The Description of the Brahmāṇḍa Purāṇa’s Table of Contents (Anukramaṇī)
ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮਰੀਚੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ਤਾਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵੰਡ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਰ ਪਾਦ—ਪ੍ਰਕ੍ਰੀਆ, ਅਨੁਸ਼ੰਗ, ਉਪੋਦਘਾਤ, ਉਪਸੰਹਾਰ—ਨੂੰ ਪੂਰਵ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਵਿਸ਼ਯ-ਸੂਚੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਰਮ-ਧਰਮ, ਨੈਮਿਸ਼ ਕਥਾ, ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਰਚਨਾ, ਕਲਪ-ਮਨਵੰਤਰ, ਮਾਨਸ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਰੁਦ੍ਰ ਜਨਮ, ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਪ੍ਰਕਟਾਵੇ, ਰਿਸ਼ੀ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ; ਭੁਵਨਕੋਸ਼ (ਭਾਰਤ ਆਦਿ, ਸਪਤਦਵੀਪ, ਪਾਤਾਲ ਤੇ ਊਰਧਵ ਲੋਕ), ਗ੍ਰਹਿ-ਗਤੀ, ਸੂਰਜ-ਰਚਨਾ; ਯੁਗ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਯੁਗਾਂਤ; ਵੈਦਿਕ ਵਿਪਤਾਵਾਂ, ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਆਦਿ ਮਨੂ, ਧਰਤੀ-ਦੋਹਣ; ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਵੰਸ਼ (ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ, ਅਤ੍ਰੀ ਵੰਸ਼, ਯਯਾਤੀ, ਯਦੂ, ਕਾਰਤਵੀਰ੍ਯ, ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ, ਸਗਰ), ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਯੁੱਧ, ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਵਤਾਰ, ਸਤੋਤਰ ਅਤੇ ਬਲੀ ਵੰਸ਼; ਕਲਿਯੁਗ ਲਈ ਭਵਿੱਖ-ਵਿਸ਼ੇ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਲਯ, ਕਾਲ-ਮਾਪ, ਚੌਦਾਂ ਲੋਕ, ਨਰਕ, ਮਨੋਮਯ ਨਗਰੀ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਲਯ, ਸ਼ੈਵ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ, ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗਤੀ, ਅਤੇ ਅਨ੍ਵਯ-ਵ੍ਯਤਿਰੇਕ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣ-ਪਰੰਪਰਾ, ਸੁਣਨ-ਪਾਠ-ਲਿਖਣ ਦਾ ਫਲ ਅਤੇ ਦਾਨ/ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਚਾਰ-ਨਿਯਮ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । श्रृणु वत्स प्रवक्ष्यामि ब्रह्मांडाख्यं पुरातनम् । यच्च द्वादशसाहस्रमादिकल्पकथायुतम् ॥ १ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਵਤਸ, ਸੁਣ; ਮੈਂ ‘ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ’ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਆਦਿਕਲਪ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੈ।
Verse 2
प्रक्रियाख्योऽनुषंगाख्य उपोद्घातस्तृतीयकः । चतुर्थ उपसंहारः पादाश्चत्वार एव हि ॥ २ ॥
ਪਹਿਲਾ ਪਾਦ ‘ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ’ ਹੈ, ਦੂਜਾ ‘ਅਨੁਸ਼ੰਗ’। ਤੀਜਾ ‘ਉਪੋਦਘਾਤ’ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ‘ਉਪਸੰਹਾਰ’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਦ ਚਾਰ ਹੀ ਹਨ।
Verse 3
पूर्वपादद्वयं पूर्वो भागोऽत्र समुदाहृतः । तृतीयो मध्यमो भागश्चतुर्थस्तूत्तरो मतः ॥ ३ ॥
ਇੱਥੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਪਾਦ ‘ਪੂਰਵ ਭਾਗ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਤੀਜਾ ‘ਮੱਧ ਭਾਗ’ ਹੈ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ‘ਉੱਤਰ ਭਾਗ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 4
आदौ कृत्यसमुद्देशो नैमिषाख्यानकं ततः । हिरण्यगर्भोत्पत्तिश्च लोककल्पनमेव च ॥ ४ ॥
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਤਵਿਆਂ ਤੇ ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਉਲੇਖ ਹੈ; ਫਿਰ ਨੈਮਿਸ਼ ਦਾ ਆਖਿਆਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।
Verse 5
एष वै प्रथमः पादो द्वितीयं श्रृणु मानद । कल्पमन्वन्तराख्यानं लोकज्ञानं ततः परम् ॥ ५ ॥
ਇਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਪਾਦ ਹੈ; ਹੁਣ, ਹੇ ਮਾਨਦ, ਦੂਜਾ ਪਾਦ ਸੁਣੋ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਲਪਾਂ ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦੇ ਆਖਿਆਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਉੱਚ ਗਿਆਨ ਹੈ।
Verse 6
मानसीसृष्टिकथनं रुद्रप्रसववर्णनम् । महादेवविभूतिश्च ऋषिसर्गस्ततः परम् ॥ ६ ॥
ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਥਨ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟ ਹੋਣ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਭੂਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਅਤੇ ਤਦਨੰਤਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹੈ।
Verse 7
अग्नीनां विजयश्चाथ कालसद्भाववर्णनम् । प्रियव्रतान्वयोद्देशः पृथिव्यायामविस्तरः ॥ ७ ॥
ਫਿਰ ਅਗਨੀਆਂ ਦੀ ਜਿੱਤ, ਕਾਲ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪਰੇਖਾ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਆਯਾਮ ਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਨਿਰੂਪਣ ਹੈ।
Verse 8
वर्णनं भारतस्यास्य ततोऽन्येषां निरूपणम् । जम्ब्वादिसप्तद्वीपाख्या ततोऽधोलोकवर्णनम् ॥ ८ ॥
ਇਸ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ, ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਆਦਿ ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਦੀ ਕਥਾ, ਅਤੇ ਤਦਨੰਤਰ ਅਧੋਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 9
उर्द्ध्वलोकानुकथनं ग्रहचारस्ततः परम् । आदित्यव्यूहकथनं देवग्रहानुकीर्तनम् ॥ ९ ॥
ਫਿਰ ਉੱਪਰਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਦਾ ਬਿਆਨ; ਤਦਨੰਤਰ ਆਦਿਤ੍ਯ ਦੇ ਵਿਯੂਹ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 10
नीलकंठाह्वयाख्यानं महादेवस्य वैभवम् । अमावास्यानुकथनं युगतत्त्वनिरूपणम् ॥ १० ॥
ਇਸ ਵਿੱਚ “ਨੀਲਕੰਠ” ਨਾਮਕ ਆਖਿਆਨ, ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਵੈਭਵ, ਅਮਾਵਸਿਆ ਦਾ ਕਥਨ, ਅਤੇ ਯੁਗ-ਤੱਤਵ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
Verse 11
यज्ञप्रवर्तनं चाथ युगयोरंत्ययोः कृतिः । युगप्रजालक्षणं च ऋषिप्रवरवर्णनम् ॥ ११ ॥
ਇਸ ਵਿੱਚ ਯਜ್ಞਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਰਤੀ, ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਹਰ ਯੁਗ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ-ਪ੍ਰਵਰਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 12
वेदानां व्यसनाख्यानं स्वायम्भुवनिरूपणम् । शेषमन्वंतराख्यानं पृथिवीदोहनं ततः ॥ १२ ॥
ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂ ਉੱਤੇ ਆਏ ਸੰਕਟਾਂ ਦਾ ਆਖਿਆਨ, ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਦੇ ਯੁਗ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ, ਬਾਕੀ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਧਰਤੀ-ਦੋਹਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।
Verse 13
चाक्षुषेऽद्यतने सर्गे द्वितीयोऽङ्घ्रिः पुरोदले । अथोपोद्घातपादे तु सप्तर्षिपरिकीर्तनम् ॥ १३ ॥
ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਵਰਤਮਾਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਅੰਘ੍ਰੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਰੰਭਿਕ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਪੋਦਘਾਤ-ਪਾਦ ਵਿੱਚ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 14
प्रजापत्यन्वयस्तस्माद्देवादीनां समुद्भवः । ततो जयाभिलाषश्च मरुदुत्पत्तिकीर्तनम् ॥ १४ ॥
ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਦੇਵ ਆਦਿ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਜਿੱਤ ਦੀ ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਮਰੁਤਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਹੈ।
Verse 15
काश्यपेयानुकथनं ऋषिवंशनिरूपणम् । पितृकल्पानुकथनं श्राद्धकल्पस्ततः परम् ॥ १५ ॥
