Chaturtha Pada
The Narration of the Brāhma Purāṇa’s Account (Brāhma Purāṇānukramaṇikā)
ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਾਰਦ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ—ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ, ਭਾਗ, ਸ਼ਲੋਕ-ਪ੍ਰਮਾਣ, ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਆਚਾਰ, ਵਰਤ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁਰਾਣ-ਸੰਭਾਰ ਅਨੇਕ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਸਨਾਤਨ ਕੋਲ ਭੇਜਦੇ ਹਨ। ਸਨਾਤਨ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਨਾਰਦ ਦੀ ਏਕਾਗ੍ਰ ਭਗਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮਰੀਚੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਸੀ; ਉਸ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਫੈਲੇ; ਹਰੀ ਹਰ ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਲੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਕਰਕੇ ਅਠਾਰਾਂ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣਿਕਾ—ਦੋ ਭਾਗ, ਦੇਵ-ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਵੰਸ਼, ਰਾਮ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਥਾਵਾਂ, ਦ੍ਵੀਪ-ਵਰਸ਼, ਸਵਰਗ-ਪਾਤਾਲ-ਨਰਕ, ਤੀਰਥ-ਵਿਧੀ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਯਮਲੋਕ, ਯੁਗਧਰਮ, ਪ੍ਰਲਯ, ਯੋਗ-ਸਾਂਖ੍ਯ, ਬ੍ਰਹਮਵਾਦ; ਅਤੇ ਲਿਖਣ/ਦਾਨ ਕਰਨ ਤੇ ਸੁਣਣ/ਪਾਠ ਕਰਨ ਦੇ ਫਲ।
The Description of the Index (Anukramaṇikā) of the Padma Purāṇa
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣਿਕਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਉਪਦੇਸ਼, ਪੰਜ ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਿਤ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਵੱਲੋਂ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ, ਅਤੇ ਕਥਾ-ਇਤਿਹਾਸ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਨਾਲ ਧਰਮ-ਸਮ੍ਰਿੱਧ। ਉਹ ਪੁਸ਼ਕਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ, ਬ੍ਰਹਮਯਜ੍ਞ-ਵਿਧੀ, ਵੇਦ-ਪਾਠ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਦਾਨ ਤੇ ਵ੍ਰਤ, ਪਾਰਵਤੀ ਦਾ ਵਿਆਹ, ਤਾਰਕ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਗੋ-ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਦੈਤ੍ਯ-ਵਧ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇ ਗਿਣ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਖੰਡ (ਗ੍ਰਹ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਦਾਨ ਸਮੇਤ) ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਭੂਮੀ-ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਸ਼ਰਮਾ, ਸੁਵ੍ਰਤ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ, ਪૃਥੁ, ਨਹੁਸ਼, ਯਯਾਤੀ, ਗੁਰੂ-ਤੀਰਥ, ਅਸ਼ੋਕਸੁੰਦਰੀ, ਹੁਣਡ ਆਦਿ ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਲੋਕ-ਰਚਨਾ ਤੇ ਧਰਤੀ-ਵਿਨਿਆਸ, ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਯਮੁਨਾ, ਕਾਸ਼ੀ, ਗਯਾ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਰਗੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸੂਚੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਕਰਮਯੋਗ, ਸਮੁੰਦਰ-ਮੰਥਨ, ਊਰਜਾ ਦੇ ਪੰਜ ਦਿਨ, ਰਾਮ ਦਾ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਤੇ ਰਾਜ੍ਯਾਭਿਸ਼ੇਕ, ਜਗੰਨਾਥ ਤੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਲੀਲਾ, ਮਾਧਵ-ਸਨਾਨ ਫਲ, ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ (ਭਸਮ, ਸ਼ਿਵਗੀਤਾ) ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਸਮੂਹ, ਮਹਾਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ, ਕਾਰਤਿਕ ਵ੍ਰਤ, ਮਾਘ-ਸਨਾਨ, ਵਿਸ਼ਣੁ-ਧਰਮ, ਵਿਸ਼ਣੁ-ਸਹਸ੍ਰਨਾਮ, ਅਵਤਾਰ ਕਥਾ, ਰਾਮਨਾਮ-ਸ਼ਤ ਅਤੇ ਗੀਤਾ/ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਅਨੁਕ੍ਰਮਣਿਕਾ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਸੁਣਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਲਿਖਤ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੈਸ਼ਣਵ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
The Outline (Anukramaṇī) of the Viṣṇu Purāṇa
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮਹਾਵੈਸ਼ਣਵ ਵਿਸ਼ਣੁ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਮਹਿਮਾ। ਫਿਰ ਇਸ ਦੇ ਛੇ ਅੰਸ਼ ਗਿਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: (1) ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਦੇਵ-ਉਤਪੱਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ-ਮੰਥਨ, ਦਕਸ਼ ਤੋਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ; ਧ੍ਰੁਵ, ਪૃਥੁ, ਪ੍ਰਚੇਤਸ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਦਵੀਪ-ਵਰਸ਼ ਆਦਿ ਭੂਗੋਲ। (2) ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਤੇ ਨਰਕ, ਸੱਤ ਸਵਰਗ, ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰ ਗਤੀ ਦਾ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼, ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ; ਭਰਤ ਦਾ ਮੋਖਸ਼ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਨਿਦਾਘ–ਭੁ ਸੰਵਾਦ। (3) ਮਨਵੰਤਰ, ਵਿਆਸ ਅਵਤਾਰ, ਨਰਕ-ਮੋਚਨ ਕਰਮ, ਸਗਰ–ਔਰਵ ਧਰਮ ਉਪਦੇਸ਼, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿਧੀ, ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਧਰਮ, ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਮਾਇਆ-ਜਨਿਤ ਮੋਹ। (4) ਸੂਰਜਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਚੰਦਰਵੰਸ਼ ਦੀਆਂ ਰਾਜ ਕਥਾਵਾਂ। (5) ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਵਤਾਰ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਗੋਕੁਲ ਤੋਂ ਮਥੁਰਾ-ਦਵਾਰਕਾ ਤੱਕ ਲੀਲਾਵਾਂ, ਦੈਤ੍ਯ-ਵਧ, ਵਿਵਾਹ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰ ਕਥਾ। (6) ਕਲਿਯੁਗ ਆਚਾਰ, ਚਤੁਰਵਿਧ ਪ੍ਰਲਯ, ਖਾਂਡਿਕ੍ਯ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁਧਰਮੋੱਤਰ ਦੇ ਧਰਮ ਉਪਦੇਸ਼—ਵ੍ਰਤ, ਯਮ-ਨਿਯਮ, ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ-ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ, ਵੇਦਾਂਤ, ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼, ਸਤੋਤਰ ਅਤੇ ਮਨੂ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਪਾਠ, ਸ਼੍ਰਵਣ, ਲਿਖਣ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁਧਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ।
The Outline (Anukramaṇī) of the Vāyavīya (Vāyu) Purāṇa
ਬ੍ਰਹਮਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਵਾਯਵੀਯ (ਵਾਯੂ) ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ 24,000 ਸ਼ਲੋਕ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਵੇਤਕਲਪ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਵੱਲੋਂ ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੰਚਲਕਸ਼ਣ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (ਸਰਗ) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਅਤੇ ਗਯਾਸੁਰ-ਵਧ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਰਣਨ ਤੱਕ ਸਮਗ੍ਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਾਸ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਘ), ਦਾਨ-ਧਰਮ, ਰਾਜ-ਧਰਮ, ਲੋਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਅਤੇ ਵਰਤ-ਆਚਾਰ ਦੇ ਭੇਦ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਉੱਤਰ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਸੰਹਿਤਾ ਅਨੁਕੂਲ ਨਰਮਦਾ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ—ਤਟਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਵਿਅਾਪਕਤਾ, ਨਰਮਦਾ-ਜਲ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਕਤਾ, ਅਤੇ ਰੇਵਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਵਤਰਨ। 35 ਸੰਗਮਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼੍ਰਾਵਣੀ ਵਿੱਚ ਗੁੜ-ਧੇਨੂ ਦਾਨ ਅਤੇ ਪਾਠ-ਵਿਧੀ, ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਚੌਦਾਂ ਇੰਦਰਾਂ ਤੱਕ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣੀ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਵੀ ਪੂਰੇ ਪੁਰਾਣ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਦਾ ਪੁੰਨ।
The Exposition of the Index (Anukramaṇī) of the Śrīmad Bhāgavata
ਬ੍ਰਹਮਾ ਮਰੀਚੀ ਨੂੰ ਵੇਦਵਿਆਸ-ਕ੍ਰਿਤ ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਦ-ਸਮਾਨ (ਬ੍ਰਹਮ-ਸੰਮਿਤ), 18,000 ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਸਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਕੰਧਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੱਖ ਕਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ: ਸੂਤ ਦੀ ਸਭਾ ਅਤੇ ਵਿਆਸ–ਪਾਂਡਵ–ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਦਾ ਢਾਂਚਾ; ਦੋਹਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ; ਵਿਦੁਰ–ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਕਪਿਲ ਸਾਂਖ੍ਯ; ਧ੍ਰੁਵ, ਪૃਥੁ, ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿ; ਲੋਕ-ਵਰਨਨ, ਨਰਕ, ਅਜਾਮਿਲ, ਦਕਸ਼ ਯਜ੍ਞ; ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ ਅਤੇ ਮਰੁਤ; ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਅਤੇ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਧਰਮ; ਮਨਵੰਤਰ, ਗਜੇਂਦ੍ਰ, ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ, ਬਲੀ; ਅਵਤਾਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰ ਵੰਸ਼; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਵ੍ਰਜ ਲੀਲਾ; ਮਥੁਰਾ–ਦਵਾਰਕਾ, ਭੂਭਾਰ-ਹਰਣ ਅਤੇ ਨਿਰੋਧ; ਉੱਧਵ ਉਪਦੇਸ਼, ਯਾਦਵ ਨਾਸ, ਕਲੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਮੁਕਤੀ; ਵੇਦ-ਸ਼ਾਖਾ ਸੰਕਲਨ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਤਪ, ਸੂਰਯ ਪ੍ਰਕਟਾਵੇ, ਸਾਤਵਤ ਸਿੱਧਾਂਤ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣ ਗਣਨਾ। ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਪਾਠ-ਪ੍ਰਵਚਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਫਲ ਦੱਸ ਕੇ, ਪ੍ਰੌਸ਼ਠਪਦੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਸੁਵਰਨ ਸਿੰਘ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਮੇਤ ਗ੍ਰੰਥ-ਦਾਨ ਭਾਗਵਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Anukramaṇī (Synoptic Table of Contents) of the Śrī Bṛhannāradīya Purāṇa
