The Exposition of the Ṣaṣṭhī-vrata Observed Through the Twelve Months

Verse 1

सनातन उवाच । श्रृणु विप्र प्रवक्ष्यामि षष्ठ्याश्चैव व्रतानि ते । यानि सम्यग्विधायात्र लभेत्सर्वान्मनोरथान् ॥ १ ॥

ਸਨਾਤਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਸ਼ਠੀ ਦੇ ਵਰਤ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਇਹ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਸਭ ਮਨੋਵਾਂਛਿਤ ਮਨੋਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 2

चैत्रमासे शुक्लषष्ठ्यां कुमारव्रतमुत्तमम् । तत्रेष्ट्वा षण्मुखं देवं नानापूजा विधानतः ॥ २ ॥

ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਸ਼ਸ਼ਠੀ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ‘ਕੁਮਾਰ-ਵਰਤ’ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਿਨ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਨਾ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਣਮੁਖ ਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਵਰਤ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 3

पुत्रं सर्वगुणोपेतं प्राप्नुयाच्चिरजीविनम् । वैशाखशुक्लषष्ठ्यां च पूजयित्वा च कार्तिकम् ॥ ३ ॥

ਵੈਸਾਖ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਸ਼ਸ਼ਠੀ ਨੂੰ (ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ) ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 4

लभते मातृजं सौख्यं नात्र कार्या विचारणा । ज्येष्ठमासे शुक्लषष्ठ्यां विधिनेष्ट्वा दिवाकरम् ॥ ४ ॥

ਮਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲਾ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ। ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਸ਼ਸ਼ਠੀ ਨੂੰ ਦਿਵਾਕਰ (ਸੂਰਜ) ਦੀ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 5

लभते वांछितान्कामांस्तत्प्रसादान्न संशयः । आषाढशुक्लषष्ठ्यां वै स्कंदव्रतमनुत्तमम् ॥ ५ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਨਚਾਹੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ—ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਆਸਾੜ੍ਹ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਸ਼ਸ਼ਠੀ ਨੂੰ ਬੇਮਿਸਾਲ ‘ਸਕੰਦ-ਵਰਤ’ ਦਾ ਆਚਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 6

उपोष्य पूजयित्वैनं शिवोमाप्रियमात्मजम् । लभतेऽभीप्सितान्कामान्पुत्रपौत्रादिसंततीः ॥ ६ ॥

ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ-ਉਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ—ਪੁੱਤਰ, ਪੌਤਰ ਆਦਿ ਸੰਤਾਨ ਵੀ।

Verse 7

श्रावणे शुक्लषष्ठ्यां तु शरजन्मानमर्चयेत् । उपचारैः षोडशभिर्भक्त्या परमयान्वितः ॥ ७ ॥

ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਛੱਠ ਨੂੰ ਸ਼ਰਜਨਮਾ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਸਮੇਤ।

Verse 8

लभतेऽभीप्सितानर्थान्षण्मुखस्य प्रसादतः । भाद्रमासे कृष्णषष्ट्यां ललिताव्रतमुच्यते ॥ ८ ॥

ਛਣਮੁਖ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਛੱਠ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਇਹ ਵਰਤ ‘ਲਲਿਤਾ-ਵਰਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 9

प्रातः स्नात्वा विधानेन नारी शुक्लाम्बरावृता । शुक्लमाल्ययधरा वापि नद्याः संगमवालुकाम् ॥ ९ ॥

ਸਵੇਰੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਇਸਤਰੀ ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਅਤੇ ਚਿੱਟੀ ਮਾਲਾ ਵੀ ਧਾਰੇ; ਫਿਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਸੰਗਮ ਦੀ ਰੇਤਲੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਾਵੇ।

Verse 10

गृहीत्वा वंशपात्रे तु धृत्वा पिंडाकृतिं च ताम् । पञ्चधा ललितां तत्र ध्यायेद्वनविलासिनीम् ॥ १० ॥

