The Exposition of the Saptamī Vow Observed Across Twelve Months (Saptamī-vrata-prakāśana)

Verse 1

सनातन उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि सप्तम्यास्ते व्रतान्यहम् । यानि कृत्वा नरो भक्त्या सूर्यसायुज्यमाप्नुयात् ॥ १ ॥

ਸਨਾਤਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਾਰਦ, ਸੁਣ; ਮੈਂ ਸਪਤਮੀ ਦੇ ਵਰਤ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਕਰੇ, ਉਹ ਸੂਰਜਦੇਵ ਨਾਲ ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 2

चैत्रे तु शुक्लसप्तम्यां बहिः स्नानं समाचरेत् । स्थंडिले गोमयालिप्ते गौरमृत्तिकयास्तृते ॥ २ ॥

ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਸਨਾਨ ਕਰੇ; ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਲਿਪੇ ਅਤੇ ਗੌਰ/ਪੀਲ੍ਹੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਵਿਛਾਏ ਸਥੰਡਿਲ ਉੱਤੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਆਚਰਨ ਕਰੇ।

Verse 3

लिखित्वाष्टदलं पद्मं कर्णिकायां विभावम् । विन्यसेत्पूर्वपत्रे तु देवौ द्वौ कृतधातुकौ ॥ ३ ॥

ਅੱਠ ਦਲਾਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ ਬਣਾਕੇ ਉਸ ਦੀ ਕਰਨਿਕਾ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਭਾਵ’ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਦਲ ਉੱਤੇ ਧਾਤੂ ਦੇ ਬਣੇ ਦੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਨ੍ਯਸਤ ਕਰੇ।

Verse 4

आग्नेयं च न्यसेन्पत्रे गंधर्वौ कृतकारकौ । दक्षिणे च न्यसेत्पत्रे तथैव राक्षसद्वयम् ॥ ४ ॥

ਆਗਨੇਯ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ) ਦਲ ਉੱਤੇ ‘ਕ੍ਰਿਤ’ ਤੇ ‘ਕਾਰਕ’ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਗੰਧਰਵ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਦਲ ਉੱਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋ ਰਾਖਸ਼ ਵੀ ਵਿਨ੍ਯਸਤ ਕਰੇ।

Verse 5

आकृतौ द्वौ न्यसेत्पत्रे नैर्ऋते मुनिसत्तम । काद्रवेयौ महानागौ पश्चिमे कृतचारकौ ॥ ५ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਨੈਰ੍ਰਿਤ (ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ) ਦਲ ਉੱਤੇ ਦੋ ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਦਲ ਉੱਤੇ ‘ਕ੍ਰਿਤਚਾਰਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਦ੍ਰਵੇਯ ਦੋ ਮਹਾਨਾਗ ਵਿਨ੍ਯਸਤ ਕਰੇ।

Verse 6

वायव्य यातुधानौ द्वौ उत्तरे च ऋषिद्वयम् । ऐशान्ये विन्यसेत्पत्पे ग्रहमेको द्विजोत्तम ॥ ६ ॥

ਵਾਯਵ੍ਯ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਯਾਤੁਧਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਜੋੜ ਰੱਖੇ। ਈਸ਼ਾਨ ਕੋਣ ਵਿੱਚ ਕਮਲ-ਯੰਤਰ ਉੱਤੇ ਇਕੋ ਗ੍ਰਹਿ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ।

Verse 7

तेषां संपूजनं कार्यं गंधमाल्यानुलेपनैः । दीपैर्धूपैः सनैवेद्यैस्तांबूलक्रमुकादिभिः ॥ ७ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਸੁਗੰਧ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਲੇਪ ਨਾਲ ਕਰੇ। ਦੀਪ-ਧੂਪ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਤੇ ਤਾਂਬੂਲ, ਸੁਪਾਰੀ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰੇ।

Verse 8

एवं संपूज्य होमं तु घृतेनाष्टशतं चरेत् । सूर्यस्याष्टाष्ट चान्येषां प्रदद्यादाहुतीः क्रमात् ॥ ८ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਅੱਠ ਸੌ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਾ ਹੋਮ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਚੌਂਸਠ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ।

Verse 9

नाममंत्रेण वेद्यां वा ततः पूर्णाहुतिं ददेत् । दक्षिणा च ततो देया द्विजेभ्यः शक्तितो द्विज ॥ ९ ॥