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ (੨੫,੦੦੦ ਸ਼ਲੋਕ, ਬ੍ਰਿਹਤ-ਕਲਪ ਪਰੰਪਰਾ) ਦੱਸ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ–ਸ਼ੌਨਕ ਸੰਵਾਦ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਰਣਨ, ਪਹਿਲੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ਸਨਕ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼, ਦੂਜੇ ਪਾਦ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਮੋਖਸ਼-ਧਰਮ’, ਵੇਦਾਂਗ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਸਨੰਦਨ ਵੱਲੋਂ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਤੰਤ੍ਰ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਜੀਵ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਦੀਖਿਆ, ਮੰਤ੍ਰ-ਨਿਰਗਮ, ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼, ਸੂਰਜ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਕਵਚ, ਨਾਮ-ਸਹਸ੍ਰ, ਸਤੋਤਰ ਆਦਿ ਕਰਮ-ਸੰਗ੍ਰਹ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਪੁਰਾਣ-ਲਕਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਮਾਣ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਮਹੀਨੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਥੀਆਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਚੌਥੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤਨ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਵਰਤਾਂ ਤੋਂ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਂਧਾਤਾ–ਵਸਿਸ਼ਠ, ਰੁਕਮਾਂਗਦ, ਮੋਹਿਨੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ-ਮੋਚਨ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੰਗਾ, ਗਿਆ, ਕਾਸ਼ੀ, ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਹਰਿਦੁਆਰ, ਬਦਰੀ, ਕਾਮਾਖਿਆ, ਪ੍ਰਭਾਸ, ਪੁਸ਼ਕਰ, ਗੌਤਮ ਤੀਰਥ, ਵੇਦਪਾਦ-ਸਤੁਤੀ, ਗੋਕਰਣ, ਸੇਤੁ, ਨਰਮਦਾ, ਅਵੰਤੀ, ਮਥੁਰਾ, ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਆਦਿ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਫਲ ਅਤੇ ਸੱਤ ਗਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਬਾਣਾਂ ਦਾ ਤੂਣੀਰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਫਲ—ਮੋਖਸ਼/ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤੀ—ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
The Anukramaṇī (Summary/Index) of the Mārkaṇḍeya Purāṇa
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 9,000 ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਰਿਮਾਣਾ, ਪੰਛੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਉਪਦੇਸ਼, ਅਤੇ ਕਥਾ-ਖੰਡਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੂਚੀ। ਜੈਮਿਨੀ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਪੰਛੀ-ਧਰਮ ਤੇ ਉਤਪੱਤੀਆਂ, ਪੂਰਵਜਨਮ ਕਥਾਵਾਂ, ਸੂਰਜ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਬਲਰਾਮ ਦੀ ਤੀਰਥਯਾਤਰਾ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ, ਆਡੀਬਕ ਯੁੱਧ, ਪਿਤਾ–ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ, ਹੈਹਯ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ, ਮਦਾਲਕਾ ਤੇ ਅਲਰਕ, ਨੌਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (ਕਲਪਾਂਤ ਸਮਾਂ, ਯਕਸ਼-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਰੁਦ੍ਰ-ਉਦਭਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ), ਦ੍ਵੀਪ ਆਚਾਰ ਤੇ ਯਾਤਰਾਵਾਂ, ਮਨਵੰਤਰ ਕਥਾਵਾਂ; ਅੱਠਵੇਂ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦੁਰਗਾ-ਕਥਾ; ਵੇਦਿਕ ਤੇਜ ਤੋਂ ਪ੍ਰਣਵ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ; ਮਾਰਤੰਡ ਦਾ ਜਨਮ-ਮਾਹਾਤਮ; ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ; ਵਤਸਪ੍ਰੀ, ਖਨਿਤ੍ਰ, ਅਵਿਕਸ਼ੀ–ਕਿਮਿਚ্ছਾ ਵਰਤ, ਨਰਿਸ਼ਯੰਤ, ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੁ, ਨਲ, ਰਾਮਚੰਦਰ, ਕੁਸ਼ ਵੰਸ਼; ਚੰਦਰ ਵੰਸ਼, ਪੁਰੂਰਵਾ, ਨਹੁਸ਼, ਯਯਾਤੀ, ਯਦੁ ਵੰਸ਼; ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਬਾਲ ਲੀਲਾਵਾਂ, ਮਥੁਰਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਦ੍ਵਾਰਕਾ, ਅਵਤਾਰ-ਸੰਬੰਧੀ ਕਥਾ; ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਸਾਂਖ੍ਯ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਜਗਤ ਦੀ ਅਸੱਤਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਨ/ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਪਰਮ ਗਤੀ; ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖ ਕੇ ਸੁਵਰਨ ਹਾਥੀ ਸਮੇਤ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ; ਅਤੇ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣੀ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਵੀ ਇੱਛਿਤ ਫਲ।
The Exposition of the Table of Contents (Anukramaṇī) of the Agni Purāṇa
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਈਸ਼ਾਨ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ, ਅਗਨੀ ਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਆਗਨੇਯ/ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾਬੱਧ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ 15,000 ਸ਼ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ—ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਵਨ ਫਲਦਾਇਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਯ-ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਅਵਤਾਰ ਕਥਾਵਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਰਣਨ, ਵੈਸ਼ਣਵ ਉਪਾਸਨਾ, ਅਗਨੀਕਰਮ, ਮੰਤ੍ਰ-ਮੁਦਰਾ ਤੱਤਵ, ਦੀਕਸ਼ਾ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਮੰਡਲ ਰਚਨਾ, ਸ਼ੁੱਧਿਕ੍ਰਿਆ, ਪਵਿਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਮੰਦਰ ਨਿਯਮ, ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਲਕਸ਼ਣ, ਨਿਆਸ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਮੰਦਰ-ਨਿਰਮਾਣ, ਵਿਨਾਇਕ ਅਤੇ ਕੁਬਜਿਕਾ ਉਪਾਸਨਾ, ਕੋਟਿ-ਹੋਮ, ਮਨਵੰਤਰ, ਆਸ਼੍ਰਮ ਧਰਮ (ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਆਦਿ), ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਗ੍ਰਹ-ਯਜ੍ਞ, ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ, ਤਿਥੀ-ਵਾਰ-ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਮਾਸਿਕ ਵਰਤ, ਦੀਪ-ਦਾਨ, ਵ੍ਯੂਹ ਪੂਜਾ, ਨਰਕ ਵਰਣਨ, ਨਾਡੀ-ਚਕ੍ਰ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਵਿਧੀ, ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਅਰਥ, ਲਿੰਗ ਸਤੋਤਰ, ਰਾਜਾਭਿਸ਼ੇਕ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ, ਸੁਪਨਾ-ਸ਼ਕੁਨ ਗਿਆਨ, ਰਤਨ-ਦੀਕਸ਼ਾ ਤੇ ਰਤਨ-ਸ਼ਾਸਤਰ, ਰਾਮ ਨੀਤੀ, ਧਨੁਰਵੇਦ, ਵ੍ਯਵਹਾਰ, ਦੇਵਾਸੁਰ ਵਿਮਰਦ, ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਚਿਕਿਤਸਾ ਸਮੇਤ ਸ਼ਾਂਤੀਕਰਮ, ਛੰਦ, ਸਾਹਿਤ, ਕੋਸ਼, ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਤਵ, ਦੇਹ-ਵਿਚਾਰ, ਯੋਗ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਫਲ ਤੱਕ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਗਿਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਸਮੇਤ ਗ੍ਰੰਥ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਤਿਲ-ਧੇਨੂ ਦਾਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਕੇ ਇਹਲੋਕ-ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਲਾਭ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
The Exposition of the Contents (Anukramaṇī) of the Bhaviṣya Purāṇa
ਬ੍ਰਹਮਾ ਭਵਿੱਖ੍ਯ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ-ਪ੍ਰਦ ਦੱਸ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਉਪਦੇਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਤੱਕ; ਮਨੂ ਨੇ ਸਭ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਦੇ ਸਾਧਨ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਅੱਗੇ ਵਿਆਸ ਧਰਮ-ਸੰਗ੍ਰਹ ਨੂੰ ਸੰਕਲਿਤ ਕਰਕੇ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੇ ਹਨ; ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮ ਪਰਵ ਅਤੇ ਅਧੋਰ-ਕਲਪ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗ੍ਰੰਥ ਸੂਤ–ਸ਼ੌਨਕ ਸੰਵਾਦ-ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਸਰਗ ਆਦਿ ਪੁਰਾਣ-ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਸਾਰ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕ/ਤਾਡਪੱਤਰ ਲਿਖਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਸਮੇਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕਾਰ, ਪੱਖ-ਤਿਥੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਈ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਬਾਕੀ ਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਣਵ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ, ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ-ਸੌਰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ-ਭੇਦ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਵਾਂ ਭਾਗ ‘ਪ੍ਰਤਿਸਰਗ’ ਸੰਖੇਪ ਉਪਸੰਹਾਰ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਿਕ ‘ਸਮਤਾ’ ਕਹਿ ਕੇ, ਪੁਸ਼੍ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਕੇ ਗੁੜ-ਧੇਨੂ ਆਦਿ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਦਾਨ, ਪਾਠਕ ਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ—ਪਾਪ-ਨਾਸ਼, ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ।
The Exposition of the Table of Contents of the Brahmavaivarta Purāṇa
ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪਣੇ ‘ਬਾਲਕ’ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣਿਕਾ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਦਸਵਾਂ ਪੁਰਾਣ—ਬ੍ਰਹਮਵੈਵਰਤ ਪੁਰਾਣ—ਦਾ ਪਰਿਚਯ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵੇਦ ਦੇ ਅਰਥ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਮਾਰਗ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਹੈ। ਇਹ ਰਥੰਤਰ-ਕਲਪ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਸ਼ਤ-ਕੋਟੀ ਪੁਰਾਣ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪਿਤ, ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸੂਤ–ਮੁਨੀ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਖੰਡਾਂ—ਬ੍ਰਹਮਖੰਡ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਖੰਡ, ਵਿਘਨੇਸ਼ਖੰਡ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਖੰਡ—ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 18,000 ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਵਿਵਸਥਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਨਾਰਦ-ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਵਾਦ, ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸੰਬੰਧੀ ਗਿਆਨ, ਸਾਵਰਣੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਯਾਤਰਾ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼/ਕਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਵਿਘਨੇਸ਼ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਗਣੇਸ਼ ਜਨਮ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਵਰਤ ਅਤੇ ਟਕਰਾਵ (ਜਮਦਗਨ੍ਯ ਆਦਿ ਸਮੇਤ) ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਖੰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਨਮ, ਗੋਕੁਲ ਲੀਲਾਵਾਂ, ਰਾਧਾ-ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ ਰਾਸ, ਮਥੁਰਾ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਸੰਸਕਾਰ, ਸਾਂਦੀਪਨੀ ਕੋਲ ਅਧਿਐਨ, ਸ਼ਤ੍ਰੂਵਧ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਪਾਠ, ਸ਼੍ਰਵਣ, ਲਿਖਣ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣਿਕਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
The Exposition of the Anukramaṇī (Index/Summary) of the Liṅga Purāṇa
ਬ੍ਰਹਮਾ ਲਿੰਗਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਸ਼ੈਵ ਪੁਰਾਣ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਪਾਠ ਨਾਲ ਭੁਕਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ। ਅਗਨਿਮਯ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਥਾ-ਢਾਂਚਾ ਅਗਨੀ-ਕਲਪ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਰਚਿਤ, ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਨਯਸਤ, ਲਗਭਗ 11,000 ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ੇ—ਆਰੰਭਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਸੰਖੇਪ ਆਦਿ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਯੋਗ ਉਪਦੇਸ਼, ਕਲਪ ਵਰਣਨ, ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਅੰਬਾ ਦਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਸੰਵਾਦ, ਦਧੀਚੀ, ਯੁਗਧਰਮ, ਭੁਵਨਕੋਸ਼, ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰ ਵੰਸ਼, ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਪਸ਼ੂ-ਪਾਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਸ਼ਿਵ ਵਰਤ, ਆਚਾਰ, ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ, ਅਰਿਸ਼ਟ ਲੱਛਣ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਆਂ, ਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ, ਅੰਧਕ, ਵਰਾਹ-ਨਰਸਿੰਹ, ਜਲੰਧਰ ਵਧ, ਸ਼ਿਵ ਸਹਸ੍ਰਨਾਮ, ਦਕਸ਼ ਯਜ੍ਞ ਵਿਧਵੰਸ, ਕਾਮ ਦਹਨ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਵਿਵਾਹ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਫਾਲਗੁਣ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਤਿਲਧੇਨੂ ਸਮੇਤ ਲਿਖਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਦਾ ਦਾਨ ਮਹਾਪੁਣ੍ਯ; ਸੁਣਨ-ਪਾਠ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
The Description of the Anukramaṇikā (Chapter-wise Summary) of the Varāha Purāṇa
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਾਹ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣਿਕਾ-ਸਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—24,000 ਸ਼ਲੋਕ, ਦੋ ਭਾਗ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀ–ਵਰਾਹ ਸੰਵਾਦ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰੰਭਾ, ਦੁਰਜਯ, ਸ਼ਵੇਤ ਆਦਿ ਕਥਾ-ਚੱਕਰ, ਯਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮੁਨੀਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਅਤੇ ਗੌਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ, ਵਿਨਾਇਕ, ਨਾਗ, ਗਣ, ਕੁਬੇਰ/ਧਨਦ, ਆਦਿਤ੍ਯ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਾਧ-ਵਿਧੀ, ਪਰਵ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ, ਗੋ-ਦਾਨ, ਵਰਤ, ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ 32 ਅਪਰਾਧਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ; ਮਥੁਰਾ ਅਤੇ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਗੋਕਰਣ ਤੀਰਥ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਭਾਗ ਪੁਲਸਤ੍ਯ–ਕੁਰੂ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਕਰ ਸਮੇਤ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਉਤਸਵ-ਵਿਧਾਨ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਵਣ/ਪਾਠ/ਲਿਖਣ ਦਾ ਫਲ—ਵਿਸ਼ਣੁ-ਭਕਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਵਰਨ ਗਰੁੜ-ਦਾਨ, ਤਿਲ-ਧੇਨੂ ਦਾਨ ਅਤੇ ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
The Description of the Skanda Purāṇa’s Anukramaṇī (Index/Summary)
ਬ੍ਰਹਮਾ ਮਰੀਚੀ ਨੂੰ ਸਕੰਦਪੁਰਾਣ ਦੀ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਸਤਾਰ, ਵਿਆਸ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਨਿਚੋੜਿਆ ਸਾਰ, ਅਤੇ ਸੱਤ ਖੰਡਾਂ ਦੀ ਵੰਡ। ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ-ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਥਾ-ਕ੍ਰਮ—ਦਕਸ਼ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਵਿਧਵੰਸ, ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ, ਸਕੰਦ ਦਾ ਜਨਮ, ਤਾਰਕਾਸੁਰ ਵਧ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਵਰਨਨ। ਵੈਸ਼ਣਵ-ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਅਵਤਾਰ ਕਥਾਵਾਂ, ਭਕਤੀ-ਸਾਧਨਾ, ਅਤੇ ਵ੍ਰਤ-ਕਲਪ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਵਿਧੀ—ਕਾਰਤਿਕ, ਮਾਘ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ, ਉਤਸਵ-ਕ੍ਰਮ, ਨਾਲ ਹੀ ਮਥੁਰਾ/ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਮਹਾਤਮ੍ਯ। ਬ੍ਰਹਮ-ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਸੇਤੁ/ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ, ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਧਰਮ, ਦਾਨ, ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ, ਮੰਤ੍ਰ-ਯੋਗ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ—ਸ਼ਿਵਰਾਤ੍ਰੀ, ਪ੍ਰਦੋਸ਼। ਕਾਸ਼ੀ-ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲਿਕ ਰਚਨਾ ਤੇ ਆਚਾਰ-ਨਿਯਮ; ਅਵੰਤੀ-ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਉੱਜੈਨੀ-ਮਹਾਕਾਲ ਵਨ ਦੇ ਤੀਰਥ ਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ; ਨਾਗਰ-ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ-ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ-ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਤੀਰਥ; ਪ੍ਰਾਭਾਸਿਕ-ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਰਕਾ-ਗੋਮਤੀ ਦੀ ਤੀਰਥਯਾਤਰਾ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸਮਾਪਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਿਵ-ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੇ ਸਾਰ ਨੂੰ ਲਿਖ ਕੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
The Anukramaṇikā (Contents-Outline) of the Vāmana Purāṇa
ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਮਨ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣਿਕਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ 10,000 ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਪੁਰਾਣ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਭਾਗਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣ-ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਿਰ ਦਾ ਛੇਦ ਅਤੇ ਕਪਾਲ-ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਦਕਸ਼ ਯੱਗ ਦਾ ਵਿਘਨ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਕਾਲ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਕਾਮਦਹਨ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ–ਨਾਰਾਇਣ ਤੇ ਦੇਵ–ਅਸੁਰ ਸੰਘਰਸ਼, ਸੁਕੇਸ਼ੀ–ਅਰਕ ਉਪਾਖਿਆਨ, ਭੁਵਨ-ਭੂਗੋਲ, ਕਾਮ੍ਯ ਵਰਤ, ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਪਾਵਨ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਤਪਤੀ, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਸਤਿਆ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਪਾਰਵਤੀ ਦਾ ਜਨਮ–ਤਪ–ਵਿਆਹ, ਗੌਰੀ/ਕੌਸ਼ਿਕੀ, ਕੁਮਾਰ, ਅੰਧਕ ਵਧ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਲਯ, ਮਰੁਤਾਂ ਦਾ ਜਨਮ, ਬਲੀ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ, ਲਕਸ਼ਮੀ-ਪ੍ਰਸੰਗ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਤੀਰਥ, ਧੁੰਧੁ, ਪ੍ਰੇਤ ਉਪਾਖਿਆਨ, ਨਕਸ਼ਤਰ-ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਦਾਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਬ੍ਰਿਹਦ੍-ਵਾਮਨ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ—ਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਭਾਗਵਤੀ, ਸੌਰੀ, ਗਾਣੇਸ਼ਵਰੀ—ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਵਿਸ਼ੇ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਭਕਤ ਮਹਿਮਾ, ਦੇਵੀ ਵੱਲੋਂ ਖਾਟ ਦਾ ਉੱਧਾਰ, ਸੂਰਜ ਦਾ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਦੇ ਕਰਤੱਬ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰੰਪਰਾ (ਪੁਲਸਤ੍ਯ→ਨਾਰਦ→ਵਿਆਸ→ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ) ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਪਾਠ, ਸ੍ਰਵਣ, ਲਿਖਣ, ਦਾਨ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਦ ਵਿਸ਼ੁਵ ਤੇ), ਘ੍ਰਿਤ-ਧੇਨੂ ਦਾਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ।
Kūrmāpurāṇa-Anukramaṇikā (Index/Summary of the Kūrma Purāṇa)
