः क्वचिद्रुद्रः प्रशस्यते । नानेन तेषामाधिक्यमैश्वर्यं चातिरिच्यते
ਕਿਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ, ਕਿਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਵਧੀਕ ਮਹਾਨਤਾ ਜਾਂ ਵਧੇਰਾ ਈਸ਼ਵਰਤਵ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 8
मूर्खा निंदंति तान्वाग्भिः संरंभाभिनिवेशिनः । यातुधाना भवंत्येव पिशाचाश्च न संशयः
ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਹਠ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਕਠੋਰ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਐਸੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਯਾਤੁਧਾਨ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਵਰਗੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 9
देवो गुणत्रयातीतश्चतुर्व्यूहो महेश्वरः । सकलस्सकलाधारशक्तेरुत्पत्तिकारणम्
ਮਹਾਦੇਵ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ। ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਤੁਰਵਿਊਹ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪੂਰਨ ਹਨ; ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਕਾਰਣ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 10
सोयमात्मा त्रयस्यास्य प्रकृतेः पुरुषस्य च । लीलाकृतजगत्सृष्टिरीश्वरत्वे व्यवस्थितः
ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਇਸ ਤ੍ਰੈਯ ਦਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਵੀ, ਈਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 11
यस्सर्वस्मात्परो नित्यो निष्कलः परमेश्वरः । स एव च तदाधारस्तदात्मा तदधिष्ठितः
ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਨਿੱਤ, ਨਿਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ—ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਉਹ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।
Verse 12
तस्मान्महेश्वरश्चैव प्रकृतिः पुरुषस्तथा । सदाशिवभवो विष्णुर्ब्रह्मा सर्वशिवात्मकम्
ਇਸ ਲਈ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਵੀ। ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਹੈ।
Verse 13
प्रधानात्प्रथमं जज्ञे वृद्धिः ख्यातिर्मतिर्महान् । महत्तत्त्वस्य संक्षोभादहंकारस्त्रिधा ऽभवत्
ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹੱਤੱਤਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵ੍ਰਿੱਧੀ, ਖਿਆਤੀ ਅਤੇ ਮਤੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਮਹੱਤੱਤਵ ਦੇ ਖਲਲ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ।
Verse 14
अहंकारश्च भूतानि तन्मात्रानींद्रियाणि च । वैकारिकादहंकारात्सत्त्वोद्रिक्तात्तु सात्त्विकः
ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਭੂਤ, ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਸੱਤਵ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੈਕਾਰਿਕ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਸਾਤ्तਵਿਕ ਤੱਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत्संप्रवर्तते । बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्चकर्मेंद्रियाणि च
ਉਸ ਵੈਕਾਰਿਕ (ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ) ਤੱਤ ਤੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਚੱਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 16
एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम् । तमोयुक्तादहंकाराद्भूततन्मात्रसंभवः
ਉੱਥੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਰਮ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਤਮਸ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਭੂਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 17
भूतानामादिभूतत्वाद्भूतादिः कथ्यते तु सः । भूतादेश्शब्दमात्रं स्यात्तत्र चाकाशसंभवः
ਸਾਰੇ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਦਿ-ਭੂਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਭੂਤਾਦਿ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਭੂਤਾਦਿ’ ਸ਼ਬਦ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਨਾਮ-ਮਾਤਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 18
आकाशात्स्पर्श उत्पन्नः स्पर्शाद्वायुसमुद्भवः । वायो रूपं ततस्तेजस्तेजसो रससंभवः
ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਸਪਰਸ਼-ਤਨਮਾਤਰਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਵਾਯੂ ਜਨਮਦਾ ਹੈ। ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਰੂਪ-ਤੱਤ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਤੇਜ (ਅਗਨੀ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤੇਜ ਤੋਂ ਰਸ-ਤਨਮਾਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 19
