भद्रस्य देवसंघेषु विक्रमः (Bhadra’s Onslaught among the Deva Hosts)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਣਿਤ ਯੁੱਧ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੇਵ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾ ਕੇ ਛਿੱਤਰ-ਭਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਹੀ (ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਰਮਲ) ਅੰਗ-ਸਾਮਰਥ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਤ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਕਿ ਦੰਡਯੋਗ ਲੋਕ ਬਿਨਾ ਦੰਡ ਰਹਿ ਗਏ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਗਣਨਾਇਕ ਭਦ੍ਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਰਵ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਸਮਰੱਥ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਉੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਜਵਲੰਤ ਮੁਖ ਨਾਲ, ਹਾਥੀਆਂ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਦੇਵ-ਸੈਨਾ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਮੱਤੇ ਗਜ ਵਰਗੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਉਗਰ ਕਿਰਿਆ ਮਾਨੋ ਵੱਡੇ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਮਥ ਕੇ ਅਫ਼ਰਾਤਫ਼ਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਵਿਆਘ੍ਰਚਰਮ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਉੱਤਮ ਸੁਵਰਨ-ਤਾਰਕਾ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਭਦ੍ਰ ਦੇਵ-ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਕਾਰੀ ਜੰਗਲੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਫਿਰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵ ਇਕ ਯੋਧੇ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰਗਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਵੀ ਰਣ-ਰੋਸ਼ ਵਧਣ ਨਾਲ ਮਦੋਨਮੱਤ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਲਾ ਉਗਲਦੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਦ੍ਰ ਰੁਦ੍ਰ-ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਦਗਾਰ ਬਣ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਗਣ ਦੰਡਨ-ਸ਼ੋਧਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦਿਵ੍ਯ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । ततस्त्रिदशमुख्यास्ते विष्णुशक्रपुरोगमाः । सर्वे भयपरित्रस्तादुद्रुवुर्भयविह्वलाः
ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਉਹ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਭ ਡਰ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ, ਭੀਤੀ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ।
Verse 2
निजैरदूषितैरंगैर्दृष्ट्वा देवानुपद्रुतान् । दंड्यानदंडितान्मत्वा चुकोप गणपुंगवः
ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅਦੂਸ਼ਿਤ ਅੰਗ ਅਖੰਡ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਸ਼ਿਵ-ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ ਗਣਪੁੰਗਵ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਦੰਡਯੋਗ ਲੋਕ ਅਦੰਡਿਤ ਰਹਿ ਗਏ।
Verse 3
ततस्त्रिशूलमादाय शर्वशक्तिनिबर्हणम् । ऊर्ध्वदृष्टिर्महाबाहुर्मुखाज्ज्वालाः समुत्सृजन्
ਤਦੋਂ ਸ਼ਰਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਬਲ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਮਹਾਬਾਹੂ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਨਿਗਾਹ ਉੱਪਰ ਟਿਕਾਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ॥
Verse 4
अमरानपि दुद्राव द्विरदानिव केसरी । तानभिद्रवतस्तस्य गमनं सुमनोहरम्
ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਝਪਟਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭੱਜਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਿਆਂ ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਨਮੋਹਕ ਲੱਗਦੀ ਸੀ।
Verse 5
वाराणस्येव मत्तस्य जगाम प्रेक्षणीयताम् । ततस्तत्क्षोभयामास महत्सुरबलं बली