ਬ੍ਰਹਮਾ ਮਰੀਚੀ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਕਲਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਹਰਿ ਦੇ ਕੂರ್ಮ ਅਵਤਾਰ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕੂರ್ಮਪੁਰਾਣ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣਿਕਾ ਤੇ ਸਾਰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 17,000 ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਰਾਹੀਂ ਚਾਰ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਲਕਸ਼ਮੀ–ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਕੂರ್ಮ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਮੇਤ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਰਣ–ਆਸ਼੍ਰਮ ਆਚਾਰ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਉਤਪੱਤੀ, ਕਾਲ-ਗਣਨਾ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਅਤੇ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੈਵ ਵਿਸ਼ੇ—ਸ਼ੰਕਰ ਕਥਾ, ਪਾਰਵਤੀ-ਸਹਸ੍ਰਨਾਮ, ਯੋਗ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਭ੍ਰਿਗੁ, ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੁ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਆਤ੍ਰੇਯ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ, ਦਕਸ਼ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਵਿਧਵੰਸ ਤੇ ਪੁਨਃਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ, ਯੁਗਧਰਮ, ਵਿਆਸ–ਜੈਮਿਨੀ ਸੰਵਾਦ, ਵਾਰਾਣਸੀ–ਪ੍ਰਯਾਗ ਆਦਿ ਤੀਰਥ-ਭੂਗੋਲ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਐਸ਼ਵਰੀ ਗੀਤਾ, ਵਿਆਸ ਗੀਤਾ, ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ, ਬ੍ਰਾਹਮੀਯ ਸੰਹਿਤਾ ਰੂਪ ਪ੍ਰਤਿਸਰਗ, ਅਤੇ ਭਾਗਵਤੀ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ (ਸ਼ੰਕਰਜ ਕ੍ਰਿਤ ਪੰਜ-ਪਾਦ ਵਿਵੇਚਨ ਸਮੇਤ), ਸੌਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵੀ ਚਤੁਰਥੀ ਵਰਤ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਵਿਧੀ—ਅਯਨ ਸਮੇਂ ਸੁਵਰਨ ਕੂರ್ಮ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਨਕਲ ਲਿਖ ਕੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਰਮ ਗਤੀ—ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Matsya-purāṇa Anukramaṇikā (Synopsis / Table of Contents)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮਤਸ੍ਯ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣਿਕਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਮਨੁ‑ਮਤਸ੍ਯ ਸੰਵਾਦ, ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ‑ਵਿਚਾਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਰੁਤਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਮਨਵੰਤਰ‑ਯੁਗ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਯੁਗ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ। ਰਾਜਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ‑ਕਾਲ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਕਥਾ‑ਚੱਕਰ—ਤਾਰਕ, ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ‑ਵਿਆਹ, ਸਕੰਦ ਦਾ ਜਨਮ‑ਵਿਜੈ, ਨਰਸਿੰਹ, ਵਰਾਹ, ਵਾਮਨ ਅਤੇ ਅੰਧਕ। ਵਾਰਾਣਸੀ‑ਨਰਮਦਾ‑ਪ੍ਰਯਾਗ ਤੀਰਥ ਮਹਿਮਾ; ਵਰਤ‑ਕਲਪ (ਵੱਖ‑ਵੱਖ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ, ਸਪਤਮੀ, ਸ਼ਯਨ, ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਰਤ), ਦਾਨ (ਮੇਰੂ‑ਦਾਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਜਿਨ‑ਦਾਨ), ਗ੍ਰਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਣ‑ਅਭਿਸ਼ੇਕ। ਵਾਸਤੁ‑ਸ਼ਾਸਤਰ, ਮੂਰਤੀ‑ਮੰਦਰ/ਮੰਡਪ ਦੇ ਭੇਦ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਮਹਾ‑ਦਾਨ ਅਤੇ ਕਲਪ‑ਚੱਕਰ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੁਵ ਸਮੇਂ ਸੁਵਰਨ ਮਤਸ੍ਯ ਤੇ ਗਾਂ ਸਮੇਤ ਗ੍ਰੰਥ‑ਦਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ—ਹਰਿ ਧਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।
The Description of the Index/Summary of the Garuḍa (Purāṇa)
ਬ੍ਰਹਮਾ ਮਰੀਚੀ ਨੂੰ ਗਰੁੜਪੁਰਾਣ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣਿਕਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਗਰੁੜ (ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ) ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ; ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ 19,000 ਸ਼ਲੋਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਯ-ਕ੍ਰਮ: ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਰਣਨ; ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ, ਦੀਕ੍ਸ਼ਾ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਵ੍ਯੂਹ-ਪੂਜਾ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਪੰਜਰ ਸਤੋਤ੍ਰ, ਯੋਗ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ-ਸਹਸ੍ਰਨਾਮ; ਸ਼ਿਵ-ਗਣੇਸ਼-ਗੋਪਾਲ-ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਆਦਿ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ; ਨ੍ਯਾਸ-ਸੰਧਿਆ, ਦੁਰਗਾ/ਦੇਵ-ਪੂਜਾ, ਪਵਿਤ੍ਰਾਰੋਪਣ, ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਧਿਆਨ; ਵਾਸਤੁ ਤੇ ਮੰਦਰ-ਲਕ੍ਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਵਿਧੀ; ਦਾਨ-ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ; ਲੋਕ-ਨਰਕ ਵਰਣਨ; ਜੋਤਿਸ਼, ਸਮੁਦ੍ਰਿਕ, ਸ੍ਵਰ, ਰਤਨ-ਸ਼ਾਸਤਰ; ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗਯਾ); ਮਨਵੰਤਰ, ਪਿਤ੍ਰ-ਧਰਮ, ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਕਰਤੱਵ, ਸ਼ੌਚ, ਗ੍ਰਹ-ਯਜ੍ਞ, ਨੀਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ, ਵੰਸ਼ ਤੇ ਅਵਤਾਰ, ਆਯੁਰਵੇਦ, ਵਿਆਕਰਣ-ਵੇਦਾਂਗ, ਯੁਗ-ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ। ਅੱਗੇ ਪ੍ਰੇਤਕਲਪ ਵਿੱਚ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼, ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੰਤ੍ਰ-ਦਾਨ, ਯਮ-ਮਾਰਗ, ਪ੍ਰੇਤ-ਲਕ੍ਸ਼ਣ ਤੇ ਦੁੱਖ, ਪਿੰਡੀਕਰਨ, ਅੰਤ੍ਯੇਸ਼ਟੀ ਦੀ ਯੋਗਤਾ-ਕਾਲ, ਨਾਰਾਯਣਬਲੀ, ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ, ਕਰਮ-ਵਿਪਾਕ, ਲੋਕ-ਵਿਨ੍ਯਾਸ, ਪ੍ਰਲਯ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਪਾਠ-ਦਾਨ ਦੇ ਫਲ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
The Description of the Brahmāṇḍa Purāṇa’s Table of Contents (Anukramaṇī)
ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮਰੀਚੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ਤਾਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵੰਡ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਰ ਪਾਦ—ਪ੍ਰਕ੍ਰੀਆ, ਅਨੁਸ਼ੰਗ, ਉਪੋਦਘਾਤ, ਉਪਸੰਹਾਰ—ਨੂੰ ਪੂਰਵ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਵਿਸ਼ਯ-ਸੂਚੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਰਮ-ਧਰਮ, ਨੈਮਿਸ਼ ਕਥਾ, ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਰਚਨਾ, ਕਲਪ-ਮਨਵੰਤਰ, ਮਾਨਸ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਰੁਦ੍ਰ ਜਨਮ, ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਪ੍ਰਕਟਾਵੇ, ਰਿਸ਼ੀ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ; ਭੁਵਨਕੋਸ਼ (ਭਾਰਤ ਆਦਿ, ਸਪਤਦਵੀਪ, ਪਾਤਾਲ ਤੇ ਊਰਧਵ ਲੋਕ), ਗ੍ਰਹਿ-ਗਤੀ, ਸੂਰਜ-ਰਚਨਾ; ਯੁਗ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਯੁਗਾਂਤ; ਵੈਦਿਕ ਵਿਪਤਾਵਾਂ, ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਆਦਿ ਮਨੂ, ਧਰਤੀ-ਦੋਹਣ; ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਵੰਸ਼ (ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ, ਅਤ੍ਰੀ ਵੰਸ਼, ਯਯਾਤੀ, ਯਦੂ, ਕਾਰਤਵੀਰ੍ਯ, ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ, ਸਗਰ), ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਯੁੱਧ, ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਵਤਾਰ, ਸਤੋਤਰ ਅਤੇ ਬਲੀ ਵੰਸ਼; ਕਲਿਯੁਗ ਲਈ ਭਵਿੱਖ-ਵਿਸ਼ੇ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਲਯ, ਕਾਲ-ਮਾਪ, ਚੌਦਾਂ ਲੋਕ, ਨਰਕ, ਮਨੋਮਯ ਨਗਰੀ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਲਯ, ਸ਼ੈਵ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ, ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗਤੀ, ਅਤੇ ਅਨ੍ਵਯ-ਵ੍ਯਤਿਰੇਕ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣ-ਪਰੰਪਰਾ, ਸੁਣਨ-ਪਾਠ-ਲਿਖਣ ਦਾ ਫਲ ਅਤੇ ਦਾਨ/ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਚਾਰ-ਨਿਯਮ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
The Exposition of the Pratipadā Vrata for the Twelve Months
ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਸਾਫ਼ ਹੋਵੇ ਇਸ ਲਈ ਨਾਰਦ ਜੀ ਤਿਥੀਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰਣਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਸਨਾਤਨ ਜੀ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਤੋਂ ਤਿਥੀ-ਕ੍ਰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਠੀਕ ਤਿਥੀ-ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਹੀ ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਚੈਤਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜੋਦਯ ਵੇਲੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਆਰੰਭ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੱਸ ਕੇ, ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਰਮ ‘ਪੂਰਵਵਿੱਧਾ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ। ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਅਮੰਗਲ ਅਤੇ ਕਲਿਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹਾਸ਼ਾਂਤੀ, ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪੂਜਾ (ਪਾਦ੍ਯ-ਅਰਘ੍ਯ, ਫੁੱਲ, ਧੂਪ, ਵਸਤ੍ਰ, ਆਭੂਸ਼ਣ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ), ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਮ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ, ਤੇ ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਜਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਓੰਕਾਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਦਾਨ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ; ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਸਮਾਪਤੀ ਨਾਲ ਸੌਰੀ-ਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਿਥੀ ਦਾ ਵਿਦਿਆ-ਵ੍ਰਤ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ‘ਤਿਲਕ’ ਵਿਧੀ (ਕਰਵੀਰ ਫੁੱਲ, ਸੱਤ ਅੰਕੁਰਿਤ ਅਨਾਜ, ਫਲ, ਖ਼ਿਮਾ-ਮੰਤ੍ਰ) ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਸ਼ੁਕਲ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਲਕਸ਼ਮੀ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਸੋਮਵਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ, ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਉਪਵਾਸ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਵਾਯਨ ਦਾਨ ਸਮੇਤ। ਸ਼ਿਵ ਲਈ ਮੌਨ-ਵ੍ਰਤ (16 ਉਪਚਾਰ, ਕਲਸ਼ ਉੱਤੇ ਸੁਵਰਨ ਸ਼ਿਵ, ਗੋਦਾਨ), ਅਸ਼ੋਕ-ਵ੍ਰਤ, ਨਵਰਾਤ੍ਰ (ਘਟ-ਸਥਾਪਨਾ, ਅੰਕੁਰ, ਦੇਵੀ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਪਾਠ, ਕੁਮਾਰੀ-ਪੂਜਾ), ਗੋਵਰਧਨ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਅੰਨਕੂਟ, ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਧਨ-ਵ੍ਰਤ, ਅਗਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ/ਅਗਨੀ/ਸ਼ਿਵ ਕਰਮ, ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਾਖ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਵ੍ਰਤਾਂ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਅਤੇ ਹਵਿਸ਼੍ਯਾਨ੍ਨ ਦਾ ਨਿਯਮ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
