शिशुकस्य शिवशास्त्रप्राप्तिः (Śiśuka’s Attainment of Śaiva Teaching and Grace)
ਅਧਿਆਇ 34 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਦੁੱਧ ਲਈ ਤਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਾਲਕ ਸ਼ਿਸ਼ੁਕ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਬਣਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸੱਚਾ ਤੱਤ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਿਆ, ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਗਨੀ ਦੀ ਉੱਤਮ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਭਸਮ ਕਿਵੇਂ ਲੱਭੀ। ਵਾਯੂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਸ਼ੁਕ ਕੋਈ ਸਧਾਰਣ ਬੱਚਾ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਆਘ੍ਰਪਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਪੂਰਵ ਜਨਮ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਨੀ-ਪੁੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਜਨਮ ਲਿਆ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਭਾਗ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਧਾਰਣ ਦੁੱਧ-ਇੱਛਾ ਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣੀ; ਫਿਰ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਆਪ ਉਸ ਨੂੰ ਖੀਰਸਾਗਰ ਦਾ ਵਰ ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਪਦ ਦਿੱਤਾ—ਨਿੱਤ ‘ਕੁਮਾਰਤਵ’ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ। ਪ੍ਰਸਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਕੌਮਾਰ’ ਗਿਆਨਾਗਮ, ਸ਼ਕਤੀਮਈ ਗਿਆਨ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ੈਵ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਬਣਿਆ। ਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਭਰੇ ਦੁੱਧ ਸੰਬੰਧੀ ਬਚਨ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਨ ਬਣ ਕੇ ਕਥਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਬਾਕੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕਰਮਿਕ ਪਿਛੋਕੜ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਗਨੀ/ਭਸਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਤੇ ਦੀਖਿਆਤਮਕ ਮਹੱਤਾ ਸ਼ੈਵ ਮੁਕਤੀ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਈ ਗਈ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । धौम्याग्रजेन शिशुना क्षीरार्थं हि तपः कृतम् । तस्मात्क्षीरार्णवो दत्तस्तस्मै देवेन शूलिना
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧੌਮ੍ਯ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਉਸ ਬਾਲਕ ਨੇ ਦੁੱਧ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਤਪ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਦੇਵ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।
Verse 2
स कथं शिशुको लेभे शिवशास्त्रप्रवक्तृताम् । कथं वा शिवसद्भावं ज्ञात्वा तपसि निष्ठितः
ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਲਕ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਵਚਕ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ? ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਠ ਹੋਇਆ?
Verse 3
कथं च लब्धविज्ञानस्तपश्चरणपर्वणि । रुद्राग्नेर्यत्परं वीर्यं लभे भस्म स्वरक्षकम्
ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਤਪਸ਼ਚਰਿਆ ਦੇ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਅੱਗੇ ਵਧਾਂ? ਰੁਦ੍ਰਾਗਨੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਹ ਪਰਮ ਵੀਰਯ—ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਭਸਮ—ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂ?
