The Description of the Anukramaṇikā (Chapter-wise Summary) of the Varāha Purāṇa
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਾਹ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣਿਕਾ-ਸਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—24,000 ਸ਼ਲੋਕ, ਦੋ ਭਾਗ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀ–ਵਰਾਹ ਸੰਵਾਦ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰੰਭਾ, ਦੁਰਜਯ, ਸ਼ਵੇਤ ਆਦਿ ਕਥਾ-ਚੱਕਰ, ਯਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮੁਨੀਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਅਤੇ ਗੌਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ, ਵਿਨਾਇਕ, ਨਾਗ, ਗਣ, ਕੁਬੇਰ/ਧਨਦ, ਆਦਿਤ੍ਯ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਾਧ-ਵਿਧੀ, ਪਰਵ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ, ਗੋ-ਦਾਨ, ਵਰਤ, ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ 32 ਅਪਰਾਧਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ; ਮਥੁਰਾ ਅਤੇ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਗੋਕਰਣ ਤੀਰਥ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਭਾਗ ਪੁਲਸਤ੍ਯ–ਕੁਰੂ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਕਰ ਸਮੇਤ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਉਤਸਵ-ਵਿਧਾਨ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਵਣ/ਪਾਠ/ਲਿਖਣ ਦਾ ਫਲ—ਵਿਸ਼ਣੁ-ਭਕਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਵਰਨ ਗਰੁੜ-ਦਾਨ, ਤਿਲ-ਧੇਨੂ ਦਾਨ ਅਤੇ ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । श्रृणु वत्स प्रवक्ष्यामि वाराहं वै पुराणकम् । भागद्वययुतं शश्वद्विष्णुमाहात्म्यसूचकम् ॥ १ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਤਸ, ਸੁਣ; ਮੈਂ ਵਾਰਾਹ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਮਹਾਤਮ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
मानवस्य तु कल्पस्य प्रसंगं मत्कृतं पुरा । निबबंध पुराणेऽस्मिंश्चतुर्विंशसहस्रके ॥ २ ॥
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਮਾਨਵ-ਕਲਪ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਇਸ ਚੌਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਨਿਬੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 3
व्यासो हि विदुषां श्रेष्ठः साक्षान्नारायणो भुवि । तत्रादौ शुभसंवादः स्मृतोभूमिवराहयोः ॥ ३ ॥
ਵਿਆਸ ਜੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਨਾਰਾਇਣ। ਉੱਥੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਵਰਾਹ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਸੰਵਾਦ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
अथादिकृतवृत्तांते रंभस्य चरितं ततः । दुर्जयस्य च तत्पश्चाच्छ्राद्धकल्प उदीरितः ॥ ४ ॥
ਫਿਰ ਆਦਿਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੰਭਾ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਰਜਯ ਦੀ ਕਥਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਕਲਪ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਰਨਿਤ ਹੈ।
Verse 5
महातपस आख्यानं गौर्युत्पत्तिस्ततः परा । विनायकस्य नागानां सेनान्यादित्ययोरपि ॥ ५ ॥
ਫਿਰ ਮਹਾਤਪਸ ਦਾ ਆਖਿਆਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੌਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟਯ ਦੀ ਉੱਤਮ ਕਥਾ; ਅਤੇ ਵਿਨਾਇਕ, ਨਾਗਾਂ, ਸੈਨਾਨੀਆਂ ਤੇ ਆਦਿਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵੀ ਹਨ।
Verse 6
गणानां च तथा देव्या धनदस्य वृषस्य च । आख्यानं सत्यतपसो व्रताख्यानसमन्वितम् ॥ ६ ॥
ਗਣਾਂ, ਦੇਵੀ, ਧਨਦ (ਕੁਬੇਰ) ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਤਪਸ ਦਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ, ਜੋ ਵ੍ਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ।
Verse 7
अगस्त्यगीता तत्पश्चाद्रुद्रगीता प्रकीर्तिता । महिषासुरविध्वंसमाहात्म्यं च त्रिशक्तिजम् ॥ ७ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਸਤ੍ਯ-ਗੀਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਫਿਰ ਰੁਦ੍ਰ-ਗੀਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕੀਰਤਨ; ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ-ਵਿਧਵੰਸ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਵੀ ਹੈ।
Verse 8
पर्वाध्यायस्ततः श्वेतोपाख्यानं गोप्रदानिकम् । इत्यादि कृतवृत्तांतं प्रथमे दर्शितं मया ॥ ८ ॥
ਫਿਰ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਵੇਤ ਦੀ ਉਪਾਖਿਆਨ ਅਤੇ ਗੋ-ਦਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ। ਐਸੇ ਪੂਰੇ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਮੈਂ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਏ ਹਨ।