ਫਿਰ ਨਾਮ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ (ਜਾਂ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ) ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਦੇਵੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਵੇ।

Verse 10

एतत्कृत्वा विधानं तु सर्वसौख्यमवाप्नुयात् । देहांते मण्डलं भानोर्भत्त्वा गच्छेत्परं पदम् ॥ १० ॥

ਇਹ ਵਿਧਾਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਦੇਹਾਂਤ ਵੇਲੇ ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 11

वैशाखशुक्लसप्तम्यां जह्नुना जाह्नवी स्वयम् । क्रोधात्पीता पुनस्त्यक्ता कर्णरंध्रात्तु दक्षिणात् ॥ ११ ॥

ਵੈਸਾਖ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ਮੁਨੀ ਜਹਨੂ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਆਪ ਹੀ ਜਾਹਨਵੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਪੀ ਲਿਆ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਕੰਨ ਦੇ ਰੰਧਰ ਤੋਂ ਮੁੜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।

Verse 12

तां तत्र पूजयेत्स्नात्वा प्रत्यूषे विमले जले । गंधपुष्पाक्षताद्यैश्च सर्वैरेवोपचारकैः ॥ १२ ॥

ਪ੍ਰਤਿਊਸ਼ ਵੇਲੇ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਓਥੇ ਹੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ, ਅੱਖਤ ਆਦਿ ਅਤੇ ਸਭ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 13

ततो घटसहस्रं तु देयं गंगाव्रते त्विदम् । भक्त्या कृतं सप्तकुलं नयेत्स्वर्गमसंशयः ॥ १३ ॥

ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਗੰਗਾ-ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਘੜਿਆਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਵ੍ਰਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੱਤ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 14

कमलव्रतमप्यत्र प्रोक्तं तद्विधिरुच्यते । तिलमात्रं तु सौवर्णं विधाय कमलं शुभम् ॥ १४ ॥

ਇੱਥੇ ਕਮਲ-ਵ੍ਰਤ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਉਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਿਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮਾਪ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕਮਲ ਬਣਾਏ।

Verse 15

वस्त्रयुग्मावृतं कृत्वा गंधधूपादिनार्चयेत् । नमस्ते पद्महस्ताय नमस्ते विश्वधारिणे ॥ १५ ॥

ਦੋ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਸੁਗੰਧ, ਧੂਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਖੇ— “ਪਦਮ-ਹਸਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਵਿਸ਼ਵ-ਧਾਰਣਹਾਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।”

Verse 16

दिवाकर नमस्तुभ्यं प्रभाकर नमोऽस्तु ते । इति संप्रार्थ्य देवेशं सूर्ये चास्तमुपागते ॥ १६ ॥

ਹੇ ਦਿਵਾਕਰ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਪ੍ਰਭਾਕਰ! ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵੇਸ਼ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਦ ਵਿਧੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ।

Verse 17

सोदकुंभं तु तत्पद्मं कपिलां च द्विजेऽर्पयेत् । तद्दिने तूपवस्तव्यं भोक्तव्यं च परेऽहनि ॥ १७ ॥

ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਘੜਾ, ਉਹ ਕਮਲ ਅਤੇ ਕਪਿਲਾ ਗਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਉਸ ਦਿਨ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।

Verse 18

संभोज्य ब्राह्मणान्भक्त्या व्रतसाकल्यमाप्नुयात् । निबव्रतं च तत्रेव तद्विधानं श्रृणुष्व मे ॥ १८ ॥

ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਿਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਵ੍ਰਤ-ਸਮਾਪਤੀ ਦਾ ਨਿਯਮ ਕਰ; ਉਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ।

Verse 19

निंबपत्रैः स्मृता पूजा भास्करस्य द्विजोत्तम । खखोल्कायेति मंत्रेण प्रणवाद्येन नारद ॥ १९ ॥

ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ! ਭਾਸਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਿੰਮ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਰਦ! ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਖਖੋਲਕਾਇ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਇਹ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 20

निंबपत्रं ततोऽश्नीयाच्छयेद्भूमौ च वाग्यतः । द्विजान्परेऽह्नि संभोज्य स्वयं भुंजीत बंधुभिः ॥ २० ॥

ਫਿਰ ਨਿੰਮ ਦੇ ਪੱਤੇ ਖਾਏ ਅਤੇ ਮੌਨ ਧਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੌਵੇ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਆਪ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।