ਉਹ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਦੇਖਣਯੋਗ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਬਲਵਾਨ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਖਲਬਲੀ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 6
महासरोवरं यद्वन्मत्तो वारणयूथपः । विकुर्वन्बहुधावर्णान्नीलपांडुरलोहितान्
ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹਾਥੀਆਂ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਖੇਡਦਿਆਂ ਨੀਲਾ, ਫਿੱਕਾ-ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਲਾਲ—ਅਨੇਕ ਰੰਗ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਾਨਾ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
विभ्रद्व्याघ्राजिनं वासो हेमप्रवरतारकम् । छिन्दन्भिन्दन्नुद १ लिन्दन्दारयन्प्रमथन्नपि
ਉਹ ਬਾਘ-ਚਮੜੇ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉੱਤਮ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਉਹ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਦਾ, ਤੋੜਦਾ, ਧੱਕਦਾ, ਚੀਰਦਾ-ਫਾੜਦਾ ਅਤੇ ਕੁਚਲਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਗਿਆ।
Verse 8
व्यचरद्देवसंघेषु भद्रो ऽग्निरिव कक्षगः । तत्र तत्र महावेगाच्चरंतं शूलधारिणम्
ਭਦ੍ਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦਲਾਂ ਵਿਚ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਦਹਕਦਾ ਫਿਰਿਆ। ਮਹਾਂ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਦੌੜਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 9
तमेकं त्रिदशाः सर्वे सहस्रमिव मेनिरे । भद्रकाली च संक्रुद्धा युद्धवृद्धमदोद्धता
ਸਾਰੇ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਂ ਨੇ ਉਸ ਇਕ ਨੂੰ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰਗਾ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਯੁੱਧ ਨਾਲ ਵਧੇ ਮਦ-ਉਨਮਾਦ ਨਾਲ ਉੱਧਤ ਹੋ ਉਠੀ।
Verse 10
मुक्तज्वालेन शूलेन निर्बिभेद रणे सुरान् । स तया रुरुचे भद्रो रुद्रकोपसमुद्भवः
ਜਵਾਲਾਮਈ ਸ਼ੂਲ ਸੁੱਟ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਧ ਦਿੱਤਾ। ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਕੋਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਹ ਭਦ੍ਰ ਉਸੇ ਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਦਮਕ ਉਠਿਆ।
Verse 11
प्रभयेव युगांताग्निश्चलया धूमधूम्रया । भद्रकाली तदायुद्धे विद्रुतत्रिदशाबभौ
ਉਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਯੁਗਾਂਤ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ—ਚੰਚਲ, ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਧੁੰਦਲੀ ਅਤੇ ਧੂਮ ਨਾਲ ਕਾਲੀ—ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਦਲ ਭੱਜ ਪਿਆ।
Verse 12
कल्पे शेषानलज्वालादग्धाविश्वजगद्यथा । तदा सवाजिनं सूर्यं रुद्रान्रुद्रगणाग्रणीः
ਕਲਪਾਂਤ ਵੇਲੇ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਦੀ ਅਗਨਿ-ਜਵਾਲਾ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਤਦ ਰੁਦ੍ਰ-ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾਨ (ਸ਼ਿਵ) ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵੀ—ਉਸ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਸਮੇਤ—ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 13
भद्रो मूर्ध्नि जघानाशु वामपादेन लीलया । असिभिः पावकं भद्रः पट्टिशैस्तु यमं यमी
ਭਦ੍ਰ ਨੇ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਖੱਬੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਝਟ ਪਟ ਵੈਰੀ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ। ਭਦ੍ਰ ਨੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪਾਵਕ (ਅਗਨੀਦੇਵ) ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਪੱਟਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਯਮ ਉੱਤੇ; ਅਤੇ ਯਮੀ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ।
Verse 14
रुद्रान्दृढेन शूलेन मुद्गरैर्वरुणं दृढैः । परिघैर्निरृतिं वायुं टंकैष्टंकधरः स्वयम्