Verse 4
वायुरुवाच । न ह्येष शिशुकः कश्चित्प्राकृतः कृतवांस्तपः । मुनिवर्यस्य तनयो व्याघ्रपादस्य धीमतः
ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਬਾਲਕ ਕੋਈ ਆਮ ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵਿਆਘ੍ਰਪਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ।
Verse 5
जन्मान्तरेण संसिद्धः केनापि खलु हेतुना । स्वपदप्रच्युतो दिष्ट्या प्राप्तो मुनिकुमारताम्
ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸੰਸਿੱਧ ਸੀ; ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪਦ ਤੋਂ ਚਿਉਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁਨੀ-ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 6
महादेवप्रसादस्य भाग्यापन्नस्य भाविनः । दुग्धाभिलाषप्रभवद्वारतामगमत्तपः
ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਗ ਪੱਕ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਦੁੱਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਤਪ ਦ੍ਵਾਰ-ਰੂਪ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 7
अतः सर्वगणेशत्वं कुमारत्वं च शाश्वतम् । सह दुग्धाब्धिना तस्मै प्रददौ शंकरः स्वयम्
ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਆਪ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਗਣਾਂ ਉੱਤੇ ਸਦੀਵੀ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁੱਤਰ-ਪਦ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ; ਨਾਲ ਹੀ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪੋਸ਼ਣ-ਦਾਨ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ।
Verse 8
तस्य ज्ञानागमोप्यस्य प्रसादादेव शांकरात् । कौमारं हि परं साक्षाज्ज्ञानं शक्तिमयं विदुः
ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਗਿਆਨ-ਆਗਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੀ ਕੇਵਲ ਸ਼ਾਂਕਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਮুনি ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮ, ਸਾਖਾਤ ਗਿਆਨ ‘ਕੌਮਾਰ ਉਪਦੇਸ਼’ ਹੈ—ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਮਯ ਹੈ।
Verse 9
शिवशास्त्रप्रवक्तृत्वमपि तस्य हि तत्कृतम् । कुमारो मुनितो लब्धज्ञानाब्धिरिव नन्दनः
ਉਸੇ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਵਕਤਾ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਕੁਮਾਰ ਨੰਦਨ, ਮুনি ਰਾਹੀਂ ਮਿਲੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਨਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗਿਆਨ-ਸਾਗਰ ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 10
दृष्टं तु कारणं तस्य शिवज्ञानसमन्वये । स्वमातृवचनं साक्षाच्छोकजं क्षीरकारणात्
ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਮਨ੍ਵਿਤ ਬੋਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਹਾਲਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਹੀ। ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਨਿਮਿੱਤ ਬਣਾ ਕੇ ਸਿੱਧਾ ਉੱਠਿਆ ਸ਼ੋਕ ਹੀ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ।
Verse 11
कदाचित्क्षीरमत्यल्पं पीतवान्मातुलाश्रमे । ईर्षयया मातुलसुतं संतृप्तक्षीरमुत्तमम्
ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਾਮੇ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਦੁੱਧ ਪਿਆ। ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਮਾਮੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਉੱਤਮ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਸੀ।
Verse 12
पीत्वा स्थितं यथाकामं दृष्ट्वा वै मातुलात्मजम् । उपमन्युर्व्याघ्रपादिः प्रीत्या प्रोवाच मातरम्
ਮਾਮੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਦੁੱਧ ਪੀ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਪਮਨ੍ਯੂ—ਜੋ ਵਿਆਘ੍ਰਪਾਦ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।
Verse 13
उपमन्युरुवाच । मातर्मातर्महाभागे मम देहि तपस्विनि । गव्यं क्षीरमतिस्वादु नाल्पमुष्णं पिबाम्यहम्
ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਾਂ, ਮਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ ਤਪਸ੍ਵਿਨੀ! ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦੇ। ਮੈਂ ਗਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਿੱਠਾ ਦੁੱਧ, ਗਰਮ-ਗਰਮ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਨਹੀਂ—ਬਹੁਤ ਪੀਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 14