ਬਾਂਸ ਦਾ ਪਾਤਰ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਿੰਡ-ਆਕਾਰ ਵਸਤੂ ਰੱਖੇ; ਫਿਰ ਓਥੇ ਵਨ-ਵਿਹਾਰਣੀ ਲਲਿਤਾ ਦਾ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 11

पङ्कजं करवीरं च नेपालीं मालतीं तथा । नीलोत्पलं केतकीं च संगृह्य तगरं तथा ॥ ११ ॥

ਕਮਲ, ਕਰਵੀਰ, ਨੇਪਾਲੀ ਅਤੇ ਮਾਲਤੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਨੀਲ ਕਮਲ ਤੇ ਕੇਤਕੀ—ਇਹ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਤਗਰ ਵੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰੇ।

Verse 12

एकैकाष्टशतं ग्राह्यमष्टाविंशतिरेव च । अक्षताः कलिका गृह्य ताभिर्देवीं प्रपूजयेत् ॥ १२ ॥

ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੌ ਅੱਠ, ਅਤੇ ਅਠਾਈ ਵੀ ਲਏ; ਅਖੰਡ ਚੌਲ (ਅਕਸ਼ਤ) ਅਤੇ ਕਲੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 13

प्रार्थयेदग्रतः स्थित्वा देवीं तां गिरिशप्रियाम् । गंगाद्वारे कुशावर्त्ते विल्वके नीलपर्वते ॥ १३ ॥

ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਗਿਰੀਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਉਸ ਦੇਵੀ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰੇ—ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ, ਕੁਸ਼ਾਵਰਤ, ਬਿਲਵਕ ਅਤੇ ਨੀਲਪਰਬਤ ਵਿੱਚ।

Verse 14

स्नात्वा कनखले देवि हरिं लब्धवती पतिम् । ललिते सुभगं देवि सुखसौभाग्यदायिनि ॥ १४ ॥

ਹੇ ਦੇਵੀ! ਕਨਖਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਹਰਿ ਨੂੰ ਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਲਲਿਤੇ, ਹੇ ਸੁਭਗ ਦੇਵੀ, ਹੇ ਸੁਖ-ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਦਾਤੀ!

Verse 15

अनंतं देहि सौभाग्ये मह्यं तुभ्यं नमोऽनमनः । मंत्रेणानेन कुसुमैश्वंपकस्य सुशोभनैः ॥ १५ ॥

ਹੇ ਅਨੰਤ! ਮੈਨੂੰ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਬਖ਼ਸ਼ੋ; ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ। ਇਸ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਚੰਪਕ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੁਆਰਾ (ਤੁਹਾਡੀ) ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 16

अभ्यर्च्य विधिवत्तस्या नैवेद्यं पुरतो न्यसेत् । त्रपुषैरपि कूष्माण्डैर्नालिकेरैः सुदाडिमैः ॥ १६ ॥

ਉਸ ਦੇਵੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਅੱਗੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਰੱਖੋ। ਖੀਰੇ, ਕੂਸ਼ਮਾਂਡ, ਨਾਰੀਅਲ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਅਨਾਰ ਵੀ ਭੇਟ ਕਰੋ॥੧੬॥

Verse 17

बीजपूरैः सुतुंडीरैः कारवेल्लैः सचिर्भटैः । फलैस्तत्कालसंभूतैः कृत्वा शोभां तदग्रतः ॥ १७ ॥

ਬੀਜਪੂਰ (ਸਿਟ੍ਰਨ), ਵਧੀਆ ਅਨਾਰ, ਕਰੇਲੇ ਅਤੇ ਖੀਰੇ—ਨਾਲ ਹੀ ਉਸੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ—ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸੁੰਦਰ ਸਜਾਵਟ ਕਰੇ॥੧੭॥