Verse 21

निंबपत्रव्रतं चैतत्कर्तॄणां सर्वसौख्यदम् । सप्तमी शर्कराख्यैषा प्रोक्ता तच्चापि मे श्रृणु ॥ २१ ॥

ਇਹ ‘ਨਿੰਬ-ਪੱਤਰ ਵਰਤ’ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੁਖ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਪਤਮੀ ‘ਸ਼ਰਕਰਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣੋ।

Verse 22

अमृतं पिबतो हस्तात्सूर्यस्यामृतबिंदवः । निष्पेतुर्भुवि चोत्पन्नाः शालिमुद्गयवेक्षवः ॥ २२ ॥

ਸੂਰਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਂਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੈ ਕੇ ਚੌਲ, ਮੂੰਗ, ਜੌ ਅਤੇ ਗੰਨਾ ਬਣ ਗਈਆਂ।

Verse 23

शर्करा च ततस्तस्मादिक्षुसारामृतोपमा । इष्टा रवेरतः पुण्या शर्करा हव्यकव्ययोः ॥ २३ ॥

ਉਸ ਗੰਨੇ ਦੇ ਸਾਰ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ ਸ਼ਰਕਰਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਰਕਰਾ ਰਵੀ (ਸੂਰਜ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਹਵਿ ਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਵ੍ਯ ਦੋਹਾਂ ਅਰਪਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੰਨਦਾਇਨੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 24

शर्करासप्तमी चैव वाजिमेधफलप्रदा । सर्वदुःखोपशमनी पुत्रसंततिवर्धिनी ॥ २४ ॥

‘ਸ਼ਰਕਰਾ-ਸਪਤਮੀ’ ਵਰਤ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦਾ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਸੰਤਾਨ ਤੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਵਾਧਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 25

अस्यांतु शर्करादानं शर्कराभोजनं तथा । कर्तव्यं हि प्रयत्नेन व्रतमेतद्रविप्रियम् ॥ २५ ॥

ਇਸ ਦਿਨ ਸ਼ਰਕਰਾ ਦਾ ਦਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਕਰਾ ਦਾ ਭੋਜਨ ਵੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਰਤ ਰਵੀ (ਸੂਰਜ) ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।

Verse 26

यः कुर्यात्परया भक्त्या स वै सद्गतिमाप्नुयात् । ज्येष्ठे तु शुक्लसप्तम्यां जात इंद्रो रविः स्वयम् ॥ २६ ॥

ਜੋ ਇਹ ਕਰਮ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਸਦਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ਆਪ ਇੰਦਰ ਰਵੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ।

Verse 27

तं संपूज्य विधानेन सोपवासो जितेंद्रियः । स्वर्गतिं लभते विप्र देवेंद्रस्य प्रसादतः ॥ २७ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਜੋ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਪਵਾਸ ਰੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਉਹ ਦੇਵੇਂਦ੍ਰ ਇੰਦਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 28

आषाढशुक्लसप्तम्यां विवस्वान्नाम भास्करः । जातस्तं तत्र संप्रार्च्य गन्धपुष्पादिभिः पृथक् ॥ २८ ॥

ਆਸਾੜ੍ਹ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ਭਾਸਕਰ ‘ਵਿਵਸਵਾਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਉੱਥੇ ਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਵੱਖ ਵੱਖ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 29

लभते सूर्यसायुज्यं विप्रेंद्रात्र न संशयः । श्रावणे शुक्लसप्तम्यामव्यंगाख्यं व्रतं शुभम् ॥ २९ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ! ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ‘ਅਵ੍ਯੰਗ’ ਨਾਮਕ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਵਰਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 30

कार्पासं तु चतुर्हस्तं सार्द्ध वस्त्रं हि गोपतेः । पूजांते प्रीतये देयं व्रतमेतच्छुभावहम् ॥ ३० ॥

ਗੋਪਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਪੂਜਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਹੱਥ ਮਾਪ ਦਾ ਕਪਾਹ ਦਾ ਕੱਪੜਾ, ਯੋਗ ਪਹਿਰਾਵੇ ਸਮੇਤ, ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਤ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 31

यदि चेद्धस्तयुक्तेयं तदा स्यात्पापनाशिनी । अस्यां दानं जपो होमः सर्वं चाक्षय्यतां व्रजेत् ॥ ३१ ॥