वायुरुवाच । तच्छ्रुत्वा पुत्रवचनं तन्माता च तपस्विनी । व्याघ्रपादस्य महिषी दुःखमापत्तदा च सा
ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਤਪਸ੍ਵਿਨੀ ਅਤੇ ਵਿਆਘ੍ਰਪਾਦ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਈ।
Verse 15
उपलाल्याथ सुप्रीत्या पुत्रमालिंग्य सादरम् । दुःखिता विललापाथ स्मृत्वा नैर्धन्यमात्मनः
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਦਿਲੋਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲਾਡ ਕਰਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾਇਆ; ਪਰ ਆਪਣੀ ਗਰੀਬੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ।
Verse 16
स्मृत्वास्मृत्वा पुनः क्षीरमुपमन्युस्स बालकः । देहि देहीति तामाह रुद्रन्भूयो महाद्युतिः
ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬਾਲਕ ਉਪਮਨ੍ਯੂ, ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ, ਫਿਰ ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ—“ਦੇ ਦਿਓ, ਦੇ ਦਿਓ।”
Verse 17
तद्धठं सा परिज्ञाय द्विजपत्नी तपस्विनी । शान्तये तद्धठस्याथ शुभोपायमरीरचत्
ਉਸ ਹਠ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਤਪਸਵਿਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪਤਨੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤਦ ਇੱਕ ਸ਼ੁਭ ਉਪਾਅ ਬਣਾਇਆ।
Verse 18
उञ्छवृत्त्यार्जितान्बीजान्स्वयं दृष्ट्वा च सा तदा । बीजपिष्टमथालोड्य तोयेन कलभाषिणी
ਉੰਛਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਦਾਣੇ ਉਸ ਨੇ ਤਦ ਆਪ ਵੇਖੇ। ਫਿਰ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੀ ਉਸ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੇ ਦਾਣੇ ਪੀਸ ਕੇ ਆਟਾ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਗੁੰਧਿਆ।
Verse 19
एह्येहि मम पुत्रेति सामपूर्वं ततस्सुतम् । आलिंग्यादाय दुःखार्ता प्रददौ कृत्रिमं पयः
“ਆਓ, ਆਓ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ,” ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਨੇੜੇ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬਣਾਵਟੀ ਦੁੱਧ ਦਿੱਤਾ।
Verse 20
पीत्वा च कृत्रिमं क्षीरं मात्रां दत्तं स बालकः । नैतत्क्षीरमिति प्राह मातरं चातिविह्वलः
ਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਬਣਾਵਟੀ ਦੁੱਧ ਪੀ ਕੇ ਉਹ ਬਾਲਕ ਬਹੁਤ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੈ।”
Verse 21
दुःखिता सा तदा प्राह संप्रेक्ष्याघ्राय मूर्धनि । समार्ज्य नेत्र पुत्रस्य कराभ्यां कमलायते
ਤਦ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੀ; ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ ਤੇ ਸੁੰਘ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪੂੰਝ ਦਿੱਤੀਆਂ।
Verse 22
जनन्युवाच । तटिनी रत्नपूर्णास्तास्स्वर्गपातालगोचराः । भाग्यहीना न पश्यन्ति भक्तिहीनाश्च ये शिवे
ਮਾਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਉਹ ਨਦੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਥ ਸੁਰਗ ਤੇ ਪਾਤਾਲ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਗ੍ਹਹੀਣ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Verse 23
राज्यं स्वर्गं च मोक्षं च भोजनं क्षीरसंभवम् । न लभन्ते प्रियाण्येषां न तुष्यति यदा शिवः
ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਦ ਐਸੇ ਲੋਕ ਨਾ ਰਾਜ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਸੁਰਗ, ਨਾ ਮੋਖ; ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਬਣੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਭੋਜਨ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਿਯ ਭੋਗ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ।
Verse 24
भवप्रसादजं सर्वं नान्यद्देवप्रसादजम् । अन्यदेवेषु निरता दुःखार्ता विभ्रमन्ति च
ਸਭ ਕੁਝ ਭਵ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 25
क्षीरं तत्र कुतो ऽस्माकं वने निवसतां सदा । क्व दुग्धसाधनं वत्स क्व वयं वनवासिनः
ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਸਦਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਾਂ; ਉੱਥੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਦੁੱਧ ਕਿੱਥੋਂ ਹੋਵੇ? ਹੇ ਵਤਸ, ਦੁੱਧ ਲੈਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕਿੱਥੇ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਜੰਗਲਵਾਸੀ ਕਿੱਥੇ?