Verse 18

विरूढधान्यांकुरकैः सुदीपावलिभिस्तथा । सार्द्धै सर्गणकैधूपः सौहालककरंजकैः ॥ १८ ॥

ਅੰਕੁਰਿਤ ਅਨਾਜ ਦੇ ਅੰਕੁਰਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਚਮਕਦੀਆਂ ਦੀਵਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨਾਲ; ਸੌਹਾਲਕ ਤੇ ਕਰੰਜ ਆਦਿ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਸਮੇਤ ਧੂਪ ਅਰਪਿਤ ਕਰੋ॥੧੮॥

Verse 19

गुडपुष्पैः कर्णवेष्टैर्मोदकैरुपमोदकैः । बहुप्रकारैर्नैवेद्यैर्यथा विभवसारतः ॥ १९ ॥

ਗੁੜ ਮਿਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਭੇਟ, ਕਰ্ণਵੇਸ਼ਟ, ਮੋਦਕ ਤੇ ਉਪਮੋਦਕ, ਅਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਨਾਲ—ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ—ਪੂਜਾ ਕਰੋ॥੧੯॥

Verse 20

एवमभ्यर्च्य विधिवद्रात्रौ जागरणोत्सवम् । गीतवाद्यनटैर्नृत्यैः प्रोक्षणीयैरनेकधा ॥ २० ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਗਰਣ-ਉਤਸਵ ਮਨਾਓ। ਗੀਤ, ਵਾਜੇ, ਨਟ-ਨਰਤਕਾਂ ਦੇ ਨਾਚ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋક્ષણ (ਪਵਿਤ੍ਰ ਛਿੜਕਾਅ) ਨਾਲ॥੨੦॥

Verse 21

सखीभिः सहिता साध्वी तां रात्रिं प्रसभं नयेत् । न च संमीलयेन्नेत्रे नारीयामचतुष्टयम् ॥ २१ ॥

ਸਖੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਸਾਧਵੀ ਇਸਤਰੀ ਉਹ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਨਾਲ ਬਿਤਾਵੇ; ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਚਾਰ ਪਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਨਾ ਮੂੰਦੇ, ਅਰਥਾਤ ਜਾਗਦੀ ਰਹੇ।

Verse 22

दुर्भगा दुष्कृता वंध्या नेत्रसंमीलनाद्भवेत् । एवं जागरणं कृत्वा सप्तम्यां सरितं नयेत् ॥ २२ ॥

ਜਾਗਰਣ ਵੇਲੇ ਜੇ ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਲਏ (ਨੀਂਦ ਆ ਜਾਵੇ) ਤਾਂ ਇਹ ਦੁર્ભਾਗ, ਪਾਪ ਅਤੇ ਬਾਂਝਪਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਰਣ ਕਰ ਕੇ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ਨਦੀ ਵੱਲ ਜਾਵੇ।

Verse 23

गन्धपुष्पैस्तथाभ्यर्च्य गीतवाद्यपुरःसरैः । तच्च दद्याद्द्विजेन्द्राय नैवेद्यादि द्विजोत्तम ॥ २३ ॥

ਸੁਗੰਧਿਤ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਗੀਤ ਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ। ਫਿਰ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਉਹ ਅਰਪਣ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੂੰ ਦੇਵੇ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ।

Verse 24

स्नात्वा गृहं समागत्य हुत्वा वैश्वानरं ततः । देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च पूजयित्वा सुवासिनीः ॥ २४ ॥

ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਘਰ ਆਵੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ (ਘਰੇਲੂ ਅੱਗ) ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਸੁਵਾਸਿਨੀਆਂ (ਸੁਹਾਗਣਾਂ) ਦਾ ਆਦਰ ਕਰੇ।

Verse 25

कन्यकाश्चैव संभोज्य ब्राह्मणान्दश पंच च । भक्ष्यभोज्यैर्बहुविधैर्दत्वा दानानि भूरिशः ॥ २५ ॥

ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ ਅਤੇ ਪੰਦਰਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ। ਅਨੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਭੱਖ੍ਯ-ਭੋਜ੍ਯ ਦੇ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਾਨ ਉਦਾਰਤਾ ਨਾਲ ਕਰੇ।