ਜੇ ਇਹ ਵਰਤ/ਪੁੰਨ-ਕਾਲ ਹਸਤ ਨਕਸ਼ਤਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਦਾਨ, ਜਪ, ਹੋਮ—ਸਭ ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਯ) ਪੁੰਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 32

भाद्रे तु शुक्लसप्तम्याममुक्ताभरणव्रतम् । सोमस्य तु महेशस्य पूजनं चात्र कीर्तितम् ॥ ३२ ॥

ਭਾਦਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਸੱਤਮੀ ਨੂੰ ‘ਅਮੁਕਤਾਭਰਣ’ ਨਾਮ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਸੋਮ-ਸਰੂਪ ਮਹੇਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 33

गंगादिभिः षोडशभिरुपचारैः समर्चनम् । प्रार्थ्य प्रणम्य विसृजेत्सर्वकामसमृद्धये ॥ ३३ ॥

ਗੰਗਾ-ਜਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ (ਦੇਵ ਦੀ) ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਵਿਸਰਜਨ/ਸਮਾਪਤੀ ਕਰੇ—ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ।

Verse 34

फलसप्तमिका चेयं तद्विधानमुदीर्यते । नालिकेरं च वृंताकं नारंगं बीजपूरकम् ॥ ३४ ॥

ਇਹ ‘ਫਲ-ਸੱਤਮੀ’ ਹੈ; ਹੁਣ ਇਸ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਨਾਰੀਅਲ, ਬੈਂਗਣ, ਸੰਤਰਾ ਅਤੇ ਬੀਜਪੂਰਕ (ਵੱਡਾ ਨਿੰਬੂ/ਸਿਟ੍ਰਨ) ਅਰਪਣ/ਵਰਤਣੇ ਹਨ।

Verse 35

कूष्मांडं बृहतीपूगमिति सप्त फलानि वै । महादेवस्य पुरतो विन्यस्यापरदोरकम् ॥ ३५ ॥

ਕੂਸ਼ਮਾਂਡ (ਐਸ਼ ਗੋਰਡ/ਕੁਮ੍ਹੜਾ), ਬ੍ਰਿਹਤੀ-ਫਲ ਅਤੇ ਪੂਗ (ਸੁਪਾਰੀ) ਆਦਿ—ਇਹ ਸੱਤ ਫਲ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਬਾਂਹ ‘ਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਸੂਤਰ ਬੰਨ੍ਹੇ।

Verse 36

सप्ततन्तुकृतं सप्तग्रंथियुक्तं द्विजोत्तम । संपूज्य परया भक्त्या धारयेद्वामके करे ॥ ३६ ॥

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਸੱਤ ਤੰਤਾਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਗੰਢਾਂ ਵਾਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੂਤਰ ਨੂੰ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜ ਕੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰ।

Verse 37

स्त्री नरो दक्षिणे चैव यावद्वर्षं समाप्यते । संभोज्य विप्रान्सप्तैव पायसेन विसृज्यस तान् ॥ ३७ ॥

ਇਸਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵਜੋਂ ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੱਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪਾਇਸ ਖੁਆ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕਰ।

Verse 38

स्वयं भुंजीत मतिमान् व्रतसंपूर्तिहेतवे । फलानि तानि देयानि सप्तस्वपि द्विजेषु च ॥ ३८ ॥

ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਆਪ ਵੀ (ਵ੍ਰਤ ਦਾ) ਆਹਾਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਉਹ ਫਲ ਸੱਤੋਂ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰੇ।

Verse 39

एवं तु सप्त वर्षाणि कृत्वोपास्य यथाविधि । सायुज्यं लभते विप्र महादेवस्य तद्व्रती ॥ ३९ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਤ ਸਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਉਹ ਵ੍ਰਤੀ ਮਹਾਦੇਵ ਨਾਲ ਸਾਯੁਜ੍ਯ (ਏਕਤਾ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 40

आश्विने शुक्लपक्षे तु विज्ञेया शुभसप्तमी । तस्यां कृतस्नानपूजो वाचयित्वा द्विजोत्तमान् ॥ ४० ॥

ਆਸ਼ਵਿਨ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਸਪਤਮੀ ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਿਨ ਸਨਾਨ-ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮਾਂ ਤੋਂ ਪਾਠ ਕਰਵਾਏ।

Verse 41

आरभ्य कपिलांगां च संपूज्य प्रार्थयेत्ततः । त्वामहं दद्मि कल्याणि प्रीयतामर्यमा स्वयम् ॥ ४१ ॥

ਵਿਧੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਕੇ ਕਪਿਲਾਂਗਾ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਰਦਾਸ ਕਰੇ— “ਹੇ ਕਲਿਆਣੀ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ (ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ) ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਆਪ ਆਰਯਮਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ।”

Verse 42

पालय त्वं जगत्कृत्स्नं यतोऽसि धर्मसम्भवा । इत्युक्त्वा वेदविदुषे दत्त्वा कृत्वा च दक्षिणाम् ॥ ४२ ॥

“ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਧਰਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈਂ”— ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਵੇਦ-ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਭੇਟ ਕਰੇ।

Verse 43

नमस्कृत्य स्वयं विप्र विसृजेत्प्राशयेत्वरवयम् । पंचगव्यं व्रतं चेत्थं विधाय श्वो द्विजोत्तमान् ॥ ४३ ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਪ੍ਰਾਸ਼ਨ ਕਰਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਵ੍ਰਤ ਕਰਕੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮਾਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਤੇ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ।

Verse 44

भोजयित्वा स्वयं चाद्यात्तदन्नं द्विजशेषितम् । कृतं ह्येतद्व्रतं विप्र सुभाष्यं श्रद्धयान्वितः ॥ ४४ ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਫਿਰ ਆਪ ਉਹੀ ਅੰਨ ਖਾਏ ਜੋ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚਿਆ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਇਹ ਵ੍ਰਤ ਹੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 45

देवदेवप्रसादेन भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् । अथ कार्तिकशुक्लायां शाकाख्यं सप्तमीव्रतम् ॥ ४५ ॥

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਕਾਰਤਿਕ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ‘ਸ਼ਾਕ’ ਨਾਮਕ ਵ੍ਰਤ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 46

तस्यां तु सप्तशाकानि सस्वर्णकमलानि च । प्रदद्यात्सप्तविप्रेभ्यः शाकाहारस्ततः स्वयम् ॥ ४६ ॥

ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸਾਕ-ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਵਰਨ ਕਮਲ-ਫੁੱਲ ਸੱਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਆਪ ਸਾਕਾਹਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਭਾਅ ਕਰੇ।

Verse 47

द्वितीयेऽह्नि द्विजान्भोज्य दत्वा तेभ्योऽन्नदक्षिणाम् । विसृज्य बंधुभिः सार्द्धं स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ ४७ ॥

ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਨ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਵੇ; ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪ ਭੋਜਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਬੋਲ ਸੰਯਮ ਰੱਖੇ।

Verse 48

मार्गस्य सितसप्तम्यां मित्रव्रतमुदाहृतम् । यद्विष्णोर्दक्षिणं नेत्रं तदेव कृतवानिह ॥ ४८ ॥

ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ‘ਮਿਤ੍ਰ-ਵ੍ਰਤ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਸੱਜਾ ਨੇਤਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਇੱਥੇ ਇਸ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੱਤ ਰੂਪ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 49

अदित्यां कश्यपाज्जज्ञे मित्रो नामा दिवाकरः । अतोऽस्यां पूजनं तस्य यथोक्तविधिना द्विज ॥ ४९ ॥

ਅਦਿਤੀ ਤੋਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ‘ਮਿਤ੍ਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਦਿਵਾਕਰ ਜਨਮਿਆ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦਵਿਜ, ਇਸ ਦਿਨ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਯਥੋਕਤ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 50

कृत्वा द्विजान्भोजयित्वा सप्तैव मधुरादिना । सुवर्णदक्षिणां दत्वा विसृज्याश्नीत च स्वयम् ॥ ५० ॥

ਕ੍ਰਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਪਦਾਰਥ ਆਦਿ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਏ; ਸੁਵਰਨ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।

Verse 51

कृत्वैतद्विधिना लोकं सृर्य्यस्य व्रजति ध्रुवम् । द्विजो ब्राह्मं तथा शूद्रः सत्कुले जन्म चाप्नुयात् ॥ ५१ ॥

ਇਸ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੂਰਜਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਸਤਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 52

पौषस्य शुक्लसप्तम्यां व्रतं चाभयसंज्ञितम् । उपोष्य भानुं त्रिःसन्ध्यं समभ्यर्च्य धरास्थितः ॥ ५२ ॥

ਪੌਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ‘ਅਭਯ’ ਨਾਮ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਸਵੇਰ-ਦੁਪਹਿਰ-ਸ਼ਾਮ ਤਿੰਨਾਂ ਸੰਧਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਨੂ ਦੀ ਭਲੀਭਾਂਤ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 53

क्षीरसिक्तान्नसंबद्धं मोदकं प्रस्थसंमितम् । द्विजाय दत्वा भोज्यान्यान्सप्ताष्टभ्यश्च दक्षिणाम् ॥ ५३ ॥

ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜੇ ਅੰਨ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥ ਮਾਪ ਦਾ ਮੋਦਕ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇ। ਅਤੇ ਸੱਤ ਜਾਂ ਅੱਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭੋਜਨ ਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇ।

Verse 54

पृथवी वा सुवर्णं वा विसृज्याश्नीत च स्वयम् । अभयाख्यं व्रतं त्वेतत्सर्वस्याभयदं स्मृतम् ॥ ५४ ॥

ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਂ ਸੋਨਾ ਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਆਪ ਭੋਜਨ ਕਰੇ। ਇਹ ‘ਅਭਯ’ ਨਾਮ ਦਾ ਵਰਤ ਸਭ ਨੂੰ ਨਿਰਭੈਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 55

मार्तंडाख्यं व्रतं नाम कथयंति द्विजाः परे । एकमेवेति च प्रोक्तमेकदैवतया बुधैः ॥ ५५ ॥

ਕੁਝ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨ ਦਵਿਜ ‘ਮਾਰਤੰਡ’ ਨਾਮ ਦੇ ਵਰਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਇੱਕ ਹੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇਕੋ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 56

माघे तु कृष्णसप्तम्यां व्रतं सर्वाप्तिसंज्ञकम् । समुपोष्य दिने तस्मिन्सम्पूज्यादित्यबिम्बकम् ॥ ५६ ॥

ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ‘ਸਰਵਾਪਤੀ’ ਨਾਮ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਿਨ ਪੂਰਾ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਦਿਤ੍ਯ ਦੇ ਸੂਰਜ-ਬਿੰਬ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 57

सौवर्णं गंधपुष्पाद्यैः कृत्वा रात्रौ च जागरम् । परेऽह्नि विप्रान्सम्भोज्य पायसेन तु सप्त वै ॥ ५७ ॥

ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੋਨੇ ਦਾ ਅਰਪਣ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਗਰਣ ਕਰੇ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਪਾਇਸ (ਖੀਰ) ਨਾਲ ਸੱਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ।

Verse 58

दक्षिणां नालिकेराणि तेभ्यो दत्वा गुरुं ततः । सौवर्णं तु रवेर्बिम्बं युक्तं दक्षिणयान्यया ॥ ५८ ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਰੀਅਲ ਰੂਪ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ, ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਰਵੀ ਦੇ ਬਿੰਬ ਵਾਲਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਚੱਕਰ ਵਾਧੂ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 59

समर्प्य च भृशं प्रार्थ्य विसृज्याद्यात्स्वयं ततः । एतत्सर्वाप्तिदं नाम संप्रोक्तं सार्वकामिकम् ॥ ५९ ॥

ਉਹ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰਕੇ ਆਪ ਚਲਾ ਜਾਵੇ। ਇਹ ‘ਸਰਵਾਪਤਿਦ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਵਰਤ ਸਭ ਧਰਮਸੰਗਤ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 60

व्रतस्यास्य प्रभावेण द्वैतं सिध्येद्धि सर्वथा । माघस्य शुक्लसप्तम्यामचलाख्यं व्रतं स्मृतम् ॥ ६० ॥

ਇਸ ਵਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਦ੍ਵੈਤ ਫਲ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਘ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ‘ਅਚਲ’ ਨਾਮ ਦਾ ਵਰਤ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 61

त्रिलोचनजयंतीयं सर्वपापहरा स्मृता । रथाख्या सप्तमी चेयं चक्रवर्तित्वदायिनी ॥ ६१ ॥

ਇਹ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ-ਜਯੰਤੀ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਰਥਾ-ਸਪਤਮੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਇਹ ਸਪਤਮੀ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਪਦ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।

Verse 62

अस्यां समर्च्य सवितुः प्रतिमां तु हैमीं हैमाश्वयुक्तरथगां तु ददेत्सहेभाम् । यो भावभक्तिसहितः स गतो हि लोकं शम्भोः स मोदत इहापि च भुक्तभोगः ॥ ६२ ॥