ਫਿਰ ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਦੀ ਅਨੁਕਥਾ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ, ਪਿਤ੍ਰਿ-ਕਲਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਕਲਪ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 16
वैवस्वतसमुत्पत्तिः सृष्टिस्तस्य ततः परम् । मनुपुत्रान्वयश्चांतो गान्धर्वस्य निरूपणम् ॥ १६ ॥
ਇੱਥੇ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਗਾਂਧਰਵ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 17
इक्ष्वाकुवंशकथनं वंशोऽत्रेः सुमहात्मनः । अमावसोरन्वयश्च रजेश्चरितमद्भुतम् ॥ १७ ॥
ਇੱਥੇ ਇක්ෂਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ, ਮਹਾਤਮਾ ਅਤ੍ਰਿ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵੰਸ਼, ਅਮਾਵਸੂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਰਜੇਸ਼ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।
Verse 18
ययातिचरितं चाथ यदुवंशनिरूपणम् । कार्तवीर्यस्य चरितं जामदग्न्यं ततः परम् ॥ १८ ॥
ਫਿਰ ਯਯਾਤੀ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯਦੂ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ; ਤਦ ਪਿੱਛੋਂ ਕਾਰਤਵੀਰਯ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ, ਅਤੇ ਅਗੇ ਜਾਮਦਗਨ੍ਯ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ) ਦੀ ਕਥਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 19
वृष्णिवंशानुकथनं सगरस्याथ संभवः । भार्गवस्यानुचरितं पितृकार्यवधाश्रयम् ॥ १९ ॥
ਇੱਥੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਲੜੀਵਾਰ ਕਥਾ, ਫਿਰ ਸਗਰ ਦਾ ਜਨਮ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਗਵ ਦਾ ਅਨੁਚਰਿਤ੍ਰ—ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਰਤਵ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੇ ਵਧ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਕੇ—ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Verse 20
सगरस्याथ चरितं भार्गवस्य कथा पुनः । देवासुराहवकथा कृष्णाविर्भाववर्णनम् ॥ २० ॥
ਤਦਨੰਤ੍ਰ ਸਗਰ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ, ਫਿਰ ਮੁੜ ਭਾਰਗਵ ਦੀ ਕਥਾ; ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਯੁੱਧ ਦੀ ਕਥਾ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਆਵਿਰਭਾਵ (ਅਵਤਾਰ) ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 21
इंद्रस्य तु स्तवः पुण्यः शुक्रेण परिकीर्तितः । विष्णुमाहात्म्यकथनं बलिवंशनिरूपणम् ॥ २१ ॥
ਇੰਦਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਤੁਤੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਨੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਕਥਨ ਅਤੇ ਬਲੀ-ਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਵੀ ਹੈ।
Verse 22
भविष्यराजचरितं संप्राप्तेऽथ कलौ युगे । समुपोद्धातपादोऽयं तृतीयो मध्यमे दले ॥ २२ ॥
ਫਿਰ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਭਵਿੱਖ੍ਯ ਰਾਜੇ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਜਾ ਭਾਗ ਹੈ—ਉਪੋਦਘਾਤ-ਰੂਪ—ਜੋ ਮੱਧਲੇ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।
Verse 23
चतुर्थमुपसंहारं वक्ष्ये खण्डे तथोत्तरे । वैवस्वतांतराख्यानं विस्तरेण यथातथाम् ॥ २३ ॥
ਅਗਲੇ ਉੱਤਰ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਚੌਥਾ ਉਪਸੰਹਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਅਤੇ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਆਖਿਆਨ ਵੀ ਯਥੋਚਿਤ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਹਾਂਗਾ।
Verse 24
पूर्वमेव समुद्दिष्टं संक्षेपादिह कथ्यते । भविष्याणां मनूनां च चरितं हि ततः परम् ॥ २४ ॥
ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਮਨੂਆਂ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਰਣਿਤ ਹੋਣਗੇ।
Verse 25
कल्पप्रलयनिर्देशः कालमानं ततः परम् । लोकाश्चतुर्द्दश ततः कथिताः प्राप्तलक्षणैः ॥ २५ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਲਪਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਕਾਲ-ਮਾਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਦੋਂ ਚੌਦਾਂ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਲੱਛਣਾਂ ਸਮੇਤ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 26