The Second Twelve-Month Vrata: Dvitīyā Observances and Their Fruits
ਸਨਾਤਨ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਤਿਥੀ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ “ਦੂਜੀ” ਬਾਰਾਂ-ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਵ੍ਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਤੋਂ ਵ੍ਰਤੀ ਸ਼ਕਤੀ-ਸਹਿਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਹਵਿਸ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਤੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਫਲ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਹੀਨੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਧੀਆਂ—ਵੈਸ਼ਾਖ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਰੂਪ ਸੱਤ ਅਨਾਜਾਂ ਨਾਲ (ਰਾਧਾ), ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ/ਭਾਸਕਰ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸੂਰਜਲੋਕ, ਆਸ਼ਾੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਾਮ–ਸੁਭਦਰਾ ਰਥਯਾਤਰਾ ਮਹੋਤਸਵ, ਨਭਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ/ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ “ਸ੍ਵਪਿਤੀ/ਅਸ਼ੋਕ-ਸ਼ਯਨ” ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਘਰ-ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ, ਭਾਦਰਪਦ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ-ਰੂਪ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਅੱਧ-ਚੰਦ ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਆਸ਼ਵਿਨ ਵਿੱਚ ਅਖਯ ਦਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਊਰਜ ਵਿੱਚ ਯਮ–ਯਮੁਨਾ ‘ਯਮਾ’ ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਭੈਣ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਤੇ ਭੋਜਨ। ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਪੌਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੋ-ਸਿੰਗ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਅਰਘ੍ਯ, ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਫੁੱਲ, ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਨਾਲ ਸੂਰਜ/ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਪੂਜਾ, ਫਾਲਗੁਨ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਪੱਖ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ; ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਮੂਲ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਨੂੰ ਕਰਮ-ਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
The Account of the Third-day Vow Observed through the Twelve Months (Tṛtīyā-vrata)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤਨ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਚੰਦਰ ਤਿਥੀ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸੌਭਾਗ੍ਯ, ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਘਰ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਦਾ ਗੌਰੀ-ਵਰਤ—ਗੌਰੀ ਨੂੰ ਪਤੀ ਸਮੇਤ ਧਾਤੂ/ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਜੋੜੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਕੇ ਦੂರ್ವਾ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ, ਉਪਵਾਸ, ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ, ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸਰਜਨ। ਫਿਰ 12 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨੀ ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਸਮਾਪਨ ਦਾਨ (ਧੇਨੁਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਸੰਕਲਪ) ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਅਗੇ ਅਕਸ਼ਯਾ (ਰਾਧਾ) ਤ੍ਰਿਤੀਆ—ਜਿਸ ਦਿਨ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਅਕਸ਼ਯ ਫਲ ਦਿੰਦਾ; ਤਿਥੀ-ਕਾਲ ਨੂੰ ਯੁਗ-ਆਰੰਭ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ–ਸ਼੍ਰੀ ਪੂਜਾ, ਗੰਗਾ ਸਨਾਨ, ਅਕਸ਼ਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਜਨ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਹੀਨੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰੰਭਾ-ਵਰਤ (ਜੇਠ), ਆਸਾੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ਵ–ਲਕਸ਼ਮੀ ਪੂਜਾ, ਭਾਦਰਪਦ ਵਿੱਚ ਸਵਰਨ-ਗੌਰੀ (16 ਸਾਲ) ਦਾ ਉਦਯਾਪਨ—ਹੋਮ ਅਤੇ ਵਾਯਨ ਵੰਡ ਸਮੇਤ—ਹਾਰਿਤਾਲਿਕਾ, ਹਸਤ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਾਲੀ ਹਸਤ-ਗੌਰੀ, ਕੋਟੀਸ਼ਵਰੀ/ਲਕਸ਼ੇਸ਼ਵਰੀ (4 ਸਾਲ; ਲੱਖ ਅੰਨ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ), ਈਸ਼ਾ ਮਹਾਗੌਰੀ (5 ਸਾਲ; ਪੰਜ ਸੁਵਾਸਿਨੀਆਂ ਅਤੇ ਕਲਸ਼ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ), ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਗੌਰੀ, ਹਰ-ਗੌਰੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਗੌਰੀ, ਸੌਭਾਗ੍ਯ-ਸੁੰਦਰੀ ਆਦਿ ਜੋੜੇ ਵਰਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਤੀਆ-ਵਰਤ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਰੀਤ—ਦੇਵੀ ਪੂਜਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਤਿਕਾਰ, ਦਾਨ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਵਿਸਰਜਨ—ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
The Explanation of the Twelve-Month Caturthī Vrata
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤਨ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਚਾਂਦ੍ਰ ਸਾਲ ਭਰ ਦੀਆਂ ਚਤੁਰਥੀ ਵਰਤ-ਵਿਧੀਆਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨੋਕਾਮਨਾ-ਪੂਰਕ ਵ੍ਰਤ-ਕਲਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਚੈਤਰ ਚਤੁਰਥੀ ਨੂੰ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਸਰੂਪ ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ, ਅਗਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਣਵ ਵ੍ਯੂਹਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਵੈਸਾਖ ਵਿੱਚ ਸੰਕਰਸ਼ਣ (ਸ਼ੰਖ-ਦਾਨ), ਜੇਠ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ (ਫਲ/ਮੂਲ), ਆਸਾੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਅਨਿਰੁੱਧ (ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਨੂੰ ਲੌਕੀ/ਕੁੰਭੀ ਪਾਤਰ-ਦਾਨ)—ਅਤੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਤੇ ਉਦਯਾਪਨ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਤ: ਜੇਠ ਦਾ ਸਤੀ-ਵਰਤ, ਆਸਾੜ੍ਹ ਦੀ ਰਥੰਤਰ-ਕਲਪ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਚਤੁਰਥੀ, ਸਾਵਣ ਦਾ ਜਾਤੀ-ਚੰਦ੍ਰੋਦਯ (ਪੂਰੇ ਧਿਆਨ-ਮੂਰਤੀ ਵਰਣਨ ਸਮੇਤ, ਕੇਵਲ ਮੋਦਕ ਆਹਾਰ), ਅਤੇ ਦੂರ್ವਾ-ਗਣਪਤੀ (ਯੰਤਰ/ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ, ਲਾਲ ਭੇਟਾਂ, ਪੰਜ ਪਵਿੱਤਰ ਪੱਤੇ, ਲੰਬੀ ਗੁਰੂ-ਸੇਵਾ)। ਭਾਦੋਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਲਾਧੇਨੁ ਦਾਨ ਨਾਲ ਗੋਲੋਕ-ਫਲ, ਅਤੇ ਸਿੱਧ-ਵਿਨਾਇਕ ਵਰਤ ਵਿੱਚ 21 ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ 21 ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਵਿਨਾਇਕ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਦਾਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਚਤੁਰਥੀ ਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰ-ਦਰਸ਼ਨ ਮਨਾਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਪੁਰਾਣਿਕ ਮੰਤ੍ਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕਪર્દੀਸ਼ (ਈਸ਼) ਪੂਜਾ, ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਕਰਕਾ-ਵਰਤ (ਕਾਰਤਿਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ), ਊਰਜ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦਾ ਨਾਗ-ਵਰਤ ਵਿਸ਼-ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਕ੍ਰਮਿਕ ਸ਼ਿਸ਼ਟਤਾ (ਹੋਮ ਸਮੇਤ) ਅਤੇ 16 ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਗਣੇਸ਼-ਸਤੁਤੀ (ਵਰ-ਵਰਤ ਸਮਾਨ) ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੋਹ ਵਿੱਚ ਮੋਦਕ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਮਾਘ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸੰਕਸ਼ਟ ਵਰਤ (ਚੰਦ੍ਰੋਦਯ ਪੂਜਾ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰ ਨੂੰ ਅਰਘ), ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਵਿੱਚ ਗੌਰੀ-ਵਰਤ (ਢੁੰਢੀ/ਕੁੰਡਾ/ਲਲਿਤਾ/ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ), ਫੱਗਣ ਵਿੱਚ ਢੁੰਢਿਰਾਜ ਪੂਜਾ; ਐਤਵਾਰ/ਮੰਗਲਵਾਰ ਚਤੁਰਥੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਅਤੇ ਹਰ ਚਤੁਰਥੀ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨੇਸ਼-ਭਕਤੀ ਦੀ ਸਰਵਤਾ ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
The exposition of the Pañcamī vow to be observed in the twelve months