ਤਦੋਂ ਆਪ ਟੰਕਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦ੍ਰਿੜ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ; ਕਠੋਰ ਮੁਦਗਰਾਂ ਨਾਲ ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ, ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਰਿਘਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਤਿੱਖੀਆਂ ਕੁਹਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 15
निर्बिभेद रणे वीरो लीलयैव गणेश्वरः । सर्वान्देवगणान्सद्यो मुनीञ्छंभोर्विरोधिनः
ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵੀਰ ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਲੀਲਾ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ; ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣਾਂ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 16
ततो देवः सरस्वत्या नासिकाग्रं सुशोभनम् । चिच्छेद करजाग्रेण देवमातुस्तथैव च
ਫਿਰ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਖ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਨਾਸਿਕਾਗ੍ਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਮਾਤਾ ਨਾਲ ਵੀ ਕੀਤਾ।
Verse 17
चिच्छेद च कुठारेण बाहुदंडं विभावसोः । अग्रतो द्व्यंगुलां जिह्वां मातुर्देव्या लुलाव च
ਕੁਠਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਵਿਭਾਵਸੁ (ਅਗਨੀ) ਦੀ ਬਾਂਹ ਦਾ ਡੰਡਾ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਾਤਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਜੀਭ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਅੰਗੁਲ ਜਿਤਨਾ ਭਾਗ ਵੀ ਕੱਟ ਕੇ ਅਲੱਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 18
स्वाहादेव्यास्तथा देवो दक्षिणं नासिकापुटम् । चकर्त करजाग्रेण वामं च स्तनचूचुकम्
ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਵਾਹਾਦੇਵੀ ਦੀ ਸੱਜੀ ਨਾਸਿਕਾ-ਛਿਦ੍ਰ ਨੂੰ ਨਖ ਦੇ ਅਗਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਸਤਨ ਦਾ ਚੂਚੁਕ ਵੀ ਛੇਦ ਦਿੱਤਾ।
Verse 19
भगस्य विपुले नेत्रे शतपत्रसमप्रभे । प्रसह्योत्पाटयामास भद्रः परमवेगवान्
ਫਿਰ ਪਰਮ ਵੇਗਵਾਨ ਭਦ੍ਰ ਨੇ ਬਲ ਨਾਲ ਭਗ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤਰ—ਜੋ ਸੌ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਸਨ—ਉਖਾੜ ਲਏ।
Verse 20
पूष्णो दशनरेखां च दीप्तां मुक्तावलीमिव । जघान धनुषः कोट्या स तेनास्पष्टवागभूत्
ਉਸ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਪੂਸ਼ਣ ਦੇ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਰਗੀ ਚਮਕਦੀ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਪੂਸ਼ਣ ਦੀ ਬੋਲੀ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ।
Verse 21
ततश्चंद्रमसं देवः पादांगुष्ठेन लीलया । क्षणं कृमिवदाक्रम्य घर्षयामास भूतले
ਫਿਰ ਦੇਵਾਧਿਦੇਵ ਨੇ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਪਲ ਭਰ ਕੀੜੇ ਵਾਂਗ ਕੁਚਲ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘਿਸ ਦਿੱਤਾ।
Verse 22
शिरश्चिच्छेद दक्षस्य भद्रः परमकोपतः । क्रोशंत्यामेव वैरिण्यां भद्रकाल्यै ददौ च तत्
ਪਰਮ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਦਹਕਦੇ ਭਦ੍ਰ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਵੈਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਚੀਖਦੀ ਹੋਈ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਸਿਰ ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ।
Verse 23
तत्प्रहृष्टा समादाय शिरस्तालफलोपमम् । सा देवी कंडुकक्रीडां चकार समरांगणे
ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵੀ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ। ਉਸ ਨੇ ਸਿਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਤਾੜ-ਫਲ ਜਿਹੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਚੁੱਕੀ ਅਤੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਕੰਦੁਕ-ਕ੍ਰੀੜਾ (ਗੇਂਦ-ਖੇਡ) ਕਰਨ ਲੱਗੀ।
Verse 24
ततो दक्षस्य यज्ञस्त्री कुशीला भर्तृभिर्यथा । पादाभ्यां चैव हस्ताभ्यां हन्यते स्म गणेश्वरैः