Verse 26
कृत्स्नाभावेन दारिद्र्यान्मया ते भाग्यहीनया । मिथ्यादुग्धमिदं दत्तम्पिष्टमालोड्य वारिणा
ਪੂਰੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਕਰਕੇ, ਭਾਗ੍ਹਹੀਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ‘ਝੂਠਾ ਦੁੱਧ’ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆਟਾ ਘੋਲ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ।
Verse 27
त्वं मातुलगृहे स्वल्पं पीत्वा स्वादु पयः शृतम् । ज्ञात्वा स्वादु त्वया पीतं तज्जातीयमनुस्मरन्
ਮਾਮੇ ਦੇ ਘਰ ਉਹ ਮਿੱਠਾ, ਉਬਲਿਆ ਦੁੱਧ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਪੀ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਮਿਠਾਸ ਜਾਣ ਕੇ ਤੂੰ ਉਸੇ ਜਿਹੇ ਸੁਆਦ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 28
दत्तं न पय इत्युक्त्वा रुदन् दुःखीकरोषि माम् । प्रसादेन विना शंभो पयस्तव न विद्यते
‘ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਰੋਂਦਿਆਂ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਹੇ ਸ਼ੰਭੋ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਦੁੱਧ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
Verse 29
पादपंकजयोस्तस्य साम्बस्य सगणस्य च । भक्त्या समर्पितं यत्तत्कारणं सर्वसम्पदाम्
ਉਮਾ ਸਮੇਤ, ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਅਰਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਸੰਪੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 30
अधुना वसुदोस्माभिर्महादेवो न पूजितः । सकामानां यथाकामं यथोक्तफलदायकः
ਹੁਣ, ਹੇ ਵਸੂ, ਅਸੀਂ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ; ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਸਕਾਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਫਲ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।
Verse 31
धनान्युद्दिश्य नास्माभिरितः प्रागर्चितः शिवः । अतो दरिद्रास्संजाता वयं तस्मान्न ते पयः
ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ; ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਗਰੀਬ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਨ ਲਈ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ।
Verse 32
पूर्वजन्मनि यद्दत्तं शिवमुद्दिश्य वै सुतः । तदेव लभ्यते नान्यद्विष्णुमुद्दिश्य वा प्रभुम्
ਹੇ ਸੂਤ! ਪੂਰਵ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਜੋ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸੇ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 33
वायुरुवाच । इति मातृवचः श्रुत्वा तथ्यं शोकादिसूचकम् । बालो ऽप्यनुतपन्नंतः प्रगल्भमिदमब्रवीत्
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਾਤਾ ਦੇ ਸੱਚੇ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਆਦਿ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਛਤਾਵੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲਾ ਉਹ ਬਾਲਕ ਵੀ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਇਉਂ ਬੋਲਿਆ।
Verse 34
उपमन्युरुवाच । शोकेनालमितो मातः सांबो यद्यस्ति शंकरः । त्यज शोकं महाभागे सर्वं भद्रं भविष्यति
ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਬੋਲਿਆ—ਮਾਤਾ, ਤੂੰ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘੇਰੀ ਗਈ ਹੈਂ। ਜੇ ਉਮਾਂ-ਸਹਿਤ ਸ਼ੰਕਰ (ਸਾਂਬ ਸ਼ਿਵ) ਸੱਚਮੁੱਚ ਹਨ, ਤਾਂ ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀਏ, ਸ਼ੋਕ ਛੱਡ ਦੇ; ਸਭ ਕੁਝ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 35
शृणु मातर्वचो मेद्य महादेवो ऽस्ति चेत्क्वचित् । चिराद्वा ह्यचिराद्वापि क्षीरोदं साधयाम्यहम्
ਮਾਤਾ, ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ—ਜੇ ਮਹਾਦੇਵ ਕਿਤੇ ਵੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੇਰ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਲਦੀ, ਮੈਂ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਜ਼ਰੂਰ ਸਾਧ ਲਵਾਂਗਾ।
Verse 36
वायुरुवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य बालकस्य महामतेः । प्रत्युवाच तदा माता सुप्रसन्ना मनस्विनी
ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਮਹਾਮਤੀ ਬਾਲਕ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਮਨ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਤਦ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 37
मातोवाच । शुभं विचारितं तात त्वया मत्प्रीतिवर्धनम् । विलंबं मा कथास्त्वं हि भज सांबं सदाशिवम्
ਮਾਤਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਸ਼ੁਭ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰ; ਉਮਾ-ਸਹਿਤ ਸਾਂਬ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰ।
Verse 38
सर्वस्मादधिको ऽस्त्येव शिवः परमकारणम् । तत्कृतं हि जगत्सर्वं ब्रह्माद्यास्तस्य किंकराः
ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੇਵਕ ਹਨ।
Verse 39
तत्प्रसादकृतैश्वर्या दासास्तस्य वयं प्रभोः । तं विनान्यं न जानीमश्शंकरं लोकशंकरम्
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਜੋ ਐਸ਼ਵਰਜ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਉਪਜਿਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਾਸ ਹਾਂ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ—ਲੋਕ-ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ।
Verse 40
अन्यान्देवान्परित्यज्य कर्मणा मनसा गिरा । तमेव सांबं सगणं भज भावपुरस्सरम्
ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਕਰਮ ਨਾਲ, ਮਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ—ਭਾਵ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ—ਉਮਾ-ਸਹਿਤ, ਗਣਾਂ-ਸਹਿਤ ਉਸੇ ਸਾਂਬ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰ।
Verse 41
तस्य देवाधिदेवस्य शिवस्य वरदायिनः । साक्षान्नमश्शिवायेति मंत्रो ऽयं वाचकः स्मृतः
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵੀ ਦੇਵ, ਵਰਦਾਤਾ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ—“ਨਮಃ ਸ਼ਿਵਾਯ”—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਵਾਚਕ (ਸਿੱਧਾ ਸੰਕੇਤਕ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 42
सप्तकोटिमहामंत्राः सर्वे सप्रणवाः परे । तस्मिन्नेव विलीयंते पुनस्तस्माद्विनिर्गताः
ਪ੍ਰਣਵ ਸਮੇਤ ਪਰਮ ਸੱਤ ਕਰੋੜ ਮਹਾਮੰਤ੍ਰ—ਸਾਰੇ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸੀ ਤੋਂ ਹੀ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 43
सप्रसादाश्च ते मंत्राः स्वाधिकाराद्यपेक्षया । सर्वाधिकारस्त्वेको ऽयं मंत्र एवेश्वराज्ञया
ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਕਿਰਪਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ—ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ (ਯੋਗਤਾ) ਆਦਿ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ। ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਇਹ ਇਕੋ ਮੰਤ੍ਰ ਹੀ ਸਰਵਾਧਿਕਾਰ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ।
Verse 44
यथा निकृष्टानुत्कृष्टान्सर्वानप्यात्मनः शिवः । क्षमते रक्षितुं तद्वन्मंत्रो ऽयमपि सर्वदा
ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਜਾਣ ਕੇ—ਨੀਵੇਂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਉੱਚੇ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਦੇਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ।
Verse 45
प्रबलश्च तथा ह्येष मंत्रो मन्त्रान्तरादपि । सर्वरक्षाक्षमो ऽप्येष नापरः कश्चिदिष्यते
ਇਹ ਮੰਤਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਬਲ ਹੈ, ਹੋਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ। ਇਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਜੋਗ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।
Verse 46
तस्मान्मन्त्रान्तरांस्त्यक्त्वा पञ्चाक्षरपरो भव । तस्मिञ्जिह्वांतरगते न किंचिदिह दुर्लभम्
ਇਸ ਲਈ ਹੋਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪੰਜਾਖਰੀ ‘ਨਮಃ ਸ਼ਿਵਾਯ’ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਜਾ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਜੀਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਿੱਤ ਜਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਦੁਲਭ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
Verse 47
अघोरास्त्रं च शैवानां रक्षाहेतुरनुत्तमम् । तच्च तत्प्रभवं मत्वा तत्परो भव नान्यथा
ਅਘੋਰਾਸਤਰ ਸ਼ੈਵ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਅਤੁੱਲ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦਾ ਹੀ ਸਵਰੂਪ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋ— ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ।
Verse 48
भस्मेदन्तु मया लब्धं पितुरेव तवोत्तमम् । विरजानलसंसिद्धं महाव्यापन्निवारणम्
“ਪਰ ਇਹ ਭਸਮ ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ— ਅਤਿ ਉੱਤਮ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ। ਵਿਰਾਗ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਹੋਈ ਇਹ ਭਸਮ ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।”
Verse 49
मंत्रं च ते मया दत्तं गृहाण मदनुज्ञया । अनेनैवाशु जप्तेन रक्षा तव भविष्यति
“ਮੈਂ ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ ਤੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ। ਇਸੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਵੇਗੀ।”
Verse 50
वायुरुवाच । एवं मात्रा समादिश्य शिवमस्त्वित्युदीर्य च । विसृष्टस्तद्वचो मूर्ध्नि कुर्वन्नेव तदा मुनिः
ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ “ਸ਼ਿਵਮਸਤੁ” ਉਚਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਮੁਨੀ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਉਹ ਹੁਕਮ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਧਾਰ ਕੇ ਚਲ ਪਿਆ।
Verse 51
तां प्रणम्यैवमुक्त्वा च तपः कर्तुं प्रचक्रमे । तमाह च तदा माता शुभं कुर्वंतु ते सुराः
ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਤਪ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਤਦ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੇਵਤੇ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ੁਭਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ਣ।
Verse 52
अनुज्ञातस्तया तत्र तपस्तेपे स दुश्चरम् । हिमवत्पर्वतं प्राप्य वायुभक्षः समाहितः
ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਦੁਸ਼ਕਰ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਹਿਮਵਤ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਕੇਵਲ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਆਹਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 53
अष्टेष्टकाभिः प्रसादं कृत्वा लिंगं च मृन्मयम् । तत्रावाह्य महादेवं सांबं सगणमव्ययम्
ਅੱਠ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਵੇਦੀ/ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਣਾਕੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਲਿੰਗ ਵੀ ਘੜ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਉਮਾ-ਸਹਿਤ ਮਹਾਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਦਾ—ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ—ਆਵਾਹਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 54
भक्त्या पञ्चाक्षरेणैव पुत्रैः पुष्पैर्वनोद्भवैः । समभ्यर्च्य चिरं कालं चचार परमं तपः
ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਖਰੀ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਜੰਗਲ-ਜਨਮੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰ ਕੇ ਪਰਮ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।
Verse 55
ततस्तपश्चरत्तं तं बालमेकाकिनं कृशम् । उपमन्युं द्विजवरं शिवसंसक्तमानसम्
ਫਿਰ ਉਹ ਬਾਲਕ ਉਪਮਨ੍ਯੂ—ਦੁਇਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਇਕੱਲਾ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਤਪ ਕਰਦਾ ਦਿੱਸਿਆ; ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ।
Verse 56
पुरा मरीचिना शप्ताः केचिन्मुनिपिशाचकाः । संपीड्य राक्षसैर्भावैस्तपसोविघ्नमाचरन्
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਮਰੀਚੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਕੁਝ ਮੁਨੀ-ਪਿਸਾਚ ਵਰਗੇ ਜੀਵ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਭਾਵ ਧਾਰ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਂਦੇ ਰਹੇ।
Verse 57
स च तैः पीड्यमानो ऽपि तपः कुर्वन्कथञ्चन । सदा नमः शिवायेति क्रोशति स्मार्तनादवत्
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਸਮਾਰਤ ਨਾਦ ਵਾਂਗ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਦਾ “ਨਮಃ ਸ਼ਿਵਾਯ” ਕਹਿ ਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੁਕਾਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 58
तन्नादश्रवणादेव तपसो विघ्नकारिणः । ते तं बालं समुत्सृज्य मुनयस्समुपाचरन्
ਉਸ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੁਨੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਆਏ ਅਤੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 59
तपसा तस्य विप्रस्य चोपमन्योर्महात्मनः । चराचरं च मुनयः प्रदीपितमभूज्जगत्
ਹੇ ਮੁਨਿਓ, ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਦੇ ਤਪ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਮਾਨੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਤੇ ਜਾਗ੍ਰਤ ਹੋ ਉਠਿਆ।
Frequently Asked Questions
The sages ask how the child Śiśuka—performing tapas for milk—became a teacher of Śiva’s śāstra and attained Rudrāgni’s superior potency and protective bhasma; Vāyu explains his non-ordinary origin, past-life perfection, and Śiva’s direct bestowal.
Rudrāgni functions as a transformative Śaiva ‘fire’ whose vīrya yields bhasma as a protective, sanctifying marker—signaling initiation-like empowerment and the conversion of ascetic heat into doctrinally meaningful practice.
Śiva appears as Śaṅkara/Śūlin, the gracious bestower who grants both worldly boon (the ocean of milk) and higher gifts—gaṇa-status, enduring kumāratva, and śaktimaya Śaiva knowledge enabling śāstra transmission.