The Exposition of the Anukramaṇī (Index/Summary) of the Liṅga Purāṇa
ਬ੍ਰਹਮਾ ਲਿੰਗਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਸ਼ੈਵ ਪੁਰਾਣ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਪਾਠ ਨਾਲ ਭੁਕਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ। ਅਗਨਿਮਯ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਥਾ-ਢਾਂਚਾ ਅਗਨੀ-ਕਲਪ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਰਚਿਤ, ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਨਯਸਤ, ਲਗਭਗ 11,000 ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ੇ—ਆਰੰਭਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਸੰਖੇਪ ਆਦਿ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਯੋਗ ਉਪਦੇਸ਼, ਕਲਪ ਵਰਣਨ, ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਅੰਬਾ ਦਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਸੰਵਾਦ, ਦਧੀਚੀ, ਯੁਗਧਰਮ, ਭੁਵਨਕੋਸ਼, ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰ ਵੰਸ਼, ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਪਸ਼ੂ-ਪਾਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਸ਼ਿਵ ਵਰਤ, ਆਚਾਰ, ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ, ਅਰਿਸ਼ਟ ਲੱਛਣ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਆਂ, ਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ, ਅੰਧਕ, ਵਰਾਹ-ਨਰਸਿੰਹ, ਜਲੰਧਰ ਵਧ, ਸ਼ਿਵ ਸਹਸ੍ਰਨਾਮ, ਦਕਸ਼ ਯਜ੍ਞ ਵਿਧਵੰਸ, ਕਾਮ ਦਹਨ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਵਿਵਾਹ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਫਾਲਗੁਣ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਤਿਲਧੇਨੂ ਸਮੇਤ ਲਿਖਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਦਾ ਦਾਨ ਮਹਾਪੁਣ੍ਯ; ਸੁਣਨ-ਪਾਠ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । श्रृणु पुत्र प्रवक्ष्यामि पुराणं लिंगसंज्ञितम् । पठतां श्रृण्वतां चैव भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥ १ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਸੁਣ; ਮੈਂ ਹੁਣ ‘ਲਿੰਗ’ ਨਾਮਕ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਜੋ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ ॥੧॥
Verse 2
यच्च लिंगाभिधं तिष्ठन्वह्निलिंगे हरोऽभ्यधात् । मह्यं धर्मादिसिद्ध्यर्थं मग्निकल्पकथाश्रयम् ॥ २ ॥
ਅਤੇ ‘ਲਿੰਗ’ ਨਾਮਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਅਗਨੀ-ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ—ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੇਰੇ ਲਈ ਧਰਮ ਆਦਿ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਵਰਣਨ ਅਗਨੀਕਲਪ ਦੀ ਕਥਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ” ॥੨॥
Verse 3
तदेव व्यासदेवेन भागद्वयसमन्वितम् । पुराणं लिंगमुदितं बह्वाख्यानविचित्रितम् ॥ ३ ॥
ਉਹੀ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਆਸਦੇਵ ਨੇ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ; ਉਹੀ ‘ਲਿੰਗ ਪੁਰਾਣ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਉਪਾਖਿਆਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ ॥੩॥
Verse 4
तदेकादशसाहस्रं हरमाहात्म्यसूचकम् । परं सर्वपुराणानां सारभूतं जगत्त्रये ॥ ४ ॥
ਇਹ ਗਿਆਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਅਤੇ ਸਾਰ-ਸਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ॥੪॥
Verse 5
पुराणोपक्रमे प्रश्नः सृष्टिः संक्षेपतः पुरा । योगाख्यानं ततः प्रोक्तं कल्पाख्यानं ततः परम् ॥ ५ ॥
ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯੋਗ ਦਾ ਆਖਿਆਨ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਲਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
लिंगोद्भवस्तदंबा च कीर्तिता हि ततः परम् । सनत्कुमारशैलादिसंवादश्चाथ पावनः ॥ ६ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਿੰਗ ਦਾ ਉਦਭਵ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅੰਬਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ੈਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦਾ ਪਾਵਨ ਸੰਵਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
ततो दाधीचचरितं युगधर्मनिरूपणम् । ततो भुवन कोशाख्या सूर्यसोमान्वयस्ततः ॥ ७ ॥
ਫਿਰ ਦਧੀਚੀ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੁਗ-ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਭੁਵਨ-ਕੋਸ਼’ ਨਾਮਕ ਭਾਗ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਤੇ ਸੋਮ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
ततश्च विस्तरात्सर्गस्त्रिपुराख्यानकं तथा । लिंगप्रतिष्ठा च ततः पशुपाशविमोक्षणम् ॥ ८ ॥
ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (ਸਰਗ) ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦਾ ਆਖਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਪਾਸ਼ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
शिवव्रतानि च तथा सदाचारनिरूपणम् । प्रायश्चितान्यरिष्टानि काशीश्रीशैलवर्णनम् ॥ ९ ॥
ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਸਦਾਚਾਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ, ਅਰਿਸ਼ਟਾਂ (ਅਪਸ਼ਕੁਨ-ਆਪਦਾ) ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 10
अंधकाख्यानकं पश्चाद्वाराहचरितं पुनः । नृसिंहचरितं पश्चाज्जलंधरवधस्ततः ॥ १० ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਧਕ ਦਾ ਆਖਿਆਨ, ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਵਰਾਹ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ; ਤਦੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਚਰਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਲੰਧਰ-ਵਧ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