ਸਨਾਤਨ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਪੰਚਮੀ-ਦਿਨ ਦੇ ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਪੰਚਮੀ ਨੂੰ ਮਤਸ੍ਯ ਜਯੰਤੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਪੰਚਮੀ—ਲਕਸ਼ਮੀ ਪੂਜਾ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਤੇ ਪਾਇਸ ਨੈਵੇਦ੍ਯ। ਫਿਰ ਪૃਥਵੀ, ਚਾਂਦ੍ਰ ਅਤੇ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਵਰਤ; ਵੈਸ਼ਾਖ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਸ਼/ਅਨੰਤ ਪੂਜਾ, ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰ ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਜਨ। ਆਸ਼ਾਢ ਦੇ ਵਾਯੁ-ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਧ੍ਵਜ, ਲੋਕਪਾਲ ਪੂਜਾ, ਯਾਮਾਂ ਤੱਕ ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਪਰਖ; ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੋਣ ਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਉਪਵਾਸ ਵਧਾ ਕੇ ਅੱਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ। ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੰਚਮੀ ਦੇ ਅੰਨਾਵਰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਨ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰੋਖਣ, ਪਿਤ੍ਰ-ਸ਼ੀ ਪੂਜਾ, ਯਾਚਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਨਦਾਨ, ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਵੇਲੇ ਲਿੰਗ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ ਜਪ, ਅਨਾਜ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਅਰਦਾਸ; ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਸ਼ੁਕਲ ਪੰਚਮੀ ਨੂੰ ਇੰਦਰਾਣੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਧਨਦਾਨ। ਭਾਦਰਪਦ ਵਿੱਚ ਨਾਗਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਅਰਪਣ ਅਤੇ ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸੱਤ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਵਰਤ—ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਵੇਦੀ, ਅਰਘ੍ਯ, ਬਿਨਾ ਜੋਤੇ ਅਨਾਜ, ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾਵਾਂ, ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਸਨਾਨ, ਹੋਮ, ਗੁਰੂ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਤਕਾਰ; ਫਲ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ। ਅੱਗੇ ਆਸ਼ਵਿਨ ਵਿੱਚ ਉਪਾਂਗ-ਲਲਿਤਾ ਵਰਤ, ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਜਯਾ-ਵਰਤ (ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ), ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭੈਤਾ ਲਈ ਨਾਗ ਪੂਜਾ, ਪੌਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪੂਜਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ—ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਪੰਚਮੀ ਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਨਾਗ ਪੂਜਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।
The Exposition of the Ṣaṣṭhī-vrata Observed Through the Twelve Months
ਸਨਾਤਨ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਠੀ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਸ਼ਠੀ (ਕੁਮਾਰ-ਵ੍ਰਤ) ਵਿੱਚ ਣਮੁਖ/ਸਕੰਦ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸਦਗੁਣੀ ਸੰਤਾਨ; ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਮਾਤਾ ਦਾ ਸੁਖ; ਆਸ਼ਾਢ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ-ਵ੍ਰਤ ਨਾਲ ਵੰਸ਼-ਵਾਧਾ; ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਜਨਮਾ ਦੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਰਾਧਨਾ। ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸ਼ਠੀ ਦਾ ਲਲਿਤਾ-ਵ੍ਰਤ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ—ਸਵੇਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਸੰਗਮ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪੂਜਾ, ਬਾਂਸ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ-ਰੂਪ ਬਣਾਉਣਾ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ, 108 ਅਤੇ 28 ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਜਪ, ਨਿਰਧਾਰਤ ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਦੀਪ-ਧੂਪ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਰਣ (ਨੀਂਦ ਮਨਾਹੀ); ਫਿਰ ਦਾਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ/ਕੁਆਰੀਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਸੁਹਾਗਣਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ। ਆਸ਼ਵਿਨ ਸ਼ੁਕਲ ਸ਼ਠੀ ਵਿੱਚ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਪਤੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ; ਹੋਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨਾ, ਵਰੁਣਾ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਠੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰਜ/ਵਿਸ਼ਣੂ/ਵਰੁਣ/ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਲੋਕ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
The Exposition of the Saptamī Vow Observed Across Twelve Months (Saptamī-vrata-prakāśana)
ਸਨਾਤਨ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਪਤਮੀ ਸੂਰਜ-ਤਿਥੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਯ-ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਮਹੀਨੇ-ਵਾਰ ਵਰਤਾਂ ਲਈ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਬਾਹਰ ਸਨਾਨ, ਅੱਠ-ਦਲ ਕਮਲ ਮੰਡਲ, ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਾਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ ਸੱਤਵਾਂ (ਗੰਧਰਵ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਨਾਗ/ਕਾਦ੍ਰਵੇਯ, ਯਾਤੁਧਾਨ, ਰਿਸ਼ੀ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਕੋਣ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹ-ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੋਲ੍ਹ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ, 800 ਘੀ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਾ ਹੋਮ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ 64 ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਯਤ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ—ਫਲ ਵਜੋਂ ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਸੂਰਯਮੰਡਲ ਦੇ ਮਾਰਗ’ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮਧਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸਪਤਮੀ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਵਰਤ: ਵੈਸ਼ਾਖ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ-ਵਰਤ (ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਸ਼), ਕਮਲ-ਵਰਤ (ਛੋਟਾ ਸੁਵਰਨ ਕਮਲ, ਕਪਿਲਾ-ਦਾਨ, ਉਪਵਾਸ), ਨਿੰਬ ਪੱਤਰ ਵਰਤ (ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮੌਨ), ਸ਼ਰਕਰਾ-ਸਪਤਮੀ, ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਦਾ ਸੂਰਜ-ਰੂਪ ਜਨਮ, ਆਸ਼ਾਢ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਵਾਨ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ, ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਵਿੱਚ ਅਵ੍ਯੰਗ ਵਰਤ ਅਤੇ ਹਸਤ ਨਕਸ਼ਤਰ ਮਹਿਮਾ, ਭਾਦਰ ਵਿੱਚ ਅਮੁਕਤਾਭਰਣ/ਸੋਮਾਂਸ਼ ਮਹੇਸ਼ ਪੂਜਾ, ਫਲ-ਸਪਤਮੀ (ਫਲ ਅਰਪਣ, ਰੱਖਿਆ-ਸੂਤਰ), ਆਸ਼ਵਿਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ-ਸਪਤਮੀ ਅਤੇ ਪੰਚਗਵ੍ਯ, ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਕ-ਵਰਤ, ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਤ੍ਰ-ਵਰਤ (ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਸੱਜਾ ਨੇਤਰ ਮਿਤ੍ਰ), ਪੌਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਭਯ-ਵਰਤ (ਤ੍ਰਿਸੰਧਿਆ ਪੂਜਾ, ਮੋਦਕ-ਦਾਨ), ਮਾਘ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਰਵਾਪਤੀ (ਸੁਵਰਨ ਸੂਰਜ-ਚਕ੍ਰ, ਜਾਗਰਣ), ਅਚਲ/ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜਯੰਤੀ ਅਤੇ ਰਥ-ਸਪਤਮੀ (ਰਥ-ਦਾਨ), ਭਾਸਕਰੀ ਸਪਤਮੀ (ਪ੍ਰਾਤಃ ਸਨਾਨ, ਅਰਕ/ਬਦਰੀ ਪੱਤੇ), ਪੁੱਤਰ-ਸਪਤਮੀ, ਅਤੇ ਫਾਲਗੁਨ ਵਿੱਚ ਅਰਕਪੁਟ/ਤ੍ਰਿਵਰਗਦਾ। ਨਿਸਕਰਸ਼: ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ਭਾਸਕਰ-ਪੂਜਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
द्वादशमासेषु अष्टमी-व्रत-कथनम् (Account of the Aṣṭamī Vow Across the Twelve Months)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤਨ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਚੰਦਰ ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅਸ਼ਟਮੀ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲਾਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਭਵਾਨੀ ਦਾ ਜਨਮੋਤਸਵ—ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਯਾਤਰਾ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਸ਼ੋਕ-ਬੁਡ ਵਿਧੀ (ਅਸ਼ੋਕਾਸ਼ਟਮੀ/ਮਹਾਸ਼ਟਮੀ) ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੈਸ਼ਾਖ-ਜੇਠ ਵਿੱਚ ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਅਪਰਾਜਿਤਾ ਦੇਵੀ ਤੇ ਸ਼ਿਵ/ਦੇਵੀ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ; ਆਸ਼ਾਢ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਦਾ ਜਲਸਨਾਨ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਕਰਮ। ਭਾਦਰਪਦ ਵਿੱਚ ਸੰਤਾਨ-ਪ੍ਰਦ ਵ੍ਰਤ, ‘ਦਸ਼ਾਫਲ’ ਨਾਮ ਦਾ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵ੍ਰਤ—108 ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਾ ਹੋਮ, ਤੁਲਸੀ ਪੱਤਰ ਪੂਜਾ, ਪੂਰੀਕਾ ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਗੁਰੂ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਸਾਧਨਾ; ਫਿਰ ਪੂਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਨਮਾਸ਼ਟਮੀ ਵਿਧੀ—ਮੰਡਪ/ਮੰਡਲ/ਕਲਸ਼, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਜਾਗਰਣ, ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਧੇਨੁ-ਦਾਨ। ਅੱਗੇ ਰਾਧਾ-ਵ੍ਰਤ, ਦੂਰਵਾਸ਼ਟਮੀ (ਸੰਤਾਨ ਮੰਤ੍ਰ), 16 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਵ੍ਰਤ—16 ਗੰਢਾਂ ਵਾਲਾ ਡੋਰਕਾ, ਉਦਯਾਪਨ, ਚੰਦਰ-ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੋਡਸ਼ੋਪਚਾਰ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੁਰਗਾ ਮਹਾਸ਼ਟਮੀ, ਕਰਕ ਵ੍ਰਤ, ਗੋਪਾਸ਼ਟਮੀ, ਅਨਘਾ ਵਿਧੀ, ਕਾਲਭੈਰਵ ਉਪਵਾਸ, ਅਸ਼ਟਕਾ ਸ਼ਰਾਧ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਪੂਜਾ, ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ/ਭੀਸ਼ਮ ਤਰਪਣ, ਭੀਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਿਵਾ ਪੂਜਾ, ਸ਼ੀਤਲਾ ਅਸ਼ਟਮੀ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਰੂਪ ਆਦਿ ਦੱਸ ਕੇ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਿਵਾ ਅਸ਼ਟਮੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਸਧਾਰਣ ਨਿਯਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
The Narration of the Navamī Vow Observed Across the Twelve Months