रसादापस्समुत्पन्नास्तेभ्यो गन्धसमुद्भवः । गन्धाच्च पृथिवी जाता भूतेभ्योन्यच्चराचरम्
ਰਸ ਤੋਂ ਆਪः (ਜਲ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਉਹਨਾਂ ਜਲਾਂ ਤੋਂ ਗੰਧ-ਤੱਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਗੰਧ ਤੋਂ ਪૃਥਵੀ (ਧਰਤੀ) ਜਨਮੀ; ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਸਾਰਾ ਚਰ-ਅਚਰ ਜਗਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 20
पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च । महदादिविशेषान्ता ह्यण्डमुत्पादयन्ति ते
ਪੁਰੁਸ਼ (ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ) ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਦੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ-ਸਹਕਾਰ ਨਾਲ, ਮਹਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤਾਂ ਤੱਕ ਉਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਰੂਪ ਅੰਡ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 21
तत्र कार्यं च करणं संसिद्धं ब्रह्मणो यदा । तदंडे सुप्रवृद्धो ऽभूत्क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः
ਜਦੋਂ ਉਸ (ਬ੍ਰਹਮਾਂਡੀ ਵਿਵਸਥਾ) ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਕਾਰਜ (ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਜਗਤ) ਅਤੇ ਕਰਣ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਾਧਨ) ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਉਸੇ ਅੰਡ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਪੂਰਨ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਕੇ ‘ਬ੍ਰਹਮਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 22
स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते । आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत
ਉਹੀ ਪਹਿਲਾ ਦੇਹਧਾਰੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਦਿਕਰਤਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਦਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅਗੇਤਰ ਖੜਾ ਹੈ।
Verse 23
तस्येश्वरस्य प्रतिमा ज्ञानवैराग्यलक्षणा । धर्मैश्वर्यकरी बुद्धिर्ब्राह्मी यज्ञे ऽभिमानिनः
ਉਸ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਯੱਗ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਬੁੱਧੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।
Verse 24
अव्यक्ताज्जायते तस्य मनसा यद्यदीप्सितम् । वशी विकृत्वात्त्रैगुण्यात्सापेक्षत्वात्स्वभावतः
ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇਹਧਾਰੀ ਲਈ ਮਨ ਜੋ ਕੁਝ ਚਾਹੇ ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੀਵ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵਸ਼ੀ ਨਹੀਂ; ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਉਹ ਵਿਕਾਰਸ਼ੀਲ, ਤ੍ਰਿਗੁਣਮਯ ਅਤੇ ਸਾਪੇਖ (ਪਰਾਧੀਨ) ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैलोक्ये संप्रवर्तते । सृजते ग्रसते चैव वीक्षते च त्रिभिस्स्वयम्
ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਉਹ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ, ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ-ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
चतुर्मुखस्तु ब्रह्मत्वे कालत्वे चांतकस्स्मृतः । सहस्रमूर्धा पुरुषस्तिस्रोवस्थास्स्वयंभुवः
ਬ੍ਰਹਮਤ੍ਵ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਤੁਰਮੁਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਾਲਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਅੰਤਕ’ (ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੁਸ਼-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ੀਰਸ਼ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 27
सत्त्वं रजश्च ब्रह्मा च कालत्वे च तमो रजः । विष्णुत्वे केवलं सत्त्वं गुणवृद्धिस्त्रिधा विभौ
ਬ੍ਰਹਮਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਸੱਤ੍ਵ ਅਤੇ ਰਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕਾਲਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਤਮ ਅਤੇ ਰਜ। ਪਰ ਵਿਸ਼੍ਣੁਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸੱਤ੍ਵ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ।
Verse 28
ब्रह्मत्वे सृजते लोकान् कालत्वे संक्षिपत्यपि । पुरुषत्वे ऽत्युदासीनः कर्म च त्रिविधं विभोः
ਬ੍ਰਹਮਤ੍ਵ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਤੇ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਾਲਤ੍ਵ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਕੇ ਲਯ ਵੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਦਾਸੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਭੂ ਦਾ ਕਰਮ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ।
Verse 29