शैवं सहस्रनामाथ दक्षयज्ञविनाशनम् । कामस्य दहनं पश्चाद्गिरिजायाः करग्रहः ॥ ११ ॥
ਅਗੋਂ ਸ਼ੈਵ ਸਹਸ੍ਰਨਾਮ, ਫਿਰ ਦਕਸ਼ ਯੱਗ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਮ ਦਾ ਦਹਨ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਿਰਿਜਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਦਾ ਕਰਗ੍ਰਹਣ (ਵਿਆਹ) ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Verse 12
ततो विनायकाख्यानं नृपाख्यानं शिवस्य च । उपमन्युकथा चापि पूर्वभाग इतीरितः ॥ १२ ॥
ਫਿਰ ਵਿਨਾਇਕ ਦਾ ਆਖਿਆਨ, ਰਾਜੇ ਦਾ ਆਖਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ; ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਦੀ ਕਥਾ ਭੀ—ਇਸੇ ਨੂੰ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 13
विष्णुमाहात्म्यकथनमंबरीषकथा ततः । सनत्कुमारनंदीशसंवादश्च पुनर्मुने ॥ १३ ॥
ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਦਾ ਕਥਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ; ਅਤੇ ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੁੜ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਤੇ ਨੰਦੀਸ਼ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
शिवमाहात्म्यसंयुक्तः स्नानयागादिकं ततः । सूर्यपूजाविधिश्चैव शिवपूजा च मुक्तिदा ॥ १४ ॥
ਸ਼ਿਵ-ਮਹਾਤਮ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਸਨਾਨ, ਯਾਗ ਆਦਿ ਵਿਧੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਸੂਰਜ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 15
दानानि बहुधाक्तानि श्राद्धप्रकरणं ततः । प्रतिष्ठातं त्रमुदितं ततोऽघोरस्य कीर्तनम् ॥ १५ ॥
ਫਿਰ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦਾਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਪ੍ਰਕਰਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਤ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਮੁਦਿਤ ਦੀ ਕਥਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਅਘੋਰ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 16
वज्रेश्वरी महाविद्या गायत्रीमहिमा ततः । त्र्यंबकस्य च माहात्म्यं पुराणश्रवणस्य च ॥ १६ ॥
ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵਜ੍ਰੇਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਮਹਾਵਿਦਿਆ, ਫਿਰ ਗਾਇਤਰੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ; ਅਤੇ ਤ੍ਰਯੰਬਕ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਤੇ ਪੁਰਾਣ ਸੁਣਨ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 17
एवं चोपरिभागस्ते लैंगस्य कथितो मया । व्यासेन हि निबद्धस्य रुद्रामाहात्म्यसूचितः ॥ १७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਲਿੰਗ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰ (ਉਪਰਲੇ) ਭਾਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਨਿਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 18
लिखित्वैतत्पुराणं तु तिलधेनुसमन्वितम् । फाल्गुन्यां पूर्णिमायां यो दद्याद्भक्त्या द्विजातये ॥ १८ ॥
ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਲਿਖਵਾ ਕੇ, ਤਿਲ-ਧੇਨੂ ਦੇ ਦਾਨ ਸਮੇਤ, ਜੋ ਫਾਲਗੁਣ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 19
स लभेच्छिवसायुज्यं जरामरणवर्जितम् । यः पठेच्छृणुयाद्वापि लैंगं पापापहं नरः ॥ १९ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਿੰਗ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
स भुक्तभोगो लोकेऽस्मिन्नंते शिवपुरं व्रजेत् । लिंगानुक्रमणीमेतां पठेद्यः श्रृणुयात्तथा ॥ २० ॥
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗ ਕੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਉਹ ਸ਼ਿਵਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਇਸ ਲਿੰਗਪੁਰਾਣ ਦੀ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ।
Verse 21
तावुभौ शिवभक्तौ तु लोकद्वितयभोगिनौ । जायतां गिरिजाभर्तुः प्रसादान्नात्र संशयः ॥ २१ ॥
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਿਵਭਗਤ, ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਭੋਗੀ—ਗਿਰਿਜਾਪਤੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਣ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 22
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे लिंगपुराणानुक्रमणीनिरूपणं नाम द्व्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ, ਬ੍ਰਿਹਦੁਪਾਖਿਆਨ, ਚੌਥੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਲਿੰਗਪੁਰਾਣ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣੀ ਨਿਰੂਪਣ’ ਨਾਮਕ ਇਕ ਸੌ ਦੂਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
It functions as a traditional knowledge map—identifying the Liṅga Purāṇa’s internal sequence of doctrines, myths, rituals, and tīrtha materials—so that reciters, students, and commentators can locate themes (vrata-kalpa, prāyaścitta, mokṣa-dharma) within a coherent Purāṇic curriculum.
It praises hearing and recitation as sin-destroying and liberation-granting, and additionally highlights a gifting rite: commissioning a written copy and offering it with a tila-dhenu (sesame-cow gift) to a dvija on Phālguna Pūrṇimā, performed with devotion.