The Anukramaṇikā (Contents-Outline) of the Vāmana Purāṇa
ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਮਨ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣਿਕਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ 10,000 ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਪੁਰਾਣ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਭਾਗਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣ-ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਿਰ ਦਾ ਛੇਦ ਅਤੇ ਕਪਾਲ-ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਦਕਸ਼ ਯੱਗ ਦਾ ਵਿਘਨ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਕਾਲ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਕਾਮਦਹਨ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ–ਨਾਰਾਇਣ ਤੇ ਦੇਵ–ਅਸੁਰ ਸੰਘਰਸ਼, ਸੁਕੇਸ਼ੀ–ਅਰਕ ਉਪਾਖਿਆਨ, ਭੁਵਨ-ਭੂਗੋਲ, ਕਾਮ੍ਯ ਵਰਤ, ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਪਾਵਨ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਤਪਤੀ, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਸਤਿਆ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਪਾਰਵਤੀ ਦਾ ਜਨਮ–ਤਪ–ਵਿਆਹ, ਗੌਰੀ/ਕੌਸ਼ਿਕੀ, ਕੁਮਾਰ, ਅੰਧਕ ਵਧ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਲਯ, ਮਰੁਤਾਂ ਦਾ ਜਨਮ, ਬਲੀ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ, ਲਕਸ਼ਮੀ-ਪ੍ਰਸੰਗ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਤੀਰਥ, ਧੁੰਧੁ, ਪ੍ਰੇਤ ਉਪਾਖਿਆਨ, ਨਕਸ਼ਤਰ-ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਦਾਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਬ੍ਰਿਹਦ੍-ਵਾਮਨ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ—ਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਭਾਗਵਤੀ, ਸੌਰੀ, ਗਾਣੇਸ਼ਵਰੀ—ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਵਿਸ਼ੇ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਭਕਤ ਮਹਿਮਾ, ਦੇਵੀ ਵੱਲੋਂ ਖਾਟ ਦਾ ਉੱਧਾਰ, ਸੂਰਜ ਦਾ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਦੇ ਕਰਤੱਬ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰੰਪਰਾ (ਪੁਲਸਤ੍ਯ→ਨਾਰਦ→ਵਿਆਸ→ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ) ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਪਾਠ, ਸ੍ਰਵਣ, ਲਿਖਣ, ਦਾਨ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਦ ਵਿਸ਼ੁਵ ਤੇ), ਘ੍ਰਿਤ-ਧੇਨੂ ਦਾਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि पुराणं वामनाभिधम् । त्रिविक्रमचरित्राढ्यं दशसाहस्रसंख्यकम् ॥ १ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਤਸ, ਸੁਣ; ਮੈਂ ‘ਵਾਮਨ’ ਨਾਮਕ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ ਅਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ।
Verse 2
कूर्मकल्पसमाख्यानं वर्गत्रयकथानम् । भागद्वयसमायुक्तं वक्तृश्रोतृशुभावहम् ॥ २ ॥
ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੂਰਮ-ਕਲਪ ਦਾ ਆਖਿਆਨ ਹੈ, ਕਥਾ ਤਿੰਨ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਨਿਆਸਤ ਹੈ; ਇਹ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਤੇ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਸ਼ੁਭਦਾਇਕ ਹੈ।
Verse 3
पुराणप्रश्नः प्रथमं ब्रह्मशीर्षच्छिदा ततः । कपालमोचनाख्यानं दक्षयज्ञविहिंसनम् ॥ ३ ॥
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਰਾਣ-ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ; ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਿਰ ਦਾ ਛੇਦਨ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਪਾਲ-ਮੋਚਨ ਦੀ ਕਥਾ; ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਯੱਗ ਦੇ ਵਿਧਵੰਸ ਦਾ ਵਰਣਨ।
Verse 4
हरस्य कालरूपाख्या कामस्य दहनं ततः । प्रह्लादनारायणयोर्युद्धं देवासुराहवः ॥ ४ ॥
ਫਿਰ ਕਾਲ-ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਵਰਣਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਮ ਦਾ ਦਹਨ; ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਯੁੱਧ, ਅਤੇ ਦੇਵ-ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਮਹਾਂਸੰਗਰਾਮ।