वर्णनं नरकाणां च विकर्माचरणैस्ततः । मनोमयपुराख्यानं लयः प्राकृतिकस्ततः ॥ २६ ॥
ਤਦਨੰਤ੍ਰ ਨਰਕਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਿਧ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਮਨੋਮਯ ਪੁਰ ਦਾ ਆਖਿਆਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਲਯ (ਪ੍ਰਲਯ) ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 27
शैवस्याथ पुरस्यापि वर्णनं च ततः परम् । त्रिविधा गुणसंबंधाज्जंतूनां कीर्तिता गतिः ॥ २७ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੈਵ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਕਾਰਨ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਗਤੀ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 28
अनिर्देश्याप्रतर्क्यस्य ब्रह्मणः परमात्मनः । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां वर्णनं हि ततः परम् ॥ २८ ॥
ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮ ਅਵਰਨਨੀਯ ਅਤੇ ਤਰਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਉੱਚਤਮ ਨਿਰੂਪਣ ਅੱਗੇ ਅਨ੍ਵਯ-ਵ੍ਯਤਿਰੇਕ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
इत्येष उपसंहारपादो वृत्तः सहोत्तरः । चतुष्पादं पुराणं ते ब्रह्माण्डं समुदाहृतकम् ॥ २९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰ-ਭਾਗ ਸਮੇਤ ਉਪਸੰਹਾਰ-ਪਾਦ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਰੀਤ ਨਾਲ ਚਾਰ ਪਾਦਾਂ ਵਾਲਾ ‘ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰਾਣ’ ਤੁਹਾਨੂੰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 30
अष्टादशमनौपम्यं सारात्सारतरं द्विज । ब्रह्मांडं यच्चतुर्लक्षं पुराणं येन पठ्यते ॥ ३० ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਅਠਾਰਾਂ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰਾਣ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ—ਸਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕਰ ਸਾਰਭੂਤ; ਅਤੇ ਇਹ ਚਾਰ ਲੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁਰਾਣ ਕਹਿ ਕੇ ਪਾਠਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
तदेतदस्य गदितमत्राष्टादशधा पृथक् । पाराशर्येण मुनिना सर्वेषामपि मानद ॥ ३१ ॥
ਹੇ ਮਾਨਦ! ਇੱਥੇ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਠਾਰਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯ ਮੁਨੀ (ਵਿਆਸ) ਨੇ ਸਭ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਕਿਹਾ ਹੈ।
Verse 32
वस्तुतस्तूपदेष्ट्राथ मुनीनां भावितात्मनाम् । मत्तः श्रुत्वा पुराणानि लोकेभ्यः प्रचकाशिरे ॥ ३२ ॥
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਭਾਵਿਤ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਬਣਿਆ; ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਪੁਰਾਣ ਸੁਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ।
Verse 33
मुनयो धर्मशीलास्ते दीनानुग्रहकारिणः । मयाचेदं पुराणं तु वसिष्टाय पुरोदितम् ॥ ३३ ॥
ਉਹ ਮੁਨੀ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਹਨ ਅਤੇ ਦਿਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ ਸੀ।
Verse 34
तेन शक्तिसुतायोक्तं जातूकर्ण्याय तेन च । व्यासो लब्ध्वा ततश्चैतत्प्रभंजनमुखोद्गतम् ॥ ३४ ॥
ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਜਾਤੂਕਰਣ੍ਯ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੰਜਨ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਇਹ ਪੁਰਾਣਿਕ ਵਿਦਿਆ ਵਿਆਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
Verse 35
प्रमाणीकृत्य लोकेऽस्मिन्प्रावर्तयदनुत्तमम् । य इदं कीर्तयेद्वत्स श्रृणोति च समाहितः ॥ ३५ ॥