Verse 9
भगवद्धर्मके पश्चाद्वततीर्थकथानकम् । द्वात्रिंशदपराधानां प्रायश्चित्तं शरीरगम् ॥ ९ ॥
ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਰਤਾਂ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਬੱਤੀ ਅਪਰਾਧਾਂ ਲਈ ਸ਼ਰੀਰਕ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 10
तीर्थानां चापि सर्वेषां माहात्म्यं पृथगीरितम् । मथुराया विशेषेण श्राद्धादीनां विधिस्ततः ॥ १० ॥
ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਫਿਰ ਮਥੁਰਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰਾਧ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 11
वर्णनं यमलोकस्य ऋषिपुत्रप्रसंगतः । विपाकः कर्मणां चैव विष्णुव्रतनिरूपणम् ॥ ११ ॥
ਰਿਸ਼ੀ-ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਯਮਲੋਕ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ; ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ-ਵਿਪਾਕ ਦਾ ਬਿਆਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਰਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਹੈ।
Verse 12
गोकर्णस्य च माहात्म्यं कीर्तितं पापनाशनम् । इत्येवं पूर्वभागोऽयं पुराणस्य निरूपितः ॥ १२ ॥
ਗੋਕਰਣ ਦੀ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ ਗਈ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਨਿਰੂਪਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 13
उत्तरे प्रविभागे तु पुलस्त्यकुरुराजयोः । संवादे सर्वतीर्थानां माहात्म्यं विस्तरात्पृथक् ॥ १३ ॥
ਉੱਤਰ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਕੁਰੂ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਹਰ ਇੱਕ ਦਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 14
अशेषधर्माश्चाख्याताः पौष्करं पुण्यपर्व च । इत्येवं तव वाराहं प्रोक्तं पापविनाशनम् ॥ १४ ॥
ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਨਾਲ ਹੀ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਪਰਬਾਂ ਦੀ ਵੀ ਚਰਚਾ ਹੋਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੈਨੂੰ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਵਾਰਾਹ ਪੁਰਾਣ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ।
Verse 15
पठतां श्रृण्वतां चैव भगवद्भक्तिवर्धनम् । कांचनं गरुड कृत्वा तिलधेनुसमन्वितम् ॥ १५ ॥
ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਵਦ-ਭਕਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸੋਨੇ ਦਾ ਗਰੁੜ ਬਣਾਕੇ, ਨਾਲ ਤਿਲ-ਧੇਨੂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 16
लिखित्वैतच्च यो दद्याच्चैत्र्यां विप्राय भक्तितः । स लभेद्वैष्णवं धाम देवर्षिगणवंदितः ॥ १६ ॥
ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਲਿਖ ਕੇ ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਿਤ ਵੈਸ਼ਣਵ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
यो वानुक्रमणीमेंतां श्रृणोत्यपि पठत्यपि । सोऽपि भक्तिं लभेद्विष्णौ संसारोच्छेदकारिणीम् ॥ १७ ॥
ਜੋ ਇਸ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣੀ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਿੱਚ ਐਸੀ ਭਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਛੇਦ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 18
इति श्रीबृहन्नारदीय पुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे वाराहपुराणानुक्रमणीवर्णनं नाम त्र्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਬ੍ਰਿਹਦੁਪਾਖਿਆਨ ਦੇ ਚੌਥੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ “ਵਾਰਾਹ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣਿਕਾ-ਵਰਣਨਾ” ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੌ ਤੀਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ ॥੧੦੩॥
Frequently Asked Questions
Śrāddha is a core gṛhya-dharma interface where lineage duty, ritual correctness, and post-mortem welfare converge; anukramaṇikā emphasis signals that the Varāha Purāṇa treats śrāddha not as ancillary, but as a major soteriological and social obligation integrated with tīrtha, dāna, and prāyaścitta.
The list establishes a pilgrimage theology: geography becomes a vehicle of bhakti and purification. Mathurā is foregrounded for Vaiṣṇava rite-procedure, Gokarṇa for sin-destroying potency, and Puṣkara as a paradigmatic tīrtha—together mapping tīrtha-yātrā as applied mokṣa-dharma.