एवं त्रिधा विभिन्नत्वाद्ब्रह्मा त्रिगुण उच्यते । चतुर्धा प्रविभक्तत्वाच्चातुर्व्यूहः प्रकीर्तितः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਕਾਰਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ‘ਤ੍ਰਿਗੁਣ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕਾਰਨ ਉਹ ‘ਚਾਤੁਰਵ੍ਯੂਹ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 30
आदित्वादादिदेवो ऽसावजातत्वादजः स्मृतः । पाति यस्मात्प्रजाः सर्वाः प्रजापतिरिति स्मृतः
ਉਹ ਆਦਿ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਆਦਿਦੇਵ’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਜਨਮਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਅਜ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ‘ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
हिरण्मयस्तु यो मेरुस्तस्योल्बं सुमहात्मनः । गर्भोदकं समुद्राश्च जरायुश्चाऽपि पर्वताः
ਜੋ ਸੁਵਰਨਮਈ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਪਰਮ ਮਹਾਤਮਾ ਵਿਸ਼ਵਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ‘ਉਲਬ’ (ਬਾਹਰੀ ਆਵਰਨ/ਪਿੰਡ) ਹੈ। ਗਰਭੋਦਕ ਜਲ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਗਏ, ਅਤੇ ਪਰਬਤ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ‘ਜਰਾਯੂ’ (ਝਿੱਲੀਆਂ) ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਏ।
Verse 32
तस्मिन्नंडे त्विमे लोका अंतर्विश्वमिदं जगत् । चंद्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना
ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਲੋਕ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਅੰਤਰਵਿਸ਼ਵ—ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ: ਚੰਦਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ, ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਸਰਬਗਾਮੀ ਵਾਯੂ ਵੀ।
Verse 33
अद्भिर्दशगुणाभिस्तु बाह्यतोण्डं समावृतम् । आपो दशगुणेनैव तेजसा बहिरावृताः
ਬਾਹਰੋਂ ਉਹ ਅੰਡ ਦਸ ਗੁਣਾ ਜਲ-ਰਾਸ਼ੀ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਜਲ ਵੀ ਬਾਹਰੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਅਗਨੀ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 34
तेजो दशगुणेनैव वायुना बहिरावृतम् । आकाशेनावृतो वायुः खं च भूतादिनावृतम्
ਅਗਨੀ-ਤੇਜ ਬਾਹਰੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੈ; ਵਾਯੂ ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੀ ਭੂਤਾਦਿ ਤੱਤ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੈ।
Verse 35
भूतादिर्महता तद्वदव्यक्तेनावृतो महान् । एतैरावरणैरण्डं सप्तभिर्बहिरावृतम्
ਸਥੂਲ ਭੂਤ-ਤੱਤ ਮਹਤ् (ਬੁੱਧਿ-ਤੱਤ) ਨਾਲ ਆਵ੍ਰਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹਤ् ਆਪ ਅਵ੍ਯਕਤ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਬਾਹਰੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਆਵਰਣਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 36
एतदावृत्त्य चान्योन्यमष्टौ प्रकृतयः स्थिताः । सृष्टिपालनविध्वंसकर्मकर्त्र्यो द्विजोत्तमाः
ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਵਰਣਾਂ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਢੱਕਦੇ ਹੋਏ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ। ਉਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਵਿਧ੍ਵੰਸ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ।
Verse 37
एवं परस्परोत्पन्ना धारयंति परस्परम् । आधाराधेयभावेन विकारास्तु विकारिषु
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਸਪਰ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਧਾਰ-ਆਧੇਯ ਭਾਵ ਨਾਲ ਵਿਕਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਵਿਕਾਰੀ ਕਾਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 38
कूर्मोंगानि यथा पूर्वं प्रसार्य विनियच्छति । विकारांश्च तथा ऽव्यक्तं सृष्ट्वा भूयो नियच्छति
ਜਿਵੇਂ ਕੱਛੂਆ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਅਵ੍ਯਕਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਰ ਰਚ ਕੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 39
अव्यक्तप्रभवं सर्वमानुलोम्येन जायते । प्राप्ते प्रलयकाले तु प्रतिलोम्येनुलीयते
ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਉਲਟੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਉਸੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 40
गुणाः कालवशादेव भवंति विषमाः समाः । गुणसाम्ये लयो ज्ञेयो वैषम्ये सृष्टिरुच्यते
ਕਾਲ ਦੇ ਵਸ਼ ਨਾਲ ਗੁਣ ਕਦੇ ਸਮ ਤੇ ਕਦੇ ਵਿਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਲਯ ਸਮਝੋ, ਅਤੇ ਵਿਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 41
तदिदं ब्रह्मणो योनिरेतदंडं घनं महत् । ब्रह्मणः क्षेत्रमुद्दिष्टं ब्रह्मा क्षेत्रज्ञ उच्यते
ਇਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਘਣਾ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਯੋਨੀ (ਉਤਪੱਤੀ-ਸਥਾਨ) ਹੈ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 42
इतीदृशानामण्डानां कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः । सर्वगत्वात्प्रधानस्य तिर्यगूर्ध्वमधः स्थिताः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਡਾਂ (ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਾਂ) ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਰੋੜਾਂ ਗਿਣਤੀਆਂ ਜਾਣੋ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤਿਰਛੇ, ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ—ਹਰ ਥਾਂ ਸਥਿਤ ਹਨ।
Verse 43
तत्र तत्र चतुर्वक्त्रा ब्रह्माणो हरयो भवाः । सृष्टा प्रधानेन तथा लब्ध्वा शंभोस्तु सन्निधिम्
ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੋਂ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਅਤੇ ਭਵ (ਰੁਦ੍ਰ) ਰਚੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਾਨ্নਿਧਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
Verse 44
महेश्वरः परोव्यक्तादंडमव्यक्तसंभवम् । अण्डाज्जज्ञे विभुर्ब्रह्मा लोकास्तेन कृतास्त्विमे
ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰਮ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਅੰਡ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਅੰਡ ਤੋਂ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਇਹ ਲੋਕ ਰਚੇ।
Verse 45
अबुद्धिपूर्वः कथितो मयैष प्रधानसर्गः प्रथमः प्रवृतः । आत्यंतिकश्च प्रलयोन्तकाले लीलाकृतः केवलमीश्वरस्य
ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ-ਸਰਗ ਮੈਂ ਅਬੁੱਧੀਪੂਰਵਕ (ਵਿਚਾਰ-ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ) ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਲਪਾਂਤ ਵੇਲੇ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਆਤ੍ਯੰਤਿਕ ਪ੍ਰਲਯ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕੇਵਲ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਲੀਲਾ ਹੀ ਹੈ।
Verse 46
यत्तत्स्मृतं कारणमप्रमेयं ब्रह्मा प्रधानं प्रकृतेः प्रसूतिः । अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यं शुक्लं सुरक्तं पुरुषेण युक्तम्
ਜੋ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਕਾਰਣ-ਤੱਤ ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੂਤੀ-ਹੇਤੂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਆਦਿ-ਮੱਧ-ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਨੰਤ ਵੀਰਯ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ੁਕਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਰਕਤ ਵੀ, ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।
Verse 47
उत्पादकत्वाद्रजसोतिरेकाल्लोकस्य संतानविवृद्धिहेतून् । अष्टौ विकारानपि चादिकाले सृष्ट्वा समश्नाति तथांतकाले
ਰਜੋਗੁਣ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਕਰਕੇ ਜਗਤ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ-ਵਾਧੇ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅੱਠ ਵਿਕਾਰ ਵੀ ਰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਲਾਂਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਤਿਵੇਂ ਗ੍ਰਸ ਕੇ ਲਯ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 48
प्रकृत्यवस्थापितकारणानां या च स्थितिर्या च पुनः प्रवृत्तिः । तत्सर्वमप्राकृतवैभवस्य संकल्पमात्रेण महेश्वरस्य
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਾਰਣਾਂ ਦੀ ਜੋ ਸਥਿਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਅਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਵੈਭਵ ਵਾਲੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਕੇਵਲ ਸੰਕਲਪ-ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
A doctrinal cosmogonic account: from avyakta and subsequent evolutes (e.g., buddhi), the three deities—Rudra, Viṣṇu, and Brahmā—arise as causal administrators, and Maheśvara assigns them the distinct cosmic functions of creation, protection, and dissolution across cycles.
The chapter aligns Sāṃkhya-like categories (avyakta, buddhi, vikāra, guṇas) with a Shaiva theism in which Maheśvara is both beyond the guṇas and the inner self of prakṛti–puruṣa, making cosmology a revelation of non-competitive, unitary divine causality.
Maheśvara is presented as guṇatrayātīta, as caturvyūha, as the source of universal pervasion and unobstructed śakti, and as the līlā-kartṛ (playful author) behind the world-process, while the Trimūrti are highlighted as mutually sustaining functional manifestations.