Verse 5
सुकेश्यर्कसमाख्यानं ततो भुवनकोशकम् । ततः काम्यव्रताख्यानं श्रीदुर्गाचरितं ततः ॥ ५ ॥
ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਸੁਕੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਰਕ ਦੀ ਕਥਾ, ਫਿਰ ਭੁਵਨਕੋਸ਼ (ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ) ਦਾ ਵਰਣਨ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਮ੍ਯ ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀ ਦੁਰਗਾ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਿਤ੍ਰ।
Verse 6
तपतीचरितं पश्चात्कुरुक्षेत्रस्य वर्णनम् । सत्यामाहात्म्यमतुलं पार्वतीजन्मकीर्तनम् ॥ ६ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਪਤੀ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ, ਫਿਰ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ; ਸਤਿਆ ਦਾ ਅਤੁਲ ਮਹਾਤਮ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਜਨਮ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
तपस्तस्या विवाहश्च गौर्युपाख्यानकं ततः । ततः कौशिक्युपाख्यानं कुमारचरितं ततः ॥ ७ ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਵਰਣਨ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੌਰੀ ਉਪਾਖਿਆਨ; ਫਿਰ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੁਮਾਰ (ਕਾਰਤਿਕੇਯ) ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
ततोऽन्धकवधाख्यानंसाध्योपाख्यानकंततः । जाबालिचरितं पश्चादरजायाः कथाद्भुता ॥ ८ ॥
ਫਿਰ ਅੰਧਕ-ਵਧ ਦਾ ਆਖਿਆਨ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਧਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਪਾਖਿਆਨ; ਫਿਰ ਜਾਬਾਲੀ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਰਜਾ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 9
अंधकेशरयोर्युद्धं गणत्वं चांधकस्य च । मरुतां जन्मकथनं बलेश्च चरितं ततः ॥ ९ ॥
ਫਿਰ ਅੰਧਕ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਯੁੱਧ, ਅਤੇ ਅੰਧਕ ਦਾ ਗਣ ਬਣਨਾ; ਮਰੁਤਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਲ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 10
ततस्तु लक्ष्म्याश्चरितं त्रैविक्रममतः परम् । प्रह्लादतीर्थयात्रायां प्रोच्यंतेऽथ कथाः शुभाः ॥ १० ॥
ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤ੍ਰੈਵਿਕ੍ਰਮ (ਵਾਮਨ-ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ) ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਕਥਾਵਾਂ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 11
ततश्च धुन्धु चरितं प्रेतोपाख्यानकं ततः । नक्षत्रपुरुषाख्यानं श्रीदामचरितं ततः ॥ ११ ॥
ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਧੁੰਧੂ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ, ਫਿਰ ਪ੍ਰੇਤ-ਉਪਾਖਿਆਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀਦਾਮ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
त्रिविक्रमचरित्रांते ब्रह्मप्रोक्तः स्तवोत्तमः । प्रह्लादबलिसंवादे सुतले हरिशंसनम् ॥ १२ ॥
ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ-ਚਰਿਤ੍ਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸਰਵੋਤਮ ਸਤਵ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ-ਬਲੀ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ, ਸੁਤਲ ਵਿੱਚ, ਹਰੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਹੈ।
Verse 13
इत्येष पूर्वभागोऽस्य पुराणस्य तवोदितः । शृण्णतोऽस्योत्तरं भागं बृहद्वामनसंज्ञकम् ॥ १३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰ-ਭਾਗ ਸੁਣ, ਜੋ ‘ਬ੍ਰਿਹਦ-ਵਾਮਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 14
माहेश्वरी भागवती सौरी गाणेश्वरी तथा । चतस्रः संहिताश्चात्र पृथक् साहस्रसंख्यया ॥ १४ ॥
ਇੱਥੇ ਚਾਰ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਹਨ—ਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਭਾਗਵਤੀ, ਸੌਰੀ ਅਤੇ ਗਾਣੇਸ਼ਵਰੀ; ਹਰ ਇੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸਹਸ੍ਰ ਸੰਖਿਆ (ਹਜ਼ਾਰ) ਦੀ ਹੈ।
Verse 15