ਇਸ ਮੌਕੇ ‘ਸਵਿਤਾ’ (ਸੂਰਜ) ਦੀ ਸੁਵਰਨ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸੁਵਰਨ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਥ ਹਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਕੰਮ ਭਾਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਵੀ ਭੋਗ-ਸੰਪਦਾ ਭੋਗ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 63

भास्करी सप्तमी चेयं कोटिभास्वद्ग्रहोपमा । अरुणोदयवेलायामस्यां स्नानं विधीयते ॥ ६३ ॥

ਇਹ ਭਾਸਕਰੀ ਸਪਤਮੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਰੋੜਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਦਿਪਤੀ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਅਰੁਣੋਦਯ ਵੇਲੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।

Verse 64

अर्कस्य च बदर्याश्च सप्त सप्त दलानि वै । निधाय शिरसि स्नायात्सप्तजन्माघशांतये ॥ ६४ ॥

ਅਰਕ ਦੇ ਸੱਤ ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਬਦਰੀ ਦੇ ਵੀ ਸੱਤ ਪੱਤੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 65

पुत्रप्रदं व्रतं चात्र प्राहादित्यः स्वयं प्रभुः । यो माघसितप्तम्यां पूजयेन्मां विधानतः ॥ ६५ ॥

ਇੱਥੇ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਦ ਵਰਤ ਬਾਰੇ ਖੁਦ ਪ੍ਰਭੂ ਆਦਿਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ—ਜੋ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਤਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 66

तस्याहं पुत्रतां यास्ये स्वांशेन भृशतोषितः । तस्माज्जितेंद्रियो भूत्वा समुपोष्य दिवानिशम् ॥ ६६ ॥

ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲਵਾਂਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 67

पूजयेदपरे चाह्नि होमं कृत्वा द्विजां स्ततः । दध्योदनेन पयसा पायसेन च भोजयेत् ॥ ६७ ॥

ਫਿਰ ਦਿਨ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਵਿਜਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਨੂੰ ਦਹੀਂ-ਚੌਲ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਖੀਰ (ਪਾਇਸ) ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 68

अनेन विधिना यस् कुरुते पुत्रसप्तमीः । लभते स तु सत्पुत्रं चिरायुषमनामयम् ॥ ६८ ॥

ਜੋ ਇਸ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਤਰ-ਸਪਤਮੀ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਨਿਰੋਗ ਸਤਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 69

तपस्यशुक्लसप्तम्यां व्रतमर्कपुटं चरेत् । अर्कपत्रैर्यजेदर्कमर्कपत्राणि चाश्नुयात् ॥ ६९ ॥

ਤਪੱਸਿਆ (ਫਾਲਗੁਣ) ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ਅਰਕਪੁਟ ਨਾਮ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਰਕ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਅਰਕ ਪੌਦੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਨਿਯਮਿਕ ਆਹਾਰ ਵਜੋਂ ਅਰਕ-ਪੱਤੇ ਵੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ।

Verse 70

अर्कनाम जपेच्छश्वदित्थं चार्कपुटव्रतम् । धनदं पुत्रदं चैतत्सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ७० ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਦਾ ‘ਅਰਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਅਰਕਪੁਟ ਵਰਤ ਹੈ। ਇਹ ਧਨ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 71

त्रिवर्गदामिति प्राहुः केचिदेतद्वतं द्विज । यज्ञव्रतं तथाप्यन्ये विधिवद्धोमकर्मणा ॥ ७१ ॥

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਵਰਤ ਨੂੰ ‘ਤ੍ਰਿਵਰਗਦਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਲੋਕ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਮ-ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਯਜ੍ਞ-ਵ੍ਰਤ’ ਆਖਦੇ ਹਨ।

Verse 72

सर्वासु सर्वमासेषु सप्तमीषु द्विजोत्तमः । भास्कराराधनं प्रोक्तं सर्वकामिकमित्यलम् ॥ ७२ ॥

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਹਰ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ਭਾਸਕਰ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਯਾਪਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 73

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे द्वादशमासस्थितसप्तमीव्रतनिरूपणं नाम षोडशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११६ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਹਦੁਪਾਖਿਆਨ ਦੇ ਚੌਥੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਦੁਆਦਸ਼ ਮਾਸ-ਸਥਿਤ ਸਪਤਮੀ ਵਰਤ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ’ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੌ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।