Verse 26

ललिता मेऽस्तु सुप्रीता इत्युक्त्वा तान्विसर्जयेत् । यः कश्चिदाचरेदेतद्व्रतं सौभाग्यदं परम् ॥ २६ ॥

“ਲਲਿਤਾ ਦੇਵੀ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰੇ। ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਇਹ ਵਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 27

नरो वा यदि वा नारी तस्य पुण्यफलं श्रृणु । यद्व्रतैश्च तपोभिश्च दानैर्वा नियमैरपि ॥ २७ ॥

ਮਰਦ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਔਰਤ—ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਸੁਣੋ। ਵਰਤਾਂ, ਤਪੱਸਿਆ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਨਿਯਮ-ਪਾਲਣਾ ਨਾਲ ਜੋ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 28

तदेतेनेह लभ्येत किं बहूक्तेन नारद । मृतेरनंतरं प्राप्य शिवलोकं सनातनम् ॥ २८ ॥

ਇਸੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਾਂ, ਹੇ ਨਾਰਦ! ਮੌਤ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸਨਾਤਨ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 29

मोदते ललितादेव्या शैवे वै सखिवच्चिरम् । नभस्ये मासि या शुक्ला षष्ठी सा चंदनाह्वया ॥ २९ ॥

ਨਭਸ੍ਯ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਛੱਠ ‘ਚੰਦਨਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲਲਿਤਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸਖੀ ਵਾਂਗ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।

Verse 30

तस्यां देवीं समभ्यर्च्य लभते तत्सलोकताम् । रोहिणी पातभौमैस्तु संयुता कपिला भवेत् ॥ ३० ॥

ਉਸ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਸੇ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਰੋਹਿਣੀ ‘ਪਾਤ-ਭੌਮ’ ਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਤਦ (ਵਰਤ-ਸੰਬੰਧੀ) ‘ਕਪਿਲਾ’—ਸ਼ੁਭ ਤਾਮ੍ਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀ—ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 31

तस्यां रविं समभ्यर्च्य व्रती नियमतत्परः । लभते वांछितान्कामान्भास्करस्य प्रसादतः ॥ ३१ ॥

ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਵੇਲੇ ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ, ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੋ ਕੇ, ਰਵਿ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਭਾਸਕਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 32

अन्नदानं जपो होमं पितृदेवर्षितर्पणम् । सर्वमेवाक्षयं ज्ञेयं कृतं देवर्षिसत्तम ॥ ३२ ॥

ਅੰਨਦਾਨ, ਜਪ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ-ਦੇਵਤਿਆਂ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਤਰਪਣ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਖੰਡ ਪੁੰਨ ਮੰਨੋ, ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।

Verse 33

कपिलां धेनुमभ्यर्च्य वस्त्रमाल्यानुलेपनैः । प्रदद्याद्वेदविदुषे द्वादशात्मप्रतुष्टये ॥ ३३ ॥

ਕਪਿਲਾ ਧੇਨੂ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਅਨੁਲੇਪਨ ਨਾਲ ਪੂਜ ਕੇ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਤਮਾ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਦ-ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 34

अथेषुशुक्लषष्ठ्यां तु पूज्या कात्यायनी द्विज । गंधाद्यैर्मंङ्गलद्रव्यैर्नैवेद्यैर्विविधैस्तथा ॥ ३४ ॥

ਫਿਰ ਆਸ਼ਵਿਨ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਛੱਠੀ ਨੂੰ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਕਾਤ੍ਯਾਯਨੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਆਦਿ ਮੰਗਲ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਨੈਵੇਦਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 35

ततः क्षमाप्य देवेशीं प्रणिपत्य विसर्जयेत् । पूज्यात्र सैकती मूर्तिर्यद्वा द्विजसती मुदा ॥ ३५ ॥