माहेश्वर्यां तु कृष्णस्य तद्भक्तानां च कीर्तनम् । भागवत्यां जगन्मातुखतारकथाद्भुता ॥ १५ ॥
ਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਭਾਗਵਤੀ ਵਿੱਚ ਜਗਨਮਾਤਾ ਵੱਲੋਂ ਖਾਟ ਦਾ ‘ਤਾਰਕ’ ਬਣ ਕੇ ਕੀਤਾ ਅਦਭੁਤ ਉੱਧਾਰ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Verse 16
सौर्यां सूर्यस्य महिमा गदितः पापनाशनः । गाणेश्वर्यां गणेशस्य चरितं च महेशितुः ॥ १६ ॥
ਸੌਰ੍ਯ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜਦੇਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਗਾਣੇਸ਼ਵਰੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ-ਸਰੂਪ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।
Verse 17
इत्येतद्वामनं नाम पुराणं सुविचित्रकम् । पुलस्त्येन समाख्यातं नारदाय महात्मने ॥ १७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਵਾਮਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਹ ਅਤਿ ਵਿਲੱਖਣ ਪੁਰਾਣ ਮਹਾਤਮਾ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ।
Verse 18
ततो नारदतः प्राप्तं व्यासेन सुमहात्मना । व्यासात्तु लब्धवांश्चैतत् तच्छिष्यो रोमहर्षणः ॥ १८ ॥
ਫਿਰ ਸੁਮਹਾਤਮਾ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਨਾਰਦ ਜੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਜੀ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੇ ਇਹੀ ਪੁਰਾਣ ਲੱਭਿਆ।
Verse 19
स चाख्यास्यति विप्रेभ्यो नैमिषीयेभ्य एव च । एवं परंपराप्राप्तं पुराणं वामनं शुभम् ॥ १९ ॥
ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨੂੰ—ਸੁਣਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਵਾਮਨ ਪੁਰਾਣ ਹੈ।
Verse 20
ये पठंति च शृण्वंति तेऽपि यांति परां गतिम् । लिखित्वैतत्पुराणं तु यः शरद्विषुवेऽर्पयेत् ॥ २० ॥
ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਵੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਲਿਖਵਾ ਕੇ ਸ਼ਰਦ-ਵਿਸ਼ੁਵ ਦੇ ਦਿਨ ਦਾਨ ਵਜੋਂ ਅਰਪਣ ਕਰੇ, ਉਹ ਵੀ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
विप्राय वेदविदुषे घृतधेनुसमन्वितम् । स समुद्धृत्य नरकान्नयेत्स्वर्गं पितॄन्स्वकान् ॥ २१ ॥
ਜੋ ਵੇਦ-ਵਿਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਘ੍ਰਿਤਧੇਨੂ ਸਮੇਤ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਾਤਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਰਕ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸੁਰਗ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
देहांते भुक्तभोगोऽसौ याति विष्णोः परं पदम् ॥ २१ ॥
ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਤ ਵੇਲੇ, ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗ ਕੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे वामनपुराणानुक्रमणीवर्णनं नाम पञ्चाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०५ ॥
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਹਦੁਪਾਖਿਆਨ ਦੇ ਚੌਥੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ “ਵਾਮਨ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣਿਕਾ-ਵਰਨਨ” ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੌ ਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
An anukramaṇikā functions as a scholastic table-of-contents: it preserves the internal architecture of a Purāṇa, aids memorization and citation, and frames diverse myths, vratas, tīrthas, and hymns as an ordered curriculum culminating in phalaśruti and mokṣa-oriented reception.
Māheśvarī (glorification of Kṛṣṇa and His devotees), Bhāgavatī (the World-Mother’s deliverance of Khāṭa), Saurī/Saurya (Sun’s sin-destroying greatness), and Gāṇeśvarī (deeds of Gaṇeśa).
Hearing and reciting the Purāṇa, having it written and gifted (notably on the autumnal equinox), and performing dāna such as gifting a properly endowed ‘ghee-cow’ to a Veda-knowing Brāhmaṇa—linked with ancestral uplift and final attainment of Viṣṇu’s abode.