ਸਨਾਤਨ ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸਭਾ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਨਵਮੀ ਵ੍ਰਤਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਨਵਮੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਨਵਮੀ ਹੈ—ਉਪਵਾਸ ਜਾਂ ਮੱਧਾਹਨ ਉਤਸਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਏਕਭੁਕਤ, ਮਿੱਠੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਗਾਂ, ਭੂਮੀ, ਤਿਲ, ਸੋਨਾ, ਵਸਤ੍ਰ, ਗਹਿਣੇ ਆਦਿ ਦਾਨ; ਪਾਪ ਨਾਸ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਫਲ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਾਕਤ ਪਰਿਪਾਠ ਵਿੱਚ ਮਾਤ੍ਰ-ਵ੍ਰਤ (ਭੈਰਵ ਸੰਬੰਧ), ਚੌਂਸਠ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਅਤੇ ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਚੰਡਿਕਾ ਆਰਾਧਨਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਜੇਠ ਵਿੱਚ ਉਮਾ-ਵ੍ਰਤ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਐਰਾਵਤ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁੱਧ-ਸ਼ਵੈਤ ਇੰਦਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ ਪੂਜਾ; ਸਾਵਣ ਵਿੱਚ ਕੌਮਾਰੀ ਰੂਪ ਚੰਡਿਕਾ ਪੂਜਾ (ਰਾਤ ਦਾ ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਪੱਖ ਦੇ ਉਪਵਾਸ), ਭਾਦੋਂ ਵਿੱਚ ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਨੰਦਾ ਨਵਮੀ। ਅੱਸੂ ਦੀ ਮਹਾਪੂਰਵਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮੀ ਪੂਜਾ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਯੁਧ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਦਨਾ, ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਨੂੰ ਬਲੀ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤੀ। ਕਾਰਤਿਕ ਦੀ ਅਕਸ਼ਯਾ ਨਵਮੀ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਵੱਥ ਮੂਲ ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਅਰਘ; ਫਿਰ ਮੱਘਰ ਵਿੱਚ ਨੰਦਿਨੀ, ਪੋਹ ਵਿੱਚ ਮਹਾਮਾਇਆ, ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨੰਦਾ, ਫੱਗਣ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਾ—ਅਕਸ਼ਯ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਮਨੋਕਾਮਨਾ-ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Daśamī-vrata: Observances for the Bright Tenth Day Through the Twelve Months
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤਨ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਸ਼ੁਕਲ ਦਸ਼ਮੀ ਦੇ ਵਰਤ ਮਹੀਨੇ-ਮਹੀਨੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਚੈਤਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮਰਾਜ (ਯਮ) ਦੀ ਰਿਤੂ ਅਨੁਸਾਰ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ, ਉਪਵਾਸ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਬਾਂਧਵਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਮਾਧਵ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਵੱਧ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ ਵੈਸ਼ਣਵ-ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਠ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਅਵਤਰਨ ਅਤੇ ਦਾਸ਼ਹਰਾ ਦੇ ‘ਦਸ਼ਯੋਗ’ ਦੀ ਮਹਿਮਾ—ਨਕਸ਼ਤਰ, ਵਾਰ, ਕਰਣ, ਯੋਗ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ੀ-ਸਥਿਤੀ ਸਮੇਤ; ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਹਰਿ-ਧਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਆਸਾੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ-ਜਪ-ਹੋਮ-ਦਾਨ ਸਵਰਗਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਸਾਵਣ ਵਿੱਚ ਉਪਵਾਸ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਦਾਨ; ਭਾਦੋਂ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਾਵਤਾਰ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਦਸ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਅਵਤਾਰ-ਪ੍ਰਤਿਮਾਵਾਂ ਦਾ ਦਾਨ। ਅੱਸੂ ਵਿੱਚ ਵਿਜਯਾ ਦਸ਼ਮੀ—ਗੋਬਰ ਦਾ ਚਕਰਵਾਲ ਬਣਾਕੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਘਰ ਦੇ ਸਭ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਧਨ-ਲਾਭ। ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਸਾਰਵਭੌਮ ਵਰਤ—ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਦਿਸ਼ਾ-ਬਲੀ, ਅੱਠ-ਪੰਖੁੜੀ ਮੰਡਲ, ਦਿਕਪਾਲਾਂ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਾਪਨਾਸ਼; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਰਾਜਸਮ ਪੁੰਨ। ਫਿਰ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਰੋਗ੍ਯਕ, ਪੋਹ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਦਸ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ ਪੂਜਾ, ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਦੇਵਾਂਗਿਰਸ ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਯਮਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਤਰਪਣ ਤੇ ਸੂਰਜ ਅਰਘ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
The Account of the Ekādaśī Vow Observed Throughout the Twelve Months
ਸਨਾਤਨ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਦੀ ਮਿਆਰੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਮੰਡਪ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ, ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਪੂਜਾ, ਹੋਮ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਸਤੋਤਰ ਪਾਠ, ਸੰਗੀਤ, ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ, ਜੈਘੋਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ। ਫਿਰ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਏਕਾਦਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਪਾਰਣ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੂਚੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਅਕਸਰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਾਨ; ਫਲ ਵਜੋਂ ਪਾਪ ਨਾਸ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਵੈਕੁੰਠ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਰੂਥਿਨੀ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ-ਅੰਨ-ਗੋਦਾਨ ਆਦਿ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ, ਨਿਰਜਲਾ ਦਾ ਪੁੰਨ ਚੌਵੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਯੋਗਿਨੀ ਦੀ ਦਾਨ-ਮਹਿਮਾ, ਸ਼ਯਨੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਪੌਰੁਸ਼ ਸੂਕਤ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਦਾ ਆਰੰਭ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੋਧਿਨੀ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ‘ਜਾਗਰਣ’ ਰੀਤਾਂ ਤੇ ਉਤਸਵੀ ਭੇਟਾਂ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਮੀ–ਏਕਾਦਸ਼ੀ–ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮ—ਭੋਜਨ ਘਟਾਉਣਾ, ਬਰਤਨ/ਆਹਾਰ ਪਾਬੰਦੀਆਂ, ਸਤਿ-ਅਹਿੰਸਾ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਯਾਸਕਤੀ ਦਾ ਤਿਆਗ—ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
The Exposition of the Dvādaśī Vow for the Twelve Months (Dvādaśī-vrata-nirṇaya and Mahā-dvādaśī Lakṣaṇas)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤਨ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਵਰਤਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਮਦਨ-ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਘਟ-ਸਥਾਪਨਾ (ਚੌਲ, ਫਲ, ਗੰਨਾ, ਚਿੱਟਾ ਵਸਤ੍ਰ, ਚੰਦਨ), ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਉਪਵਾਸ, ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸ਼ਯਿਆ, ਗਾਂ, ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਕਾਮਦੇਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਰਤ੍ਰੀ-ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਸਮੇਤ ਹਰਿ ਨੂੰ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਪੂਜ ਕੇ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਗੀਤ-ਨ੍ਰਿਤ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਹਰਿ-ਮੂਰਤੀ ਤੇ ਸ਼ਯਿਆ ਦਾਨ ਨਾਲ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਮਹੀਨੇ-ਮਹੀਨੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਰੂਪ (ਮਾਧਵ, ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ, ਸ਼੍ਰੀਧਰ, ਵਾਮਨ, ਪਦ੍ਮਨਾਭ, ਦਾਮੋਦਰ ਆਦਿ), ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਭੋਜਨ, ਅਕਸਰ ਬਾਰਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਪਾਤਰ-ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸੋਨਾ-ਚਾਂਦੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਨਿਯਮ ਹਨ। ਕਾਰਤਿਕ ਦੀ ਗੋਵਤਸ-ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਗਾਂ-ਵੱਛੇ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਸੁਰਭੀ ਅਰਘ੍ਯ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਦੁੱਧ-ਵਰਜਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਨੀਰਾਜਨ-ਵ੍ਰਤ ਮਹਾਸ਼ਾਂਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਦੀ ਦੀਪ-ਆਰਤੀ ਅਤੇ ਸੂਰਜ, ਸ਼ਿਵ, ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ, ਪਿਤ੍ਰ, ਨਾਗ ਆਦਿ ਦੀ ਕ੍ਰਮਿਕ ਪੂਜਾ; ਗੋ-ਸੰਪਦਾ ਤੇ ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਸਾਧ੍ਯ-ਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਆਦਿਤ੍ਯ ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਨਾਮ/ਰੂਪ, ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਦਯਾਪਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਰਪਣ; ਸੂਰ੍ਯਲੋਕ ਭੋਗ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਤੱਕ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ। ਅਖੰਡ-ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਰਾਤ ਦਾ ਭੋਜਨ; ਰੂਪ-ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ 108 ਗੋਬਰ ਦੇ ਪਿੰਡ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਕਸ਼ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੋਮ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦਾਨ। ਸੁਜਨਮ-ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਦਾਨ (ਘੀ, ਅਨਾਜ, ਤਿਲ, ਸੋਨਾ-ਚਾਂਦੀ, ਵਸਤ੍ਰ, ਚੰਦਨ) ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਸੂਰਜ-ਮੂਰਤੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾ-ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀਆਂ (ਤ੍ਰਿਸ੍ਪ੍ਰਿਸ਼ਾ, ਉਨ੍ਮੀਲਿਨੀ, ਵੰਜੁਲੀ, ਪਕ੍ਸ਼ਵਰਧਿਨੀ, ਜਯਾ, ਵਿਜਯਾ, ਜਯੰਤੀ, ਅਪਰਾਜਿਤਾ) ਦੇ ਲੱਛਣ, ਤਿਥੀ-ਸੰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਤੋਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਉਪਵਾਸ-ਸਥਾਨਾਂਤਰ ਦਾ ਨਿਯਮ, ਅਤੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ-ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਜੀਵਨ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