ਫਿਰ ਦੇਵੇਸ਼ੀ ਕੋਲੋਂ ਖ਼ਿਮਾ ਮੰਗ ਕੇ, ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਰੇਤ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ; ਜਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸਤੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 36

वस्त्रालंकरणैर्भव्यैः कात्यायिन्याः प्रतुष्टये । कन्या वरं प्राप्नुयाच्च वांचितं पुत्रमंगना ॥ ३६ ॥

ਦੇਵੀ ਕਾਤ੍ਯਾਯਿਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਭੇਟ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੁਆਰੀ ਨੂੰ ਵਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਹੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਮਨਚਾਹਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 37

कात्यायिनीप्रसादाद्वै नात्र कार्या विचारणा । कार्तिके शुक्लषष्ठ्यां तु षण्मुखेन महात्मना ॥ ३७ ॥

ਕਾਤ੍ਯਾਯਿਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਕਾਰਤਿਕ ਸ਼ੁਕਲ ਛੱਠ ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ਣਮੁਖ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 38

देवसेना महाभागा लब्धा सर्वुसुरार्पिता । अतस्तस्यां सुरश्रेष्ठां देवसेनां च षण्मुखम् ॥ ३८ ॥

ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਰਪਿਤ ਮਹਾਭਾਗਵਤੀ ਦੇਵਸੇਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ; ਅਤੇ ਉਸੀ ਤੋਂ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ਣਮੁਖ (ਸਕੰਦ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 39

संपूज्य निखिलैरेव उपचारैर्मनोहरैः । प्राप्नुयादतुलां सिद्धिं मनोभीष्टां द्विजोत्तम ॥ ३९ ॥

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਸਭ ਮਨੋਹਰ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨ-ਇੱਛਿਤ ਅਤੁਲ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 40

अत्रैव वह्निपूजोक्तां तां च सम्पक्समाचरेत् । विविधद्रव्यहोमैश्च वह्निपूजापुरः सरम् ॥ ४० ॥

ਇੱਥੇ ਹੀ ਅਗਨਿ-ਪੂਜਾ ਲਈ ਦੱਸੀ ਗਈ ਉਸ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧੀ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਅਗਨਿ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰੇ।

Verse 41

मार्गशीर्षे शक्लषष्ठ्यां निहतस्तारकासुरः । स्कंदेन सत्कृतिः प्राप्ता ब्रहमाद्यैः परिकल्पिता ॥ ४१ ॥

ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਛੱਠ ਨੂੰ ਸਕੰਦ ਨੇ ਤਾਰਕਾਸੁਰ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਕਾਰ ਮਿਲਿਆ॥

Verse 42

ततोऽस्यां पूजयेत्स्कंदं गंधपुष्पाक्षतैः फलैः । वस्त्रैराभूषणश्चापि नैवेद्यैर्विविधैस्तथा ॥ ४२ ॥

ਫਿਰ ਉਸ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ, ਅਖਤ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸਤ੍ਰ, ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਭੇਟ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ॥

Verse 43

रविवारेण संयुक्ता तथा शतभिषान्विता । यदि चेत्सा समुद्दिष्टा चंपाह्वा मुनिसत्तम ॥ ४३ ॥

ਹੇ ਮੁਨਿਸ੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੇ ਉਹ (ਤਿਥੀ/ਯੋਗ) ਐਤਵਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸ਼ਤਭਿਸ਼ਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਚੰਪਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ॥

Verse 44

तस्यां विश्वेश्वरो देवो द्रष्टव्यः पापनाशनः । पूजनीयो वेदनीयः स्मर्तव्यः सौख्यमिच्छता ॥ ४४ ॥

ਉੱਥੇ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਦੇਵ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸੁਖ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਯਥਾਰਥ ਜਾਣੇ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ॥

Verse 45

स्नानदानादिकं चात्र सर्वमक्षय्यमुच्यते । पौषमासे शुक्लषष्ठ्यां देवो दिनपतिर्द्विज ॥ ४५ ॥

ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਯ) ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੇ ਦਵਿਜ! ਪੌਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਛੱਠ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ‘ਦਿਨਪਤੀ’ ਅਰਥਾਤ ਸੂਰਜ ਹੈ॥

Verse 46

विष्णुरूपी जगत्त्राता प्रदुर्भूताः सनातनः ॥ ४६ ॥

ਸਨਾਤਨ ਜਗਤ-ਤ੍ਰਾਤਾ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 47

स तस्मात्पूजनीयोऽस्यां द्रव्यैर्गंधपुरस्कृतैः । नैवेद्यैर्वस्त्त्रभूषाद्यैः सर्वसौख्यमभीप्सुभिः ॥ ४७ ॥

ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਸੁਖ-ਕਲਿਆਣ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਵਸਤ੍ਰ, ਭੂਸ਼ਣ ਆਦਿ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 48

माघमासे सिता षष्ठी वरुणाह्वा स्मृता तु सा । तस्यां वरुणमभ्यर्च्येद्विष्णुरूपं सनातनम् ॥ ४८ ॥

ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਛੱਠ ‘ਵਰੁਣਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦਿਨ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਰੂਪ ਸਨਾਤਨ ਵਰੁਣ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 49

रक्तैर्गंधांशुकैः पुष्पैर्नैवेद्यैर्धूपदीपकैः । एवमभ्यर्च्य विधिवद्यद्यच्चाभिलषेन्नरः ॥ ४९ ॥

ਲਾਲ ਅਰਪਣ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਵਸਤ੍ਰ, ਫੁੱਲ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਧੂਪ-ਦੀਪ ਨਾਲ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ—ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਚਾਹੇ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 50

तत्तच्च फलतो लब्ध्वा मोदते तत्प्रसादतः । फाल्गुने शुक्लषष्ठ्यां तु देवं पशुपतिं द्विज ॥ ५० ॥

ਉਹ ਉਹ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਫਾਲਗੁਨ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਛੱਠ ਨੂੰ ਦੇਵ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਦੀ (ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ)।

Verse 51

मृन्मयं विधिना कृत्त्वा पूजयेदुपचारकैः । संस्नाप्य शतरुद्रेण पृथक्पंचामृतैर्जलैः ॥ ५१ ॥

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਕੇ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਿਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸਨਾਨ (ਅਭਿਸ਼ੇਕ) ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 52

गन्धैरालिप्य सुश्वेतैरक्षतैः श्वेतपुष्पकैः । बिल्वपत्रैश्च धत्तूरकुसुमैश्च फलैस्तथा ॥ ५२ ॥

ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਲੇਪ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਚਿੱਟੇ ਅੱਖਤ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਬਿਲਵ ਪੱਤੇ, ਧਤੂਰੇ ਦੇ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਫਲ ਵੀ ਚੜ੍ਹਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 53

सम्पूज्य नानानैवेद्यैर्नीराज्य विधिवत्ततः । क्षमाप्य प्रणिपत्यैनं कैलासाय विसर्जयेत् ॥ ५३ ॥

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਿਯਮ ਮੁਤਾਬਕ ਨੀਰਾਜਨ (ਆਰਤੀ) ਕਰੋ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ਿਮਾ ਮੰਗ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੈਲਾਸ ਲਈ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕਰੋ।

Verse 54

एवं कृत शिवार्चस्तु नरो नार्यथवा मुने । इह भुक्त्वा वरान्भोगानन्ते शिवगतिं लभेत् ॥ ५४ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਜੋ ਪੁਰਖ ਜਾਂ ਇਸਤਰੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦਾ/ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ/ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 55

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे द्वादशमासस्थितषष्ठीव्रतनिरूपणं नाम पञ्चदशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११५ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ, ਬ੍ਰਿਹਦੁਪਾਖਿਆਨ ਦੇ ਚੌਥੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਅਨੁਸ਼ਠਿਤ ਸ਼ਸ਼ਠੀ ਵਰਤ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ’ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੌ ਪੰਦਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।