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਅਨੁੱਤਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਚਲਾਇਆ। ਹੇ ਵਤਸ! ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰੇ ਜਾਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣੇ।
Verse 36
स विधूयेह पापानि याति लोकमनामयम् । लिखित्वैतत्पुराणं तु स्वर्णसिंहासनस्थितम् ॥ ३६ ॥
ਉਹ ਇੱਥੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਝਾੜ ਕੇ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਲਿਖ ਕੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠਣ ਵਾਲਾ ਪਦ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 37
वस्त्रेणाच्छादितं यस्तु ब्राह्मणाय प्रयच्छति । स यादि ब्रह्मणो लोकं नात्र कार्या विचारणा ॥ ३७ ॥
ਜੋ ਕੋਈ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਦਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ।
Verse 38
मरीचेऽष्टादशैतानि मया प्रोक्तानि यानि ते । पुराणानि तु संक्षेपाच्छ्रोतव्यानि च विस्तरात् ॥ ३८ ॥
ਹੇ ਮਰੀਚੀ! ਮੈਂ ਜੋ ਇਹ ਅਠਾਰਾਂ ਪੁਰਾਣ ਤੈਨੂੰ ਕਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਸੁਣਣਯੋਗ ਹਨ।
Verse 39
अष्टादश पुराणानि यः श्रृणोति नरोत्तमः । कथयेद्वा विधानेन नेह भूयः स जायते ॥ ३९ ॥
ਜੋ ਨਰੋਤਮ ਅਠਾਰਾਂ ਪੁਰਾਣ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
Verse 40
सूत्रमेतत्पुराणानां यन्मयोक्तं तवाधुना । तन्नित्यं शीलनीयं हि पुराणफलमिच्छता ॥ ४० ॥
ਇਹ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਸੂਤਰ ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਜੋ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਫਲ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਨਿੱਤ ਅਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 41
न दांभिकाय पापाय देवगुर्वनुसूयवे । देयं कदापि साधूनां द्वेषिणे न शठाय च ॥ ४१ ॥
ਪਖੰਡੀ, ਪਾਪੀ, ਦੇਵ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਦਾਨ ਜਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਨਾ ਹੀ ਸਾਧੂਆਂ ਨਾਲ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਛਲੀਆ ਨੂੰ।
Verse 42
शांताय शमचित्ताय शुश्रूषाभिरताय च । निर्मत्सराय शुचये देयं सद्वैष्णवाय च ॥ ४२ ॥
ਸ਼ਾਂਤ, ਸੰਯਮੀ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ, ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੱਚੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 43
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे ब्रह्माण्डपुराणानुक्रमणीनिरूपणं नाम नवोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਦੇ ਬ੍ਰਿਹਦੁਪਾਖਿਆਨ ਦੇ ਚੌਥੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣੀ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ’ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੌ ਨੌਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
It functions as a canonical navigation scheme: Prakriyā and Anuṣaṅga establish foundational creation-and-time doctrines, Upodghāta frames the narrative-historical materials (Manus, dynasties, yugas), and Upasaṃhāra consolidates eschatology, pralayas, and philosophical closure.
Anvaya–vyatireka (concomitance and exclusion) is a classical interpretive method used to indicate Brahman by identifying what consistently accompanies the Real and what is negated as non-essential; its presence signals that Purāṇic cosmology culminates in discriminative metaphysics, not mere mythology.
By cataloguing an entire Purāṇa’s modules—ritual duties, cosmology, yuga theory, lineages, sectarian narratives, and liberation-oriented doctrine—it models encyclopedic indexing (anukramaṇikā), a hallmark feature of the Naradīya’s broader project of summarizing and systematizing Purāṇic knowledge.