The Narration of the Trayodaśī Vow Observed Throughout the Twelve Months
ਸਨਾਤਨ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਵਰਤ-ਕਲਪ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਅਤੇ ਰਿਤੂ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਚੈਤਰ/ਮਧੁ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਦਨ/ਅਨੰਗ (ਕਾਮਦੇਵ) ਦੀ ਪੂਜਾ—ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਰੂਪ-ਰਚਨਾ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਦੀ ਚਿਤ੍ਰਕਾਰੀ, ਦੁਪਹਿਰ ਪੂਜਨ, ਵਸੰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ-ਨਮਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੰਪਤੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ—ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਾਲ ਭਰ ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਨਾਮ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ-ਉਪਹਾਰ, ਦਾਨ-ਵਿਧੀ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬੱਕਰੀ ਦਾਨ) ਅਤੇ ਨਦੀ-ਸਨਾਨ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਾ ਵਾਰੁਣੀ (ਵਾਰੁਣੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਨੀ-ਯੋਗ) ਅਤੇ ਮਹਾਮਹਾ (ਸ਼ਤਭਿਸ਼ਜ ਨਕਸ਼ਤਰ+ਸ਼ਨੀਵਾਰ+ਫਾਲਗੁਨ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ) ਵਰਗੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ ਵੀ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਰਾਧਾ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਕਾਮਦੇਵ ਵਰਤ, ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਦਾ ਦੌਰਭਾਗ੍ਯ-ਸ਼ਮਨ (ਸੂਰਜ-ਸੰਬੰਧੀ ਫੁੱਲ ਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ), ਉਮਾ–ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਬਹੁ-ਦਿਨੀ ਵਰਤ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ, ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਦਾ ਰਤੀ–ਕਾਮ ਵਰਤ (14 ਸਾਲ ਪੂਰਨਤਾ, ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਤੇ ਗੋ-ਦਾਨ), ਭਾਦਰਪਦ ਦਾ ਗੋਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰ ਲਕਸ਼ਮੀ–ਨਾਰਾਇਣ ਵਰਤ (ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਗੋ-ਦਾਨ ਮੰਤ੍ਰ), ਅਤੇ ਈਸ਼/ਆਸ਼ਵਿਨ ਦਾ ਅਸ਼ੋਕ ਵਰਤ (ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਵਿਧਵਾ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ) ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਕਾਰਤਿਕ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੀਪ-ਦਾਨ ਮੁੱਖ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਤਨਾਮ ਸਤੁਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਨੰਗ ਪੂਜਾ, ਪੌਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਨੂੰ ਘਿਉ-ਪਾਤਰ ਦਾਨ, ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਸਨਾਨ ਵਰਤ, ਫਾਲਗੁਨ ਵਿੱਚ ਕੁਬੇਰ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸੁਵਰਨ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦਾਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਧਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
The Description of the Caturdaśī Vrata Observed throughout the Twelve Months
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤਨ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੇ ਵ੍ਰਤਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ—ਸੁਗੰਧਿਤ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਅਤੇ ਬਿਲਵ ਪੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ, ਉਪਵਾਸ/ਏਕਭੁਕਤ, ਮਾਤਾ-ਪੂਜਨ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮੰਤਰ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਸਮਾਪਤੀ। ਫਿਰ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ-ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਡਸ਼ੋਪਚਾਰ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਓੰਕਾਰేశਵਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਲਿੰਗ-ਵ੍ਰਤ (ਆਟੇ ਦੇ ਲਿੰਗ ਸਮੇਤ), ਰੁਦ੍ਰ-ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਚਾਗਨੀ ਤਪ ਅਤੇ ਸੁਵਰਨ ਧੇਨੂ ਦਾਨ, ਰਿਤੂ ਅਨੁਸਾਰ ਫੁੱਲ ਅਰਪਣ ਅਤੇ ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰਾਰੋਪਣ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅਨੰਤ-ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ—ਏਕਭੁਕਤ ਰਹਿ ਕੇ ਗੇਹੂੰ ਦਾ ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਇਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਖ ਅਨੁਸਾਰ ਚੌਦਾਂ ਗੰਢਾਂ ਵਾਲਾ ਡੋਰਾ ਬੰਨ੍ਹਣਾ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਅਤੇ ਉਦਯਾਪਨ ਵਿੱਚ ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ ਮੰਡਲ, ਕਲਸ਼, ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਤਿਮਾ, ਉਪਦੇਵਤਾ ਪੂਜਾ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਦਾਨ। ਕਦਲੀ-ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਕਦਲੀ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਰੰਭਾ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਕੁੜੀਆਂ/ਸੁਮੰਗਲੀਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਕੁਝ ਮੌਤਾਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿਧੀ, ਧਰਮ-ਯਮ ਸੰਬੰਧੀ ਦਾਨ ਤੇ ਦੀਪ-ਕਰਮ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਰਤਿਕ), ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਵਿੱਚ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਬ੍ਰਹਮਕੂਰਚ (ਪੰਚਗਵ੍ਯ), ਪਾਸ਼ਾਣ-ਵ੍ਰਤ, ਵਿਰੂਪਾਖ਼ਸ਼-ਵ੍ਰਤ, ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਯਮ-ਤਰਪਣ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੀ ਮਹਾਸ਼ਿਵਰਾਤ੍ਰੀ ਤੇ ਚੌਦਾਂ ਕਲਸ਼ਾਂ ਵਾਲੀ ਸਾਂਝੀ ਉਦਯਾਪਨ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Pūrṇimā Pūrṇa-vratas: Dharmarāja-vrata, Vaṭa-Sāvitrī-vrata, and Gopadma-vrata
ਸਨਾਤਨ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੂਰਨਿਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ‘ਪੂਰਨ-ਵ੍ਰਤਾਂ’ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਚੈਤਰ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਮਨਵੰਤਰ-ਚੱਕਰ ਦੀ ਸੰਧਿ ਮੰਨ ਕੇ ਸੋਮ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਪੱਕੇ ਅੰਨ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਜਲ ਸਮੇਤ ਕਲਸ਼-ਦਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੈਸ਼ਾਖ ਪੂਰਨਿਮਾ ਸਰਵਫਲਦਾਇਨੀ ਹੈ—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਧਰਮਰਾਜ-ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਭੋਜਨ, ਜਲ-ਕਲਸ਼ ਅਤੇ ਗੋ-ਸਮ ਦਾਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਖੁਰਾਂ ਤੇ ਸਿੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਜਿਨ, ਤਿਲ, ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਵਿਦਵਾਨ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਅਤਿਸ਼ਯ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਵੀ ਕਿਹਾ—ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ-ਦਾਨ ਵਰਗਾ ਫਲ ਅਤੇ ਸੋਨੇ-ਯੁਕਤ ਜਲ-ਕਲਸ਼ ਦਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੋਕ ਨਾਸ। ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਵਟ-ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਵ੍ਰਤ: ਉਪਵਾਸ, ਵਟ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਨੂੰ ਜਲ ਦੇਣਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਗਾ ਬੰਨ੍ਹਣਾ, 108 ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਅਖੰਡ ਸੁਹਾਗ ਦੀ ਅਰਦਾਸ, ਸੁਹਾਗਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਖਾ ਕੇ ਸੁਹਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤੀ। ਆਸ਼ਾਢ ਪੂਰਨਿਮਾ ਵਿੱਚ ਗੋਪਦਮ ਵ੍ਰਤ: ਸ਼੍ਰੀ ਤੇ ਗਰੁੜ ਸਮੇਤ ਚਤੁਰਭੁਜ ਸੁਵਰਨ ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ-ਪੂਜਨ, ਪੁਰੁਸ਼ਸੂਕਤ ਪਾਠ, ਗੁਰੂ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਹ-ਪਰ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ।
The Description of the Glory of the Purāṇa (Purāṇa-Māhātmya)
ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਨਕਾਦਿ ਕੁਮਾਰ ਨਾਰਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਿਵ-ਆਗਮ ਦਾ ਸਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ‘ਜੀਵੰਤ ਤੀਰਥ’ ਵਾਂਗ ਵਿਚਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ-ਗਿਆਨ ਲੈ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੈਲਾਸ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਕੈਲਾਸ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਛਟਾ—ਵਨਸਪਤੀ, ਪੰਛੀ, ਸਿੱਧ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਲਕਨੰਦਾ—ਦਾ ਕਾਵ੍ਯਮਈ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਕਪਰਦਿਨ/ਵਿਰੂਪਾਖ਼ਸ਼/ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਨੂੰ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿਚ ਆਸੀਨ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਾਰਦ ਪਸ਼ੁ–ਪਾਸ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਂਭਵ ਗਿਆਨ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਅਸ਼ਟਾਂਗ-ਯੋਗ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਨਾਰਦ ਨਾਰਾਇਣ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਪੁਰਾਣ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਦਾ ਹੈ—ਵੇਦ-ਸਮ ਪ੍ਰਮਾਣਤਾ, ਮੰਦਰਾਂ ਤੇ ਵਿਦਵਤ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਦਾ ਫਲ, ਮਥੁਰਾ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਸੇਤੁ, ਕਾਂਚੀ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਆਦਿ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਪੁੰਨ, ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾਨ, ਹੋਮ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਨਾਲ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮੰਨ ਕੇ ਨਾਰਦ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿਚ ਸਰਵੋਤਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਸਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਸੂਤ ਵਿਆਸ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।