ਫਿਰ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਯਜ੍ਞ-ਵੇਦੀ ਨੂੰ ਗਣੇਸ਼ਵਰਾਂ ਨੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਲੱਤਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਪਿੱਟ ਕੇ ਤੋੜਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਕੁਸ਼ੀਲਾ (ਉੱਛ੍ਰਿੰਖਲ) ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਪਤੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 25
अरिष्टनेमिने सोमं धर्मं चैव प्रजापतिम् । बहुपुत्रं चांगिरसं कृशाश्वं कश्यपं तथा
ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ ਲਈ ਸੋਮ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਅੰਗਿਰਸ-ਵੰਸ਼ੀ ਬਹੁਪੁਤਰ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵ ਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ—ਇਹ ਨਾਮ (ਉਸ ਲਈ) ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ।
Verse 26
गले प्रगृह्य बलिनो गणपाः सिंहविक्रमाः । भर्त्सयंतो भृशं वाग्भिर्निर्जघ्नुर्मूर्ध्नि मुष्टिभिः
ਸਿੰਹ-ਵਿਕਰਮ ਵਾਲੇ ਬਲਵਾਨ ਗਣਪਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਤੋਂ ਫੜ ਲਿਆ। ਕਠੋਰ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਡਾਂਟਦੇ ਹੋਏ, ਮੁੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤੇ।
Verse 27
धर्षिता भूतवेतालैर्दारास्सुतपरिग्रहाः । यथा कलियुगे जारैर्बलेन कुलयोषितः
ਭੂਤਾਂ ਅਤੇ ਵੇਤਾਲਾਂ ਨੇ ਪਤਨੀਆਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਘਰ-ਪਰਿਗ੍ਰਹ (ਪਰਿਵਾਰਕ ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀ) ਨੂੰ ਪੀੜਤ ਕੀਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜਾਰ ਬਲ ਨਾਲ ਕੁਲ-ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਂਛਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 28
तच्च विध्वस्तकलशं भग्नयूपं गतोत्सवम् । प्रदीपितमहाशालं प्रभिन्नद्वारतोरणम्
ਉਹ ਥਾਂ ਇਉਂ ਦਿਸੀ—ਕਲਸ਼ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ, ਯੂਪ (ਯਜ੍ਞ-ਸਤੰਭ) ਭੰਗ, ਉਤਸਵ ਮਿਟ ਗਿਆ; ਮਹਾਂਸ਼ਾਲਾ ਅੱਗ ਨਾਲ ਦਹਕਦੀ, ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਤੋਰਣ ਫਟੇ ਹੋਏ।
Verse 29
उत्पाटितसुरानीकं हन्यमानं तपोधनम् । प्रशान्तब्रह्मनिर्घोषं प्रक्षीणजनसंचयम्
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਧਨ ਵੀ ਆਘਾਤਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬ੍ਰਹਮ-ਨਾਦ ਸ਼ਾਂਤ ਪੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਰਹਿ ਗਈ।
Verse 30
क्रन्दमानातुरस्त्रीकं हताशेषपरिच्छदम् । शून्यारण्यनिभं जज्ञे यज्ञवाटं तदार्दितम्
ਤਦ ਯਜ್ಞ-ਵਾਟਿਕਾ ਉਜੜੀ ਹੋਈ ਦਿੱਸੀ—ਆਰਤ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਰੋਣੇ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਬਚੀ-ਖੁਚੀ ਸਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਅਤੇ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਰਗੀ।
Verse 31
शूलवेगप्ररुग्णाश्च भिन्नबाहूरुवक्षसः । विनिकृत्तोत्तमांगाश्च पेतुरुर्व्यां सुरोत्तमाः
ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਵੇਗ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ—ਕਿਸੇ ਦੇ ਬਾਂਹ, ਜੰਘ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਟੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਗਈ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਸਿਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਟੇ ਗਏ।
Verse 32
हतेषु तेषु देवेषु पतितेषुः सहस्रशः । प्रविवेश गणेशानः क्षणादाहवनीयकम्
ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਮਾਰੇ ਜਾ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਤਦ ਗਣੇਸ਼ਾਨ ਇਕ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਆਹਵਨੀਯ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 33
प्रविष्टमथ तं दृष्ट्वा भद्रं कालाग्निसंनिभम् । दुद्राव मरणाद्भीतो यज्ञो मृगवपुर्धरः
ਤਦੋਂ ਕਾਲਾਗਨੀ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ ਮ੍ਰਿਗ-ਦੇਹ ਧਾਰੀ ਯਜ੍ਞ ਦੌੜ ਕੇ ਭੱਜ ਗਿਆ।
Verse 34
स विस्फार्य महच्चापं दृढज्याघोषणभीषणम् । भद्रस्तमभिदुद्राव विक्षिपन्नेव सायकान्
ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਣ ਦਿੱਤਾ; ਕਸੀ ਹੋਈ ਜ੍ਯਾ ਦੀ ਗੱਜਣ ਡਰਾਉਣੀ ਸੀ। ਤਦ ਭਦ੍ਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਐਂਜ ਝਪਟਿਆ ਜਿਵੇਂ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਛਿੜਕ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
Verse 35
आकर्णपूर्णमाकृष्टं धनुरम्बुदसंनिभम् । नादयामास च ज्यां द्यां खं च भूमिं च सर्वशः
ਉਸ ਨੇ ਬੱਦਲ-ਵਰਗੇ ਕਾਲੇ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਕੰਨ ਤੱਕ ਖਿੱਚ ਕੇ ਪੂਰਾ ਤਾਣਿਆ ਅਤੇ ਜ੍ਯਾ ਨੂੰ ਐਸਾ ਝੰਕਾਰਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਧੁਨਿ ਸੁਰਗ, ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਗੂੰਜ ਉਠੀ।
Verse 36
तमुपश्रित्य सन्नादं हतो ऽस्मीत्येव विह्वलम् । शरणार्धेन वक्रेण स वीरो ऽध्वरपूरुषम्
ਉਸ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਗੂੰਜ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ‘ਮੈਂ ਤਾਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ’ ਸਮਝ ਕੇ ਘਬਰਾਇਆ ਉਹ ਵੀਰ, ਤਿਰਛੀ ਫੜੀ ਅੱਧੀ ਢਾਲ ਨਾਲ ਅਧ੍ਵਰ-ਪੁਰੁਸ਼ (ਯਜ੍ਞ-ਪੁਰੁਸ਼) ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 37
महाभयस्खलत्पादं वेपन्तं विगतत्विषम् । मृगरूपेण धावन्तं विशिरस्कं तदाकरोत्
ਵੱਡੇ ਡਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਫਿਸਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਸਰੀਰ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਤੇਜ ਮੰਦ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ; ਉਹ ਮ੍ਰਿਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭੱਜ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਉਸੇ ਪਲ (ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ) ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰ-ਵਿਹੂਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 38
तमीदृशमवज्ञातं दृष्ट्वा वै सूर्यसंभवम् । विष्णुः परमसंक्रुद्धो युद्धायाभवदुद्यतः
ਸੂਰਜ-ਸੰਭਵ ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਮਾਨਿਤ ਦੇਖ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਪਰਮ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਉਦਯਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 39
तमुवाह महावेगात्स्कन्धेन नतसंधिना । सर्वेषां वयसां राजा गरुडः पन्नगाशनः
ਤਦੋਂ ਸਭ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਗਰੁੜ ਮਹਾਂ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ—ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਵੰਕ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ।
Verse 40
देवाश्च हतशिष्टा ये देवराजपुरोगमाः । प्रचक्रुस्तस्य साहाय्यं प्राणांस्त्यक्तुमिवोद्यताः
ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਜੋ ਬਚੇ ਹੋਏ ਦੇਵ ਸਨ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਦੌੜ ਪਏ—ਮਾਨੋ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਰ ਹੋਣ।
Verse 41
विष्णुना सहितान्देवान्मृगेन्द्रः क्रोष्टुकानिव । दृष्ट्वा जहास भूतेन्द्रो मृगेन्द्र इव विव्यथः
ਵਿਸ਼ਣੂ ਸਮੇਤ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਗਿੱਦੜਾਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਨੂੰ ਵੇਖੇ—ਭੂਤੇਂਦ੍ਰ ਸ਼ਿਵ ਹੱਸ ਪਏ; ਅਤੇ ਉਹ ‘ਮ੍ਰਿਗੇਂਦ੍ਰ’ ਵੈਰੀ, ਵੱਡੇ ਸਿੰਘ ਅੱਗੇ ਸਿੰਘ ਵੀ ਕੰਬੇ ਤਿਵੇਂ ਕੰਬ ਉਠਿਆ।
Frequently Asked Questions
A combat sequence where Bhadra—arising from Rudra’s anger—charges and wounds the deva hosts with a flame-emitting triśūla, causing Viṣṇu, Indra, and other devas to flee in fear; Bhadrakālī is also depicted as battle-enraged.
It signals the disproportionate potency of Rudra-śakti: a single gaṇa-embodiment of Śiva’s wrath functions as overwhelming, many-fold power, underscoring Śiva’s supremacy over collective deva authority.
Bhadra as Rudra’s wrath-incarnation, Bhadrakālī as a fierce battle-power, and the triśūla as the principal weapon-symbol of punitive cosmic governance.